22η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκη: Τα highlights των εγκαινίων

Η πρώτη ημέρα της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης άνοιξε με έντονο διεθνές, κοινωνικό, επαγγελματικό και παιδικό αποτύπωμα, επιβεβαιώνοντας τον πολυσυλλεκτικό χαρακτήρα της φετινής οργάνωσης και δίνοντας το στίγμα μιας διοργάνωσης ανοιχτής στη γνώση, τη συνεργασία και την εξωστρέφεια.

Συζητήσεις γύρω από τη λογοτεχνική μετάφραση, τη συμπεριληπτική γλώσσα και τη δύναμη του πολιτισμού ως μέσου διαλόγου συνυπήρξαν με δράσεις, βιωματικά εργαστήρια και εκδηλώσεις που ανέδειξαν το ρόλο του βιβλίου ως εργαλείου έκφρασης, επικοινωνίας και δημιουργίας.

Με παιδικά γέλια και δημιουργική διάθεση ξεκίνησε από νωρίς το πρωί και το παιδικό πρόγραμμα της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, καθώς από την πρώτη κιόλας ημέρα οι χώροι της γέμισαν με μαθητές από σχολεία της Θεσσαλονίκης και των γύρω νομών.

Λογοτεχνική μετάφραση: διαδρομές στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία: Με μία ενδιαφέρουσα συζήτηση με θέμα «Λογοτεχνική μετάφραση: διαδρομές ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία» άνοιξε η έκθεση, αναδεικνύοντας το ρόλο της μετάφρασης ως γέφυρας πολιτισμού ανάμεσα στις δύο χώρες.

Οι ομιλήτριες μας θύμισαν ότι η βουλγαρική λογοτεχνία υπήρχε πάντα, όμως συχνά έφτανε στους Έλληνες αναγνώστες μέσα από μια τεθλασμένη διαδρομή μεταφράσεων, περνώντας πρώτα από τα αγγλικά, τα γαλλικά ή άλλες δυτικές γλώσσες, ενώ ακόμη και τα μεταφρασμένα κείμενα χρειάζονταν μια «δυτική έγκριση» πριν παρουσιαστούν στο ελληνικό κοινό.

Οι εκδοτικοί οίκοι, οι μεταφραστές, οι πολιτιστικές διοργανώσεις και τα μεταφραστικά προγράμματα συμβάλλουν καθοριστικά στη διάδοση της λογοτεχνίας, δίνοντας χώρο στην ανταλλαγή ιδεών και στήριξη κυρίως στους μικρούς εκδότες για την έκδοση νέων έργων, είπαν. Ιδιαίτερα τονίστηκε η ανάγκη στήριξης των μεταφραστών και ενίσχυση των προγραμμάτων χρηματοδότησης, ενώ χαρακτηριστικά ο μεταφραστής παρομοιάστηκε με «αθλητή του πνεύματος που πρέπει να προπονείται καθημερινά με το μολύβι του».

Έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα στην ελληνική παραγωγή και μετάφραση: Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συζήτηση που διοργάνωσε η Ελληνική Εταιρεία Μεταφρασεολογίας, η οποία άνοιξε έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τις αλλαγές στη γλώσσα, τη συμπεριληπτική έκφραση και τη σχέση της με την κοινωνία.

Οι ομιλητές/ριες αναφέρθηκαν στις διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από τη χρήση μη σεξιστικής γλώσσας, στις αντιστάσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν απέναντι σε νέους γλωσσικούς τύπους, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η γλώσσα αντανακλά και επηρεάζει τις κοινωνικές αλλαγές. Παράλληλα, τονίστηκε πως κάθε γλωσσική μεταρρύθμιση μπορεί να προχωρήσει μόνον όταν συνοδεύεται από ευρύτερη κοινωνική αποδοχή και αλλαγή νοοτροπίας.

Σε εκδήλωση για τη «Σύγχρονη βουλγάρικη και ελληνική λογοτεχνία», η συγγραφέας Teodora Dimova σημείωσε ότι ξεκίνησε να γράφει από παιδί, νιώθοντας «τη δύναμη της λογοτεχνίας να απαθανατίζει στιγμές», ενώ για το τελευταίο της μυθιστόρημα παραδέχτηκε ότι «όταν γράφεις ιστορικό μυθιστόρημα είναι σαν να πατάς σε λεπτό πάγο». Για την ίδια, «το παρελθόν είναι κάτι που πρέπει να θεραπεύσουμε, δεν πρέπει να το αποφεύγουμε, πρέπει να βάλουμε το δάχτυλο στην πληγή». Η δε συγγραφέας Λίλα Κονομάρα ανέφερε ότι άργησε να στραφεί στη λογοτεχνία, μέχρι που κατάλαβε ότι «δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτα άλλο», ενώ πιστεύει ότι «όσο κατανοητός είσαι σαν δάσκαλος τόσο πρέπει να το αποφύγεις σαν συγγραφέας», ώστε να αφήνεις χώρο στον αναγνώστη.

