Οι Πορτολάνοι του Θερμαϊκού

0
5683
Λιθογραφία Hulusi Mehment 1891
Λιθογραφία Hulusi Mehment 1891

Δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά πότε ο άνθρωπος βγήκε στην ανοιχτή θάλασσα. Αυτή η ερώτηση δεν θα απαντηθεί ποτέ με απόλυτη βεβαιότητα. Πάντως θεωρείται σίγουρο ότι «Ο άνθρωπος έμαθε να χρησιμοποιεί ένα κουπί και ένα πανί προτού καβαλήσει τη ράχη ενός ζώου και κατασκευάσει μια σέλα», όπως έγραψε ο πρωτοπόρος της ναυτικής πειραματικής αρχαιολογίας Thor Heyerdahl.

Η περιπέτεια του ανθρώπου πάνω στο νερό ξεκίνησε πιθανότατα πριν από 700.000 χρόνια. Όλα ξεκίνησαν όταν ο άνθρωπος καβάλησε τον κορμό ενός δέντρου που επέπλεε. Αυτός ο κορμός σιγά σιγά με το πέρασμα των χιλιετηρίδων, έγινε μονόξυλο, σχεδία, βάρκα, πλοίο. Η πρωϊμότερη και μοναδική επιστημονική μαρτυρία που έχουμε παγκοσμίως για ένα ταξίδι στην ανοιχτή θάλασσα έχει καταγραφεί στο Αιγαίο, στις Κυκλάδες, και τοποθετείται πριν από περίπου 11.000 χρόνια. Το ταξίδι αυτό σχετίζεται με τη μεταφορά οψιδιανού (ηφαιστειακό ορυκτό) από τη Μήλο στο σπήλαιο Φράγχθι, στην Ανατολική Πελοπόννησο.

Πλοία με μεγάλο αριθμό κουπιών απεικονίζονται σε πήλινα αγγεία που χρονολογούνται μεταξύ 2.800 και 2.300 π. Χ. Στην περίφημη τοιχογραφία της «Δυτικής Οικίας» στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, η οποία χρονολογείται στα μέσα του 16ου αι. π.Χ., απεικονίζονται δέκα πλοία (επτά μεγάλα και τρία μικρά) καθώς και μια βάρκα, που κινούνται με κουπιά και πανιά.

Η τοιχογραφία της «Δυτικής Οικίας» στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης.
Η τοιχογραφία της «Δυτικής Οικίας» στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης.
Το μισό αριστερό μέρος της τοιχογραφίας σε μεγέθυνση.
Το μισό αριστερό μέρος της τοιχογραφίας σε μεγέθυνση.
3
Το υπόλοιπο δεξιό μέρος της τοιχογραφίας σε μεγέθυνση.
Λεπτομέρεια πλοίου με τους κωπηλάτες κάτω από την τέντα προστασίας από τις καιρικές συνθήκες και τον τιμονιέρη στα αριστερά, που ίσως παίρνει οδηγίες από τον καπετάνιο. Γύρω από το πλοίο «παίζουν» δελφίνια.
Λεπτομέρεια πλοίου με τους κωπηλάτες κάτω από την τέντα προστασίας από τις καιρικές συνθήκες και τον τιμονιέρη στα αριστερά, που ίσως παίρνει οδηγίες από τον καπετάνιο. Γύρω από το πλοίο «παίζουν» δελφίνια.

Για τους πρώτους ναυτικούς ο μόνος οδηγός για την εύρεση της πορείας τους ήταν ευδιάκριτα χαρακτηριστικά στις ακτές. Τα χαρακτηριστικά αυτά στην αρχή μεταβιβάζονταν προφορικά ή σε μορφή σκίτσου από ναυτικό σε ναυτικό για να διευκολύνουν την πλοήγηση. Αργότερα καταγράφονταν σε ένα «βιβλίο», το οποίο στους μεσαιωνικούς και μεταμεσαιωνικούς χρόνους πήρε το όνομα «Πορτολάνος».

Οι Έλληνες από τον 5ο π.Χ αι. χρησιμοποιούσαν οδηγούς πλοήγησης για τα ταξίδια τους στη Μεσόγειο. Αυτοί οι οδηγοί ονομάζονταν «Περίπλοες». Ο «Περίπλους» ήταν ένας κατάλογος με οδηγίες στους ναυτικούς, με διευθύνσεις και θαλάσσιες αποστάσεις μεταξύ διαφόρων σημείων, με ονόματα ακτών και παράκτιων τόπων. Τους αρχαίους «Περίπλοες» διαδέχονται οι ελληνιστικοί «Σταδιασμοί» που περνούν στο Βυζάντιο με τον Κοσμά τον Ινδικοπλεύστη και φθάνουν στην μεσαιωνική Ευρώπη με το όνομα «Πορτολάνοι» για να καταλήξουν στους σύγχρονους «Πλοηγούς», που εκδίδουν οι Υδρογραφικές Υπηρεσίες του Πολεμικού Ναυτικού κάθε χώρας.

