Βρύσες – κρήνες στην παλιά Θεσσαλονικη: Διψάσαμε το μεσημέρι…

1
3783
Το υδραγωγείο της πόλης και μια κρήνη. Φανταστική (;) υδατογραφία του Brigges.
Το υδραγωγείο της πόλης και μια κρήνη. Φανταστική (;) υδατογραφία του Brigges.

«Από το νερό το παν»! έτσι αρχίζει η αφιερωματική επιγραφή στη βρύση της Ναμίκας Χανίμ, που σώζεται μέχρι σήμερα στην οδό Ακροπόλεως, λίγο πιο πάνω από το ναό των Ταξιαρχών. Είναι η γνωστή «Κόκκινη βρύση». Πράγματι οι μωαμεθανοί έδιναν μεγάλη σημασία στο νερό. Σύμφωνα με το Κοράνι είναι θεάρεστη πράξη η κατασκευή μιας δημόσιας βρύσης για την εξυπηρέτηση των κατοίκων μιας συνοικίας ή των στρατοκόπων που περιδιαβαίνουν για τις ασχολίες τους στις περιφέρειες των οικισμών. Φαίνεται ότι ο Προφήτης έβαλε αυτήν την παραγγελία στο Κοράνι, επειδή είχε κακές αναμνήσεις από την εποχή που διέσχιζε διψασμένος την Αραβική Έρημο με τα καραβάνια της χήρας Χατιντζά, που αργότερα έγινε γυναίκα του.

Μετά το θάνατο και του Αλί-Χουσεΐν, συζύγου της κόρης του Μωάμεθ, που πέθανε από δίψα καθώς ήταν αποκλεισμένος στην έρημο Κερμπελά με του σιίτες οπαδούς του, οι μωαμεθανοί θεωρούν ιερή πράξη την κατασκευή μιας βρύσης ή μιας νέας παροχής νερού. Γι’ αυτό ο σουλτάνος και μέλη της οικογένειας του, καθώς και πλούσιοι μπέηδες και ανώτατοι αξιωματούχοι, έχτιζαν στις γειτονιές των πόλεων ή στην ύπαιθρο, πλάι στα μονοπάτια που συνδέουν τους οικισμούς μεταξύ τους, μια βρύση και κοντά της φύτευαν μερικά πλατάνια. Στη μαρμάρινη πλάκα της βρύσης έγραφαν το όνομά τους, για να τους ευλογούν οι συμπολίτες τους και να μη τους ξεχάσει ο Αλλάχ όταν ερχόταν η ώρα να τους καλέσει κοντά του.

Πολλές οθωμανικές βρύσες είναι μοναδικά έργα λαϊκής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής. Χτισμένες συνήθως σε πλατείες, σε σταυροδρόμια, κοντά σε θρησκευτικά ιδρύματα (τζαμιά, τεκέδες, ιμαρέτια, μεντρεσέδες, νεκροταφεία) ή σε κομβικά σημεία διακίνησης του πληθυσμού, έφεραν συνοδευτικές επιγραφές που ανέφεραν πότε και από ποιόν ή σε ανάμνηση ποιού γεγονότος χτίστηκε η βρύση, κι ακόμη να ευλογούν το Θείο, να το επικαλούνται, να παινεύουν το νερό ως πηγή ζωής. Κάθε βρύση έχει το δικό της όνομα, που προέρχεται είτε από το όνομα του κτήτορα, είτε από τη θέση της, από κάποια τοπική παράδοση, από τη θρησκευτική ζωή και από διάφορες ιδιότητες του νερού της. Συχνά δίνουν το όνομά τους στην περιοχή όπου βρίσκονται, όπως η βρύση Χόρ-Χόρ Σου (=Του κελαρυστού Νερού) στη σημερινή πλατεία Μουσχουντή

Παλαιότερα οι βρύσες αποτελούσαν το σημαντικότερο χώρο της κοινωνικής επαφής, κυρίως του γυναικείου πληθυσμού και ήταν συνδεδεμένες με πολλά έθιμα. Καθώς, όμως, μπήκε το νερό στα σπίτια όλων μας, στέρεψε με μιας και η μυθολογία της βρύσης. Η λαϊκή μούσα σίγασε. Ξεχάστηκαν οι νεράιδες, οι νύμφες και τα στοιχειά, αγαθοποιά ή μη. Ξεχάστηκε το αμίλητο νερό, το αθάνατο νερό ή το νερό της λήθης και της άρνησης. Προς τί οι προσφορές στις κρήνες, οι ευχές και οι εξορκισμοί, αφού ούτε κλείδωνας, ούτε γαμήλια εθιμολογία, ούτε άλλα έθιμα υπάρχουν σχετικά με τον ζωτικής σημασίας υδάτινο αυτό τόπο;

