Επανάσταση & η Αντεπανάσταση: una narrativa cubana (Ι)

Λέξεις – Εικόνες: Ανδρέας Ηλιόπουλος

Για κάθε Ταξιδιώτη, σε κάθε εποχή, το Φαντασιακό προηγείται του Πραγματικού.

Κάποιοι τόποι, ωστόσο, ασκούν ξεχωριστή γοητεία..

Έχω γυρίσει ένα κάποιο τμήμα της λατινικής Αμερικής – άλλά ποτέ δεν είχε τύχει (;) να περάσω από την Κούβα.

Δημοφιλής προορισμός για ετερόκλητους επισκέπτες: κάποτε για συμμετέχοντες σε μπριγάδες του καφέ (κυρίως από εθελοντές του ΚΚΕ), ενώ την τελευταία τριακονταετία η εικόνα της χώρας συνδέθηκε με εκδρομές -συνήθως- σε ομαδικά γκρουπ καλοζωισμένων μικροαστών.

Με ξεναγό ασφαλώς.

Από αυτούς που έψαχναν -αναίμακτες- περιπέτειες σε προστατευμένο περιβάλλον.

Υπό αυτό το πρίσμα, βαθμιαία, η Κούβα αναδύθηκε ως ένα είδος ανδρικού homage μέσα από το οποίο η ‘γενιά του χρηματιστηρίου’ έφαγε φτηνό αστακό (μέχρις σκασμού), γ@μησε εξωτικές μιγάδες και ασφαλώς έμαθε τα Cohiba (μετεπαναστατικά πούρα αποκλειστικά για την κουβανέζικη ελίτ) πριν αυτά λανσάριστούν ως μόδα στα glossy καφέ της αθηναϊκής πρωτεύουσας.

Η ρότα τους δεδομένη.

Αρχικά, η Αβάνα του Μύθου, με επίκεντρο τον πυρήνα της παλιάς πόλης (Habana Vieja), αναγνωρισμένη εξάλλου ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, με τις επιβλητικές πλατείες και τα -πάλαι- εντυπωσιακά αποικιακά κτίρια.

Στην περιφέρεια, καταπράσινες κοιλάδες, παραδοσιακές φυτείες καπνού και λαχταριστές παραλίες λχ στο Varadero, λειτούργησαν ως επιστέγασμα της εμπειρίας των τολμηρών περιηγητών.

Μια ανώδυνη απόδραση στην πολύχρωμη χώρα που έκανε διάσημη ο Φιντέλ, στο πλαίσιο μάλλον ενός εξελισσόμενου τουριστικού φολκλόρ.

Με την επανάσταση ως πρόσχημα.

Περιγραφές άπειρες που σφραγίζονται από μια εσάνς ενός σχεδόν αφόρητου «tropicalism» με έμφαση στη ‘μοναδική’ της ταυτότητα, τη ζωντανή μουσική, τον χορό και τη φιλοξενία των κατοίκων, τις «εικόνες, τα αρώματα και τα συναισθήματα» που γεννάει στον -Δυτικό- ταξιδιώτη.

Ισπανόφωνο της μητρόπολης ή Gringo.

Η μικρή αυτή η χώρα της Καραϊβικής δεν ήταν ποτέ πλούσια -συγκριτικά με γειτονικές της- αλλά πάντως είχε ένα υψηλό βαθμό εσωτερικής αυτάρκειας.

Η ιστορία της, απολύτως σύστοιχη με άλλες κοντινές τις χώρες, κατόπτριζε μα και έδινε υπόσταση στις τόσο δημοφιλείς για τους Δυτικούς διανοούμενους της δεκαετίας του ‘70, Θεωρίες της Εξάρτησης ή του σχήματος “Περιφέρεια – Ημιπεριφέρεια”.

Η στυγνή εκμετάλλευση από τον Ξένο Επικυρίαρχο σφράγισε τη διαδρομή της: από την Ισπανία στις ΗΠΑ, ο δρόμος υπήρξε μακρύς αλλά η εμπειρία κοντινή.

