61η Biennale Βενετίας: Η γυμνή σοκαριστική αλήθεια και η μετα-πραγματικότητα του escape room

«Είναι αυτό τέχνη;», και «τι είναι τέχνη» είναι μια συζήτηση που συχνά μπορεί να κάνει κάποιος σε μια παρέα, ίσως και ένας επισκέπτης της της διάσημης Biennale της Βενετίας, που μπαίνοντας μέσα στον πράσινο θησαυρό των Giardini δεν ξέρει ποια έκθεση να πρωτοεπισκεφτεί, πού να στρέψει το βλέμμα του και ίσως περιμένει τις αντιδράσεις από το διπλανό του, για να αρχίσει κι επίσημα ο προβληματισμός.

Ναι, η Biennale προβληματίζει κι αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό στοιχείο που μπορεί να πετύχει -τελικά- η τέχνη.

Η Biennale, συνεπώς, είναι η σημαντικότερη συνάντηση της σύγχρονης και μοντέρνας τέχνης στον κόσμο και η φετινή 61η διοργάνωση είχε από την αρχή πολλά για να μας απασχολήσουν, δυστυχώς και εκτός τέχνης, όπως η παραίτηση όλων των μελών της κριτικής επιτροπής εξαιτίας της συμμετοχής της Ρωσίας, το περίπτερο της οποίας είχε καθημερινή αστυνομική περιφρούρηση και πολλές διαμαρτυρίες. Μαζί και η απόφαση για διακοπή χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη διοργάνωση.

Αντιστοίχως, το περίπτερο του Ισραήλ ήταν κλειστό στην περιοχή των Giardini και φιλοξενήθηκε σε κοντινή περιοχή, στην Arsenale, επίσης καλά φρουρούμενο.

Για την ιστορία, οι διαμαρτυρίες για τη συμμετοχή της Ρωσίας και του Ισραήλ ήταν έντονες, για τη Ρωσία ειδικά έγινε ακτιβιστική δράση από τις Pussy Riot της Femen, χρησιμοποιώντας μάλιστα καπνογόνα.

Σας μεταφέρουμε όσα προλάβαμε να δούμε στην πρώτη μέρα, την pro opening εκδήλωση.

Η γυμνή αλήθεια στο καμπαναριό

Η τέχνη εκτός από το να προβληματίζει έρχεται και να σοκάρει κι αυτό το έκαναν ορισμένες εκθέσεις, με πρώτο και καλύτερο παράδειγμα της Αυστρίας, οι ουρές για το Pavillion του την πρώτη μέρα ήταν αδιανόητες.

Εκεί η καλλιτέχνης Φλορεντίνα Χόλτζινγκερ κρεμάστηκε ανάποδο ως γλωσσίδιο σε καμπάνα, θέλοντας να στείλει «ηχηρό» μήνυμα κατά της κατά της κλιματικής αλλαγής, αλλά και της ανθρώπινης ευαλωτότητας. Πολλοί ανέφεραν ότι ήταν μια πρακτική που «αντέγραψε» από τον Βόλφγκανγκ Φλατζ, που είχε κάνει το ίδιο το 1990.

Σε άλλο έργο στο περίπτερο της Αυστρίας, η καλλιτέχνης έχει βάλει ένα τζετ σκι να κάνει συνεχώς κύκλους δημιουργώντας κύματα προκειμένου να σχολιάσει την οικολογική καταστροφή, σε άλλο μια ομάδα καλλιτεχνών βρίσκεται πάνω σε έναν τεράστιο ανεμοδείκτη ως απόδειξη της δύναμης της συλλογικής δράσης και στο τελευταίο ένας άνδρας ζει σε μια ανακατασκευασμένη μονάδα επεξεργασίας λυμάτων που τροφοδοτείται από σωματικά υγρά που συνεισφέρει το κοινό.⁠

Δεν επιτρέπονται τα βίντεο και οι φωτογραφίες εντός του περιπτέρου.

Εξ ου και οι ουρές από τον κόσμο…

Το υγρό στοιχείο

Πηγαίνοντας βόλτα στο καταπράσινο σημείο της Βενετίας που φιλοξενεί τη Biennale ζηλεύεις και θα ήθελες κι εσύ ένα τέτοιο χώρο στη Θεσσαλονίκη ίσως και εντός της έκτασης της ΔΕΘ -γιατί όχι- σκεπτόμενος ότι αν κάποτε πριν αρκετές δεκαετίες δεν είχαν μπαζωθεί τα ποτάμια, ίσως το υγρό στοιχείο να ήταν πιο έντονο στην πόλη.

Το Escape Room των Ανδρέα Αγγελιδάκη και Γιώργου Μπεκιράκη

Και πάμε και στο ελληνικό περίπτερο. Η ελληνική έκθεση είναι σίγουρα μια πρόταση που εντυπωσιάζει, με την ονομασία Escape Room, ένα δωμάτιο με αναφορές στην πλατωνική αλληγορία του Σπηλαίου, αφηγείται μια σύγχρονη μετα-παραγματικότητα, των αρνητικών και επαναλαμβανόμενων ειδήσεων, της ψηφιακής φυλακής στην οποία έχει μπει πλέον ο άνθρωπος, όπου πολλές φορές είναι δύσκολο να αντιληφθεί τι είναι αληθινό και τι εικονικό. Μια ζωή με αντικατοπτρισμούς.