Η Θεσσαλονίκη, από τις μεγαλύτερες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχεδόν αμέσως μετά την πρωτεύουσα Κωνσταντινούπολη, είχε πολλές μνημειακές βρύσες .Το πλήθος και η αρχιτεκτονική τους εντυπωσίασε και τους περιηγητές της περιόδου της Τουρκοκρατίας, οι οποίοι τις αναφέρουν συχνά στα κείμενά τους.

Ο Γκαμπριέλε Καβάτσα, γραμματέας του Ενετού πρέσβη Λορέντζο Μπερνάρδο, που συνόδευε τον κύριο του από τη Βενετία στην Κωνσταντινούπολη μέσω Θεσσαλονίκης, στο Ημερολόγιο του, υπό ημερομηνία 25 Μαΐου 1591, γράφει: «Η πόλη έχει ωραίους και πλατείς δρόμους και σε καθένα από αυτούς υπάρχει και μια βρύση». Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, που επισκέφτηκε την πόλη το 1668, αναφέρει ότι «υπάρχουν τουλάχιστον 64 αναψυκτικαί βρύσεις στη Θεσσαλονίκη». Πενήντα χρόνια αργότερα, το 1722, σε ένα σουλτανικό φιρμάνι που απευθύνεται στο διοικητή και τον ιεροδίκη της Θεσσαλονίκης αναφέρεται ότι «το υδραγωγείον του Χορτιάτη είχε κατασκευάσει ο αείμνηστος αποβιώσας σουλτάνος Μουράτ Χαν (Μουράτ Β’), διοχετεύσας εις το εσωτερικόν του φρουρίου της Θεσσαλονίκης και διανείμας ανά εν καλέμιον ύδατος εις τας είκοσι κρήνας, τας οποίας κατασκεύασε».

Το 1788 ο περιηγητής Αλεσάντρο Μπιζανί αναφέρει ότι «…είδον και μίαν βρύσιν εις το κοιμητήριον όπου εντός μιας κόγχης ήταν τοποθετημένον και έν ξύλινον κύπελλον δια τους διψώντας». Ο Πρόκες φον Όστεν το 1828 παρατηρεί ότι «σχεδόν όλες οι πέτρινες λεκάνες των δημοσίων κρηνών της Θεσσαλονίκης είναι σαρκοφάγοι και έχουν επιγραφές, οι περισσότερες από τη ρωμαϊκή εποχή». Δέκα χρόνια αργότερα ο Γερμανός νομοδιδάσκαλος Ζαχαρίας φον Λίγκενταλ μιλάει για τους «αρχαίους κίονες και τις επιτύμβιες στήλες που συναντά κανείς εδώ κι εκεί στους δρόμους ή στις βρύσες της πόλης».

Στον Γερμανό βουλευτή Κάρλ Μπράουν, το 1875, «προκαλεί πράγματι κατάπληξη το γεγονός πόσο αθρόα χρησιμοποιούνται παντού αρχαίες επιγραφές και διάφορα απομεινάρια γλυπτών κάθε είδους». Ο ίδιος αναφέρει ότι «οι θόλοι των τζαμιών της Θεσσαλονίκης, οι μιναρέδες, τα προαύλια, τα διάστυλα και οι βρύσες προσδίδουν στην πόλη μια τόσο γραφική όψη». Αλλά και ο Ο. Ταφραλι, που βρισκόταν στην πόλη το 1912 για να γράψει το βιβλίο του γι αυτήν, αναφέρει ότι οι κρήνες που παρατήρησε στη Θεσσαλονίκη έχουν για λεκάνες αρχαίες σαρκοφάγους.