Μετά την αποκόλληση από τον ισπανικό ομφάλιο λώρο, οι ΗΠΑ πέτυχαν στο Μεσοπόλεμο την οικονομική προσάρτηση της.

Αφενός στήριξαν τον ευνοούμενο τους Μπατίστα για ένα τέταρτο του αιώνα, αφετέρου αναθεώρησαν τη δασμολογική τους πολιτική, υιοθετώντας ευνοϊκότερους όρους για την Κούβα.

Στο διάστημα αυτό η Κούβα εξελίχθηκε στο απόλυτο playground του ισχυρού Ηγεμόνα. Καζίνο, φοίνικες, ωραίες θάλασσες, γευστική pina colada κοκτέιλ, πορνεία και κι άλλα τέτοια σχετικά χρωμάτισαν την φυσιογνωμία της χώρας.

Σε αυτή τη φάση, εξήγαγε ζάχαρη, ρούμι, ταμπάκο, νικέλιο, καφέ, ψάρια και ειδικά γαρίδες & αστακούς.

Όλα αυτά ελέγχονταν πλήρως από μία πυραμιδωτή ελίτ (ντόπια και ξένη) με trademark την ασύστολη διαφθορά.

Στην γενικευμένη αναταραχή της μεταπολεμικής περιόδου, ένας νεαρός αστός δικηγόρος που εξελίχτηκε σε επαναστάτη, με μια χούφτα συντρόφους του και παρά τις πρώτες αποτυχημένες προσπάθειες, ξεκίνησε ένα επικό αντάρτικο.

Σύντροφος του επίσης, ένας ονειροπόλος γιατρός που έμελλε να γίνει η γνωστότερη αφίσα σε φοιτητικά δωμάτια της τρυφηλής Δύσης. Αλλά πραγματικός Σύμμαχος του αδιαμφισβητήτου ηγέτη της ως το τέλος> η ακραία συγκυρία της οξείας κοινωνικής εκμετάλλευσης, που τροφοδότησε τη στοίχιση ενός προοδευτικά αυξανόμενου τμήματος του πληθυσμού στο εγχείρημα αποπομπής του αχυράνθρωπου -δικτάτορα με άμεση συνέπεια την εκδίωξη των αμερικανών από την ως τότε «πίσω αυλή» τους.

Τον Απρίλιο του 1959, ο Φιντέλ κυριάρχησε και σε λιγότερο από ένα χρόνο ξήλωσε τα πάντα.

Έκτοτε, οι ΗΠΑ διακόπτουν τις διπλωματικές σχέσεις τους με το νέο κουβανικό καθεστώς και επιβάλλουν εμπάργκο στο νησί. Η στροφή προς τη Μόσχα εξελίχθηκε αναπόδραστη. Μετά την εγκατάσταση σοβιετικών βαλλιστικών πυραύλων τον Οκτωβριο του 1962, η ρήξη της τέως Μπανανίας με τον άτυπο Ηγέτη του Δυτικού κόσμου, χτύπησε νέα υψηλά στο παγκόσμιο πολιτικό θερμόμετρο. Η απόβαση στον «κόλπο των χοίρων», αποτέλεσε πιθανότατα τη μεγαλύτερη ήττα του JFK και πάντως μια ροχάλα που η Αμερική δεν ξεπέρασε ποτέ.

Ο ναυτικός αποκλεισμός της Κούβας μονιμοποιήθηκε, οι κυρώσεις αυστηροποιήθηκαν με ειδικούς νόμους και δηλωμένο σκοπό την άσκηση πιέσεων στην κουβανική κυβέρνηση για την στροφή προς τον «εκδημοκρατισμό» και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (που για να λέμε την αλήθεια, δεν διήγαν και τις καλύτερες στιγμές τους, όσον αφορά τους «αντιφρονούντες»).