Μέχρι τα τέλη του 13ου αιώνα οι «Πορτολάνοι» είναι βιβλία καθαρά τεχνικά. Το τι ακριβώς περιέχουν το διαβάζουμε στον χειρόγραφο «Πορτολάνο» της Βιβλιοθήκης του Βατικανού που χρονολογείται στα τέλη του 16ου αι. Σύμφωνα με τον συντάκτη: «…καθώς τα θέλεις ειδή εις τούτο το βιβλίον γεγραμένα, λιμιόνες, ραψήματα, ξέραις, νησιά, χώρες και άλλον πάσα πράγμα όπου κάμνει χρεία να γνωρίζει τινάς πάσα τόπον»

Στα τέλη του 13ου αι. εμφανίζονται οι πρώτοι ναυτιλιακοί χάρτες με το όνομα «Πορτολάνοι» ως απαραίτητο συμπλήρωμα στα βιβλία πλοήγησης. Σε μια εποχή που η χαρτογραφία ήταν κάτω από την επίδραση της εκκλησιαστικής ιδεολογίας και οι χάρτες απεικόνιζαν έναν φανταστικό κόσμο, οι χάρτες «Πορτολάνοι» αποδίδουν με μεγάλη λεπτομέρεια και με μεγαλύτερη ακρίβεια τις ακτογραμμές, παρά το γεγονός ότι σχεδιάζονταν με απλές παρατηρήσεις χωρίς χρήση οργάνων αποτύπωσης. Ήταν χάρτες επίπεδης προβολής με πολλές σημειώσεις και συμβολικά σκαριφήματα των ανωμαλιών του βυθού, με κακότεχνες ζωγραφικές παραστάσεις για τις προσγειαλώσεις, με κάποια αστρονομικά στοιχεία προσανατολισμού, με ανεμοδείκτες με τους επικρατούντες στην περιοχή ανέμους καθώς και σημειώσεις για θαλάσσια ρεύματα. Η ονοματολογία περιορίζεται κυρίως σε λιμάνια, ακρωτήρια και άλλα χαρακτηριστικά της ακτής. Περιστασιακά απεικονίζονται ποτάμια και πόλεις της ενδοχώρας χωρίς, ωστόσο, ακρίβεια.

Στην πλειοψηφία τους οι πρώτοι χάρτες «Πορτολάνοι» έγιναν στις ιταλικές ναυτικές πόλεις Γένοβα, Βενετία, Πίζα, Λιβόρνο κλπ και περιορίζονταν στην απεικόνιση της Δυτικής Ευρώπης, τη Μεσόγειο και τη Μαύρη θάλασσα. Αυτό είναι κατανοητό αφού οι Γενοβέζοι και Ενετοί θαλασσοπόροι διενεργούσαν το ναυτικό εμπόριο σε αυτόν τον γεωγραφικό χώρο.

Η Θεσσαλονίκη με την πλούσια ενδοχώρα της, σαν ένας ενδιάμεσος εμπορικός σταθμός από την ιταλική χερσόνησο προς την Κωνσταντινούπολη και την Μαύρη Θάλασσα, προσέλκυσε το ενδιαφέρον των Δυτικοευρωπαίων ναυτικών, που συνέταξαν «Πορτολάνους» για την ασφαλή προσέγγιση στο λιμάνι της.