Στη διάρκεια του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, στα συμμαχικά στρατεύματα των Αγγλογάλλων υπηρετούσαν καλλιτέχνες, ζωγράφοι και σκιτσογράφοι, που στις ελεύθερες ώρες των εξόδων τους περιηγούνταν την πόλη και αποθανάτιζαν τα μνημεία της. Μεταξύ των αγαπημένων τους θεμάτων ήταν και η απεικόνιση των καλαίσθητων μνημειακών οθωμανικών κρηνών, που ήταν διάσπαρτες σε ολόκληρη την περιτειχισμένη πόλη, αλλά και στην περιφέρεια της. Όμως και πριν τον πόλεμο, αλλά και μετά τη λήξη του, οι κρήνες υπήρξαν αντικείμενο θαυμασμού των καλλιτεχνών.

Σύμφωνα με τη μελέτη του Β. Δημητριάδη (Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας 1430-1912) υπήρχαν στην πόλη πάνω από εκατό οθωμανικές βρύσες, μερικές από τις οποίες σώζονται ακόμη, άλλες αναστυλωμένες και άλλες εγκαταλειμμένες που ρημάζουν. Επίσης υπήρχαν πολλοί Σεμπίλ-χανέδες (φιλανθρωπικές βρύσες) και Φιάλες στα προαύλια των τζαμιών. Μερικές εκατοντάδες ήταν και τα πηγάδια. Βέβαια ο Εβλιγιά Τσελεμπή, που επισκέφθηκε την πόλη το 1668, αναφέρει ότι «υπάρχουν στην πόλη καταγεγραμμένα 3.060 πηγάδια!». Και ο Γιοσέφ Νεχαμά , πριν την πυρκαγιά, αναφέρει «ότι υπάρχει ένα πηγάδι στην αυλή κάθε σπιτιού!».