Τεσπα, η αίσθηση μου είναι πως η Επανάσταση μετά την πρώτη δεκαπενταετία > έφθινε σοβαρά.

Κατόρθωσε όμως να επιβιώσει για μια σειρά ποικίλων λόγων: η λυσσαλέα προσπάθεια των αντιπάλων της να εξοντώσει τον εμβληματικό Κάστρο, οι κατακτήσεις στα πεδία της Υγείας, της Εκπαίδευσης και εν γένει της Πρόνοιας, συνέβαλαν σημαντικά στο κύρος του καθεστώτος.

Ασφαλώς, οι απώλειες ήσαν εξίσου πολλές. Το καθεστώς αναμενόμενα ανέπτυξε πρακτικές πολιτικού αυταρχισμού έναντι των πολιτών για να επιβιώσει.

Εξάλλου, εχθροί και αντίπαλοι αναδύονταν μέσα και έξω.

Φαίνεται όμως πως ο Φιντέλ έκανε κάτι έξυπνο:

το «Mariel boatlift» του 1980, όταν ~125.000 Κουβανοί αυτοεξόριστοι ‘δραπετεύουν’ μεμιάς στο Μαϊάμι, στήνει τον πυρήνα ενός ιδιαίτερου πολιτισμικού και κοινωνικού αρχετύπου.

Με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια.

Το Χόλιγουντ υπεραπλουστεύοντας την πολυπλοκότητα της νέας κουβανικής διασποράς, φτιάχνει ένα ισχυρό fiction, αφενός εστιάζοντας -ε, όχι και τελείως άδικα…- σε εγκληματικά στοιχεία, και αφετέρου συρρικνώνοντας την ταυτότητα των Κουβανών εξόριστων σε καρικατούρες με έμφαση στον προσφιλή αντικομμουνισμό, στο εύκολο χρήμα και στην κοινωνική αναρρίχηση του περιθωρίου. O Tony Montana, «You need people like me so you can point your f@cking’ fingers and say, ‘That’s the bad guy’», αποτελεί το αντίστροφο κάτοπτρο της Επανάστασης.

Αν για τους αυτοεξόριστους, η φράση του Marielito «The world is yours» στο Scarface, σηματοδοτεί το αμερικανικό καπιταλιστικό όνειρο, για τους συμπατριώτες του στην -μπλοκαρισμένη- Πατρίδα, δεν βρέθηκε Ουρανός…

Η αλεγκρία και η μουσική πάντως έδιναν διέξοδο στο συσσωρευμένο σκατό.

Προσωρινά, αποφορτίστηκε κάπως η πολιτική κατάσταση στο Νησί, ωστόσο η βαθμιαία αποστασιοποίηση της ΕΣΣΔ, (πριν ακόμα από την τελική πτώση της), κατέστησε την πενία περίπου ενδημική.

Αρχές δεκαετίας του ‘90, ο Φιντέλ οσφραινόμενος την αλλαγή των καιρών ξεκινάει βαθμιαία το άνοιγμα στον διεθνή Τουρισμό με στόχο το πολύτιμο συνάλλαγμα.

Ίσως δεν είναι πολύ γνωστό πως τα ελληνικά outcoming ταξιδιωτικά γραφεία (τον καιρό που δέναμε τα σκυλιά με τα λουκάνικα) υπήρξαν από τις πρώτες εταιρείες που μπήκαν στο χορό δυναμικά.

Και έτσι πορεύτηκε η χώρα για καιρό -καθώς η γενιάδα του Φιντέλ μεγάλωνε και οι ομιλίες του γίνονταν όλο και πιο τετριμμένες.

Η εκλογή του Ομπάμα τροφοδότησε νέες ελπίδες για τους πολύπαθους Κουβανούς, που επισφραγίζονται μάλιστα από την επίσκεψη του ίδιου στην Κούβα αλλά και τις εξαγγελίες του για εξομάλυνση της κατάστασης υπό όρους: διευρύνθηκε το άνοιγμα στην Αγορά, πολλαπλασιάστηκαν μικρές ιδιωτικές εταιρείες και το Μέλλον έδειχνε κάπως πιο ευοίωνο.