Εθνικός επίτροπος της ελληνικής συμμετοχής στην 61η Μπιενάλε είναι ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.

Στρατηγικός υποστηρικτής είναι το Onassis Culture.

Επιπλέον υποστηρικτές είναι το ΕΚΚΟΜΕΔ (Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου Οπτικοακουστικών Μέσων και Δημιουργίας) μέσω του προγράμματος «Εξωστρέφεια», το Qualco Group, το Qualco Foundation, η Εθνική Τράπεζα Ελλάδος, οι Ιωάννης και Μάγια Μαρτίνου και η Ιωάννα Μαρτίνου.

Το έργο πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ, της Irene Y. Panagopoulos Collection, του Office for Contemporary Art Norway (OCA), της Αναστασίας Τσουρεκά-Σαρακάκη, του Perianth Hotel, της Αλίκης Μαρτίνου, των Γιώργου Πετρόχειλου και Διαμαντή Ξυλά, της Ειρήνης Λαιμού, του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, της εταιρείας «Η Τέχνη της Ζωής», του ARCH, του Polygreen Culture & Art Initiative (PCAI), της Ελένης Μαρτίνου και του Ανδρέα Μελά.

Επίσημος χορηγός αερομεταφορών είναι η AEGEAN.

Στα εγκαίνια παρευρέθηκε ο Υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσονας Φωτήλας, από τo Onassis Culture ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση Αντώνης Παπαδημητρίου και η Καλλιτεχνική Διευθύντρια, Αφροδίτη Παναγιωτάκου.

Από το Momus ο Πρόεδρος Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, η Γενική Διευθύντρια Φανή Τσατσάια, οι Καλλιτεχνικές Διευθύντριες του Momus-Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, Μαρία Τσαντσάνογλου και Θούλη Μισιρλόγλου, αντίστοιχα.

Οι δηλώσεις

«Το εθνικό περίπτερο χωρίζεται στα δύο. Στο Εθνικό και στο Περίπτερο. Και τα δύο τους παίζουν τον ρόλο του μηχανισμού σαν και αυτούς που περιγράφει ο Πλάτωνας στο Συμπόσιο», δήλωσε ο Ανδρέας Αγγελιδάκης, που μεταμόρφωσε τον χώρο σε έναν λαβύρινθο από εικόνες, αντικείμενα, αρχιτεκτονικά θραύσματα, βίντεο και «σουβενίρ» της ελληνικής ιστορίας και ταυτότητας.

Ένα σύγχρονο πλατωνικό σπήλαιο, όπου η ιστορία, η ιδεολογία και οι εθνικές αφηγήσεις παράγονται, επαναλαμβάνονται και αποδομούνται ταυτόχρονα.

Στο κέντρο της εγκατάστασης, μια φυλακισμένη κάμερα παρακολούθησης κινηματογραφεί διαρκώς τον ίδιο της τον εαυτό. Διάσπαρτα στον χώρο τοποθετήθηκαν δεκάδες αντικείμενα και αναφορές που λειτουργούν σαν μικρές «διαλέξεις» ή θραύσματα συλλογικής μνήμης: η χρονιά του Εμφύλιου Πολέμου που η Ελλάδα δεν συμμετείχε στην Μπιενάλε και η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ νοίκιασε το Ελληνικό Περίπτερο για να παρουσιάσει έργα κυβιστών και σουρεαλιστών που τότε θεωρούνταν εικόνες αντιφασιστικής τέχνης, ένα μικρό μνημείο για τη Βάσω Κατράκη στην είσοδο του περιπτέρου, αναφορές στον Γιάννη Τσαρούχη, στον Ζακ Κωστόπουλο, στη Μαρία Μπέικου.

«Εγώ δεν θα σας μιλήσω ασφαλώς για το καλλιτεχνικό έργο, μιας και υπάρχουν άλλοι πολύ πιο αρμόδιοι από μένα. Άλλωστε αυτό το έργο νομίζω είναι τόσο εντυπωσιακό και τόσο ισχυρά δομημένο, που μιλάει από μόνο του, που μιλάει στον καθένα», δήλωσε ο Ιάσονας Φωτήλας, στα εγκαίνια του Ελληνικού Περιπτέρου.

«Εγώ αυτό στο οποίο θέλω να εστιάσω και να αναφερθώ είναι αυτό που δεν φαίνεται: είναι η δουλειά που έχει γίνει στο Ελληνικό Περίπτερο από τον εθνικό μας επίτροπο που είναι ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS Η δουλειά που έχει γίνει στις παρεμβάσεις, η δουλειά που έχει γίνει στα συστήματα ασφαλείας και τις κατασκευές, η δουλειά που έχει γίνει στις υποδομές, έτσι ώστε να μπορεί αυτό το έργο να παρουσιαστεί με ολοκληρωμένη μορφή και χωρίς κανέναν περιορισμό».