Γάλλος ναύτης βοηθάει γυναίκες σε βρύση της πόλης.
Γάλλος ναύτης βοηθάει γυναίκες σε βρύση της πόλης.
Διαφημιστικό του ξενοδοχείου Κολόμβου στην ομώνυμη περιοχή. Στη γωνία η βρύση.
Διαφημιστικό του ξενοδοχείου Κολόμβου στην ομώνυμη περιοχή. Στη γωνία η βρύση.
Βρύση στον Προφήτη Ηλία. Υπογραφή δυσανάγνωστη
Βρύση στον Προφήτη Ηλία. Υπογραφή δυσανάγνωστη
Η ίδια βρύση. Υδατογραφία του H. Scotte. 1917
Η ίδια βρύση. Υδατογραφία του H. Scotte. 1917
Κ. Μαλέας 1914-1917
Κ. Μαλέας 1914-1917
Φωτογραφία της κρήνης
Φωτογραφία της κρήνης
Amable. Κρήνη στην γωνία Κασσάνδρου με Προφήτη Ηλία. Η λεγόμενη «Χρυσή Κρήνη».
Amable. Κρήνη στην γωνία Κασσάνδρου με Προφήτη Ηλία. Η λεγόμενη «Χρυσή Κρήνη».
Η «Χρυσή Κρήνη» από άγνωστο καλλιτέχνη.
Η «Χρυσή Κρήνη» από άγνωστο καλλιτέχνη.
Κρήνη στην Δημητρίου Πολιορκητού 35. Ξυλογραφία Νίκου Νικολαΐδη. 1992. Αρχείο Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Κ.Ι.Θ.).
Κρήνη στην Δημητρίου Πολιορκητού 35. Ξυλογραφία Νίκου Νικολαΐδη. 1992. Αρχείο Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Κ.Ι.Θ.).
Κρήνη στην οδό Ολυμπιάδος με Αγίου Νικολάου. Ξυλογραφία Νίκου Νικολαΐδη 1993. Αρχείο Κ.Ι.Θ.
Κρήνη στην οδό Ολυμπιάδος με Αγίου Νικολάου. Ξυλογραφία Νίκου Νικολαΐδη 1993. Αρχείο Κ.Ι.Θ.
Miklos Rameaux 1917. Η βρύση της οδού Κασσιανής δυτικά του τζαμιού Σουλούκα (Όσιος Δαβίδ).
Miklos Rameaux 1917. Η βρύση της οδού Κασσιανής δυτικά του τζαμιού Σουλούκα (Όσιος Δαβίδ).
Charles Martel 1919. Η βρύση της οδού Κασσιανής δυτικά του τζαμιού Σουλούκα (Όσιος Δαβίδ).
Charles Martel 1919. Η βρύση της οδού Κασσιανής δυτικά του τζαμιού Σουλούκα (Όσιος Δαβίδ).
Η βρύση στο Τσινάρι. Χαρακτικό του Louis Goderfroy 1923. (Από Δήμη Τζιβοπούλου)
Η βρύση στο Τσινάρι. Χαρακτικό του Louis Goderfroy 1923. (Από Δήμη Τζιβοπούλου)
Βρύση των Γυναικών» στην οδό Επταπυργίου κοντά στην Πύλη των Αγίων Αναργύρων. Jeanne Thil 1914-1918.
Βρύση των Γυναικών» στην οδό Επταπυργίου κοντά στην Πύλη των Αγίων Αναργύρων. Jeanne Thil 1914-1918.
Βρύση στην οδό Ανδοκίδου. Γιάννης Ταμιωλάκης
Βρύση στην οδό Ανδοκίδου. Γιάννης Ταμιωλάκης
Βρύση κοντά στην Αγ. Αικατερίνη. Σκίτσο του Lancaster από το βιβλίο του. (Από Δήμη Τζιβοπούλου).
Βρύση κοντά στην Αγ. Αικατερίνη. Σκίτσο του Lancaster από το βιβλίο του. (Από Δήμη Τζιβοπούλου).
J. Thouchet. Δύο κρήνες έξω από την Λιταία Πύλη (Δυτικό Νεκροταφείο).
J. Thouchet. Δύο κρήνες έξω από την Λιταία Πύλη (Δυτικό Νεκροταφείο).
Charles Martel. Βρύση στα δυτικά.
Charles Martel. Βρύση στα δυτικά.
Βρύση στην Αθηνάς με Ιουλιανού. Γεώργιος Μανουσάκης 1966.
Βρύση στην Αθηνάς με Ιουλιανού. Γεώργιος Μανουσάκης 1966.
Μέσα στον κύκλο βρύση στην περιοχή της Αρχαίας Αγοράς. Δεξιά ο ναός του Αγίου Νικολάου του Τρανού. Σχέδιο του Murhead Bone 1917.
Μέσα στον κύκλο βρύση στην περιοχή της Αρχαίας Αγοράς. Δεξιά ο ναός του Αγίου Νικολάου του Τρανού. Σχέδιο του Murhead Bone 1917.
Λεπτομέρεια της παραπάνω εικόνας
Λεπτομέρεια της παραπάνω εικόνας
Η βρύση στα τουρκικά Νεκροταφεία έξω από τον Λευκό Πύργο. Λιθογραφία επιχρωματισμένη από το βιβλίο του Captain Walter Devereux 1847. Συλλογή Γ. Πατιερίδη και Κ. Σταμάτη. Σε αυτήν τη βρύση αναφέρεται ενδεχομένως ο Αλεσάντρο Μπιζανί.
Η βρύση στα τουρκικά Νεκροταφεία έξω από τον Λευκό Πύργο. Λιθογραφία επιχρωματισμένη από το βιβλίο του Captain Walter Devereux 1847. Συλλογή Γ. Πατιερίδη και Κ. Σταμάτη. Σε αυτήν τη βρύση αναφέρεται ενδεχομένως ο Αλεσάντρο Μπιζανί.