Μάλιστα, το 2019 ήταν η βέλτιστη χρονιά για τις τουριστικές (εις)ροές.

Ο Covid όμως, αναπάντεχο νέο ορόσημο, ανέτρεψε τα πάντα. Στη λήξη του, το τουριστικό ρεύμα δεν επανέκαμψε ποτέ και ακόμα χειρότερα η επανεκλογή Τραμπ πριν ενάμιση χρόνο σφράγισε την χειρότερη περίοδο στην ιστορία της Κούβας.

Κι αν η περασμένη χρονιά σφραγίστηκε από την Ματαίωση, οι τελευταίοι μήνες έχουν οδηγήσει μια χώρα με μοναδική εμπειρία επιβίωσης επί δεκαετίες, στην ουσιαστική Κατάρρευση.

Γεωπολιτικά, η Κούβα είναι πιο εγκλωβισμένη από ποτέ. Μετά τη βίαιη μεταβολή εξουσίας στην γειτονική Βενεζουέλα, και την μετατόπιση των προτεραιοτήτων από το τόξο των χωρών που, έστω οριακά, την ψιλό-συντηρούσαν (Κίνα, Ρωσία και κυρίως Ιράν), οι συνέπειες για τον τοπικό πληθυσμό είναι ισοπεδωτικές.

Η κυβέρνηση Τραμπ, αν και αποφεύγει επιμελώς τον όρο «blockade» για να μην κατηγορηθεί για πράξη πολέμου, έχει θέσει σε εφαρμογή ένα πλέγμα εκτελεστικών εντολών, κατασχέσεων πλοίων και απειλών με δασμούς σε τρίτες χώρες που προμηθεύαν οτιδήποτε χρειώδες, (βασικά, καύσιμα) στο νησί. Αποτέλεσμα είναι τα κουβανικά δεξαμενόπλοια να μένουν αγκυροβολημένα, οι παραδοσιακοί σύμμαχοι να έχουν αποσυρθεί και η Κούβα να βλέπει τα πενιχρότατα αποθέματά της να έχουν εξαντληθεί ως τα τέλη Φεβρουαρίου του 2026.

Και, συμπτωματικά (;) τότε είναι περίπου που μου μπαίνει η σκέψη να την επισκεφτώ.

Μέσα από ένα παιχνίδι της τύχης, μου δίνεται η δυνατότητα να επισκεφτώ το νησί στα τέλη Απριλίου.

Όλα συνηγορούν στο αντίθετο και κάθε συμβουλή που ακούω είναι αποτρεπτική.

Είχα ωστόσο την επιθυμία να ζήσω το κλίμα της Μεταβολής (ή μήπως Ανατροπής;) από την ανάποδη.

Με την συνείδηση ενός εκ προοιμίου δυσάρεστου συναισθήματος, φαντασιώθηκα πως ήθελα να ζήσω τα όρια της πρωτόφαντης πολιτικής άμπωτης εκ του σύνεγγυς.

Κι ήταν τόσο έντονη αυτή η έλξη, σχεδόν βεβαιότητα, του liminality, που ρίσκαρα να ακυρωθεί μελλοντικά η visa μου προς τις ΗΠΑ (όπως και έγινε), πετώντας αίφνης απευθείας για την Αβάνα.

Χωρίς λόγο, και χωρίς κανένα ουσιαστικό πρόγραμμα. Θέλοντας να αφουγκραστώ και να ζήσω τις τεκτονικές αλλαγές που -ΙΜΗΟ- εκκολάπτονται γοργά.

Έχοντας διαβάσει και ασφαλώς παρακολουθήσει σε ταινίες τη σιωπηλή βουή στις παραμονές της Επανάστασης – κόλλησα, πώς να είναι άραγε η Αντεπανάσταση;

(_Συνεχίζεται_)