Ο Πρόεδρος του Mητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS, Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, δήλωσε: «Πριν από μερικούς μήνες, αναλάβαμε με ενθουσιασμό και αίσθημα ευθύνης τον ρόλο του εθνικού επιτρόπου – μια ανάθεση που μας έδωσε την ευκαιρία να υπηρετήσουμε ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο εγχείρημα και να συμβάλουμε ουσιαστικά στην εθνική παρουσία στη Βενετία, μέσα από το “Escape Room” του Ανδρέα Αγγελιδάκη».

Εκδόθηκε ειδικός κατάλογος για την εγκατάσταση «Escape Room», στον οποίο ο επιμελητής της εγκατάστασης Γιώργος Μπεκιράκης γράφει μεταξύ άλλων:

«Το “Escape Room” παρουσιάζει στον θεατή μια αναλογία της ζωής υπό τη σκιά του καπιταλισμού. Τα ίχνη βρίσκονται παντού. Το παιχνίδι από το οποίο πρέπει να δραπετεύσουμε δεν είναι ένα δωμάτιο, αλλά ένα βαθύ σκοτεινό σπήλαιο, θωρακισμένο από το βούισμα εκατομμυρίων εικόνων που περιφέρονται στις οθόνες μας. Υπαρκτές και σουρεαλιστικές πραγματικότητες συγκρούονται σε πλατφόρμες που απομυζούν την προσοχή μας ενώ ταυτόχρονα εξυπηρετούν εθνικές ατζέντες και εμπορικά ενδιαφέροντα.

Σε αυτό το έργο, ο Ανδρέας Αγγελιδάκης αντιστρέφει τις χωρικές ιεραρχίες, δημιουργώντας το παράδοξο ενός κατοικήσιμου ερειπίου μέσα στο ψηφιακό πανοπτικό. Εν τέλει, προσφέρει εχέμυθα στο κοινό ενδείξεις τις οποίες εκείνο μπορεί είτε να σταχυολογήσει είτε απλώς να προσπεράσει. Επί της ουσίας, καλείται ο ίδιος ο θεατής να αποφασίσει πώς θα ασκήσει την ικανότητά του να δράσει και που θα κατευθύνει την προσοχή του. Άλλωστε, είναι απλώς ένα παιχνίδι».

Όσον αφορά στην απόφαση του ΣτΕ να κρίνει ως μη νόμιμη τη διαδικασία της επιλογής της εκπροσώπησης, ο Υφυπουργός σχολίασε πως «γίνονται οι απαιτούμενες ενέργειες σύμφωνα με το σκεπτικό της απόφασης και ότι η ελληνική συμμετοχή δεν επηρεάζεται από αυτή την εξέλιξη».

Μια μικρή γεύση από το Escape Room

Εικόνες: Βλαδίμηρος Νικολούζος

Φόρος τιμής στην Kouoh

Ο τίτλος της 61ης Biennale είναι In Minor Keys (Σε μικρές κλίμακες) και είναι αφιερωμένη στην Koyo Kouoh, την Καμερουνεζοελβετίδα επιμελήτρια που πέρυσι έφυγε πρόωρα από τη ζωή. Σκοπός να προσδώσει στην έκθεση έναν τόνο εσωτερικότητας και πνευματικότητας και να δώσει φωνή στις περιθωριοποιημένες και συχνά κρυφές φωνές. «Ακόμη και αν αυτοί οι ήχοι συχνά πνίγονται από την ενοχλητική κακοφωνία του σημερινού χάους που συγκλονίζει τον κόσμο, η μουσική συνεχίζεται», έγραφε η Kouoh.

Ηταν η πρώτη Αφρικανή επιμελήτρια της Biennale και δυστυχώς δεν πρόλαβε να δει το όραμά της να παίρνει σάρκα και οστά.

Μάλιστα, στο χώρο των Giardini καλλιτεχνικές ομάδες απέτισαν φόρο τιμής στην Kouho με αφρικανική μουσική και τραγούδια. 

Η μία μέρα βέβαια στη Biennale δεν αρκεί για να δεις τα πάντα.

Απ΄όσα πρόλαβα να δω μου έκανε εντύπωση η έκθεση της Ιαπωνίας, πάντα βρίσκουν έναν τρόπο να σε εντυπωσιάζουν.

Θέμα οι γεννήσεις, αλλά και η αντίληψη που υπάρχει για το μεγάλωμα των παιδιών.

Και η επεξήγηση…

Η Ελβετία για τα πατριαρχικά στερεότυπα 

Η Σκανδιναβία για τη σχέση μας με τη φύση 

Η Βραζιλία με χρώμα παράδοσης… 

Να σημειωθεί πως στη διοργάνωση συμμετέχουν πάνω από 100 ώρες και για πρώτη φορά οι Γουινέα, Γουινέα του Ισημερινού, Ναούρου, Κατάρ, Σιέρα Λεόνε, Σομαλία και Βιετνάμ.

Για το κοινό η Biennale της σύγχρονης τέχνης ανοίγει αύριο 9 Μαΐου και διαρκεί μέχρι και τις 22 Νομεβρίου του 2026.