Ομοίωμα ελληνικού εμπορικού πλοίου του 6ου π.Χ. αι. (Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος)
Ομοίωμα ελληνικού εμπορικού πλοίου του 6ου π.Χ. αι. (Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος)
Το πλοίο «Βικτώρια» του Μαγγελάνου (1480-1521).
Το πλοίο «Βικτώρια» του Μαγγελάνου (1480-1521).
7. Piri Reis 1521
Piri Reis. Πορτολάνος Θερμαϊκού 1521.
Piri Reis.
Piri Reis.
Piri Reis. 1525. Πορτολάνος της Εύβοιας, του Παγασητικού κόλπου, των Σποράδων, του Θερμαϊκού, της Χαλκιδικής, της Καβάλας και Θάσου.
Piri Reis. 1525. Πορτολάνος της Εύβοιας, του Παγασητικού κόλπου, των Σποράδων, του Θερμαϊκού, της Χαλκιδικής, της Καβάλας και Θάσου.
Piri Reis. Πορτολάνος Θερμαϊκού 1525.
Piri Reis. Πορτολάνος Θερμαϊκού 1525.
Johannes & Gerard Van Kaulem 1682.
Johannes & Gerard Van Kaulem 1682.
Henry Michelot & Laurent Bremond 1726.
Henry Michelot & Laurent Bremond 1726.
J.Vidal 1734.
J.Vidal 1734.
Πορτολάνος 1738. Αρχείο Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης.
Πορτολάνος 1738. Αρχείο Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης.
Sieur Le Roy 1738.
Sieur Le Roy 1738.
16
Maximin Favre. 1772.
F. Olivier 1746.
F. Olivier 1746.
Joseph Roux 1764. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Joseph Roux 1764. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Joseph Roux 1764.
Joseph Roux 1764.
James Giacomo Alagna da Messina 1764.
James Giacomo Alagna da Messina 1764.
Joseph Roux 1779. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Joseph Roux 1779. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Joseph Roux 1779. Χαλκογραφία. Μουσείο Κόρερ Βενετίας.
Joseph Roux 1779. Χαλκογραφία. Μουσείο Κόρερ Βενετίας.
A. Elton. Άποψη της πόλης από τη θάλασσα και πορτολάνος του όρμου 1780 . Στο διάχωρο του χαρακτικού αναγράφονται ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία που αφορούν την πόλη. Συλλογή Αλέκας Γερόλυμπου.
A. Elton. Άποψη της πόλης από τη θάλασσα και πορτολάνος του όρμου 1780 . Στο διάχωρο του χαρακτικού αναγράφονται ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία που αφορούν την πόλη. Συλλογή Αλέκας Γερόλυμπου.
Joseph Roux 1784. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Joseph Roux 1784. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Η Θεσσαλονίκη και το λιμάνι της με σημειωμένα τα αντίστοιχα βάθη. Γαλλικός χάρτης 1784. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη. Κ. Ι. Θ.
Η Θεσσαλονίκη και το λιμάνι της με σημειωμένα τα αντίστοιχα βάθη. Γαλλικός χάρτης 1784. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη. Κ. Ι. Θ.
J. J. Allezard. 1784. Χαλκογραφία.
J. J. Allezard. 1784. Χαλκογραφία.
H. Michelot – L. Bremmont. 1810. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
H. Michelot – L. Bremmont. 1810. Χαλκογραφία επιχρωματισμένη.
Αντρέας Γολέμης. 1824. Τριπλός πορτολάνος. Αριστερά ο ευρύτερος κόλπος. Δεξιά πάνω από το Μ. Καραμπουρνάκι μέχρι την πόλη. Δεξιά κάτω το λιμάνι.
Αντρέας Γολέμης. 1824. Τριπλός πορτολάνος. Αριστερά ο ευρύτερος κόλπος. Δεξιά πάνω από το Μ. Καραμπουρνάκι μέχρι την πόλη. Δεξιά κάτω το λιμάνι.
Captain Thomas Graves 1851. Έκδοση Βρετανικού Ναυαρχείου.
Captain Thomas Graves 1851. Έκδοση Βρετανικού Ναυαρχείου.
R. Copeland & T. Graves 1851. Έκδοση Βρετανικού Ναυαρχείου
R. Copeland & T. Graves 1851. Έκδοση Βρετανικού Ναυαρχείου
Luigi Lamberti. Λιβόρνο 1871.
Luigi Lamberti. Λιβόρνο 1871.
Προηγούμενο άρθροΤο Made in Thessaloniki Food Basket στο Βερολίνο
Επόμενο άρθροΟι εξηντάρηδες της πόλης δεν το βάζουν κάτω
Άρης Παπαζογλου
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Θεσσαλονίκη. Απόφοιτος της Σχολής Θεάτρου Κυριαζή Χαρατσάρη (1962-65) και πτυχιούχος της Αρχιτεκτονικής Σχολής του κρατικού Πανεπιστημίου της Ρώμης La Sapienza (1974). Επί 35 χρόνια υπήρξα υπεύθυνος του Τεχνικού Γραφείου του Ο.Α.Ε.Δ. Β. Ελλάδας. Χρημάτισα Τεχνικός Σύμβουλος του Ιταλικού Προξενείου και Δημοτικός Σύμβουλος Μίκρας. Από το 1980 ασχολούμαι με την ιστορία και τα μνημεία της πόλης μας. Έχουν εκδοθεί 5 βιβλία μου και δημοσιευτεί πάνω από 30 άρθρα μου σε Επιστημονικές Επετηρίδες και περιοδικά.

ΚΑΝΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