Λεπτομέρεια της παραπάνω εικόνας
Λεπτομέρεια της παραπάνω εικόνας
Βρύση στην γωνία Απ. Παύλου και Αθηνάς. Γραμματόσημο ΕΛ.ΤΑ.
Βρύση στην γωνία Απ. Παύλου και Αθηνάς. Γραμματόσημο ΕΛ.ΤΑ.
Βρύση στο Ζέιτενλικ. Eugene Delacluse (Συλλογή Καλφαγιάν).
Βρύση στο Ζέιτενλικ. Eugene Delacluse (Συλλογή Καλφαγιάν).
Άγνωστη κρήνη. Σχέδιο του R. Roskelle Bayne 1864. (Α. Αθάνατος).
Άγνωστη κρήνη. Σχέδιο του R. Roskelle Bayne 1864. (Α. Αθάνατος).
«Το αδιέξοδο των πηγαδιών». Οδός Θερσίππου. E. Andre Valentin.
«Το αδιέξοδο των πηγαδιών». Οδός Θερσίππου. E. Andre Valentin.
Πηγάδι στην αυλή του Σαατλή τζαμί. Επιχρωμ. Ξυλογραφία 1876.
Πηγάδι στην αυλή του Σαατλή τζαμί. Επιχρωμ. Ξυλογραφία 1876.
Φανταστική απεικόνιση του Σαατλή τζαμί. Το 2ο κιόσκι δεξιά είναι σεμπίλ-χανέ.
Φανταστική απεικόνιση του Σαατλή τζαμί. Το 2ο κιόσκι δεξιά είναι σεμπίλ-χανέ.
Σεμπίλ-χανέ της Ροτόντας, δεξιά του μιναρέ.
Σεμπίλ-χανέ της Ροτόντας, δεξιά του μιναρέ.
Φιάλη Αγ. Δημητρίου. Σχέδιο του Ruedolf 1917. Συλλογή Καλφαγιάν
Φιάλη Αγ. Δημητρίου. Σχέδιο του Ruedolf 1917. Συλλογή Καλφαγιάν
Η ίδια φιάλη σε σχέδιο του R. Gerard
Η ίδια φιάλη σε σχέδιο του R. Gerard
Φιάλη Αγίας Σοφίας. Σχέδιο με σέπια και μολύβι. Charlotte Smith. 1834. Συλλογή Καλφαγιάν.
Φιάλη Αγίας Σοφίας. Σχέδιο με σέπια και μολύβι. Charlotte Smith. 1834. Συλλογή Καλφαγιάν.
Δεξιά της Ληταίας Πύλης και κολλημένες στα τείχη οι καμάρες του υδραγωγείου του Λεμπέτ που έφερνε νερό στη δεξαμενή των Αγ. Αποστόλων. Ξυλογραφία επιχρωματισμένη. 1876.
Δεξιά της Ληταίας Πύλης και κολλημένες στα τείχη οι καμάρες του υδραγωγείου του Λεμπέτ που έφερνε νερό στη δεξαμενή των Αγ. Αποστόλων. Ξυλογραφία επιχρωματισμένη. 1876.
Shares
Προηγούμενο άρθροΡομποτική και applications λύνουν τα προβλήματα των ηλικιωμένων
Επόμενο άρθροΕκπαιδεύσου κι εσύ στο Αγρόκτημα του ΑΠΘ!
Άρης Παπαζογλου
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Θεσσαλονίκη. Απόφοιτος της Σχολής Θεάτρου Κυριαζή Χαρατσάρη (1962-65) και πτυχιούχος της Αρχιτεκτονικής Σχολής του κρατικού Πανεπιστημίου της Ρώμης La Sapienza (1974). Επί 35 χρόνια υπήρξα υπεύθυνος του Τεχνικού Γραφείου του Ο.Α.Ε.Δ. Β. Ελλάδας. Χρημάτισα Τεχνικός Σύμβουλος του Ιταλικού Προξενείου και Δημοτικός Σύμβουλος Μίκρας. Από το 1980 ασχολούμαι με την ιστορία και τα μνημεία της πόλης μας. Έχουν εκδοθεί 5 βιβλία μου και δημοσιευτεί πάνω από 30 άρθρα μου σε Επιστημονικές Επετηρίδες και περιοδικά.

1 ΣΧΟΛΙΟ

  1. Στην οδό Αρχαιολογικού Μουσείου 3, στην πίσω αυλή της τότε τριόροφης πολυκατοικίας του Χατζηβασιλείου, υπήρχε βρύση σε μικρή στέρνα. Ο κόσμος πίστευε ότι το νερό ήταν απ’ τον Χορτιάτη. Τη δεκαετία του 50 έρχονταν πολύς κόσμος και γέμιζαν στάμνες και γκιόυμια. Η αλήθεια ήταν ότι στην περιοχή αυτή όπου κι’ έσκαβες στα δύο μέτρα έβρισκες νερό. Ο μεσημεριανός μας ύπνος ήταν προβληματικός καθώς το δωμάτιό μας στον πρώτο όροφο της πολυκατοικίας έβλεπε στη μικρή αυλή που ήταν η βρύση. Η βρύση δεν είχε μεγάλη παροχή και συχνά καυγάδιζε ο κόσμος γιά το ποιός είχε σειρά. Η βρύση υπαρχει και τώρα, λίγο νερό τρέχει, αλλά χωρίς στέρνα. Στη στέρνα αυτή, όταν ήμουν δύο ετών, παρά λίγο θα είχα πνιγεί.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