Ο Γεωργιανός συγγραφέας Dato Magradze που ήρθε στη Θεσσαλονίκη, ανέφερε χαρακτηριστικά σε εκδήλωση της έκθεσης όπου συμμετείχε και ο Πρόξενος της Γεωργίας: «Ευχαριστώ όποιον βρήκε χρόνο για την ποίηση. Το ποίημα με έφερε στην Ελλάδα. Από τα παιδικά μου χρόνια θυμάμαι τη φράση: Ό,τι κινείται, ξεκινάει από την Ελλάδα. Αναζητώ συνοδοιπόρους στην ποίησή μου κι αν βρω συνοδοιπόρους στην Ελλάδα, θα είμαι πολύ χαρούμενος. Αυτό που θέλω να δώσω από την τέχνη μου είναι να βρω τον άνθρωπο μέσα απ’ τον πολίτη Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο και το Κράτος τον πολίτη. Ο στόχος της ποίησης είναι να σώσει τον άνθρωπο μέσα στον πολίτη».

Το Επαγγελματικό Πρόγραμμα της 22ης ΔΕΒΘ ξεκίνησε με παρουσίαση στοιχείων για το ελληνικό βιβλίο από το ΕΛΙΒΙΠ, καθώς και των στρατηγικών στόχων του Ιδρύματος από τον Πρόεδρο του Ιδρύματος, Νίκο Μπακουνάκη και τον Αντιπρόεδρο, Παναγιώτη Κάπο. Παρουσιάστηκε το μεταφραστικό πρόγραμμα GreekLit του ΕΛΙΒΙΠ, με 86 μεταφρασμένους τίτλους μέχρι σήμερα σε 25 γλώσσες κυρίως στη λογοτεχνία. «Κυρίαρχη γλώσσα είναι τα αγγλικά και χρειαζόμαστε εργαλεία για να προωθηθούν κι άλλες γλώσσες», ειπώθηκε χαρακτηριστικά. Επίσης αναφορά έγινε στην πλατφόρμα καταγραφής της ελληνικής εκδοτικής παραγωγής Βιβλιοnet και στην καμπάνια φιλαναγνωσίας του ΕΛΙΒΙΠ, ΔιαβάΖΟΥΜΕ. Τονίστηκε ο ρόλος των ανεξάρτητων περιφερειακών βιβλιοπωλείων, τα οποία χρειάζονται υποστήριξη γιατί είναι πυρήνες πολιτισμού και δράσεων, ωστόσο επισημάνθηκε ότι προϋπόθεση είναι η καταγραφή τους με γενικότερη επισήμανση ότι στην Ελλάδα είναι έντονη η ανάγκη μεγαλύτερης και ορθής καταγραφής στοιχείων.

Πέραν αυτού παρουσιάστηκαν στοιχεία για την αγορά του ελληνικού βιβλίου και τις κυρίαρχες τάσεις του εκδοτικού τοπίου. Τη μερίδα του λέοντος κατέχει το έντυπο σε ποσοστό 97%, ενώ η αγορά των audiobooks στην Ελλάδα αναπτύσσεται, χωρίς να έχει αποτυπωθεί ακόμη πλήρως το μέγεθός της. Αυτή τη στιγμή στη χώρα καταγράφονται 800-1000 εκδότες. Η δε αυτοέκδοση είναι γεγονός στην ελληνική εκδοτική βιομηχανία, ειδικά με την ώθηση που έχουν δώσει οι ψηφιακές υπηρεσίες. Τα μάρκετινγκ μέσω των social media είναι πολύ σημαντικό εργαλείο για την ορατότητα του βιβλίου και παρουσιάζεται μια αυξητική τάση αξιοποίησής τους από τον εκδοτικό κόσμο. Στις νεότερες γενιές κυριαρχεί η τάση για graphic novels και κόμικς, βιβλία αυτοβελτίωσης, βιογραφίες και αυτοβιογραφίες, ενώ σημειώνεται σημαντική παραγωγή καλής ποιότητας παιδικών και εφηβικών βιβλίων.

Στο επαγγελματικό πρόγραμμα έγινε επίσης επισκόπηση της βουλγαρικής εκδοτικής αγοράς. Σε δε συζήτηση σχετικά με το παιδικό βιβλίο στη Βουλγαρία, επισημάνθηκε ότι παράγονται 1500 παιδικά βιβλία τη χρονιά, που καταλαμβάνουν το 25% της αγοράς. «Οι ενήλικοι αναγνώστες κάνουν τα παιδιά μελλοντικούς αναγνώστες», ειπώθηκε χαρακτηριστικά. Βοηθητική είναι η λίστα βιβλίων διακοπών που δίνουν τα σχολεία στους μαθητές/ριες για το καλοκαίρι, ενώ και τα πολιτιστικά κέντρα της κοινότητας κάνουν αξιόλογη προσπάθεια με βιβλιοθήκες.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσίασε και η συζήτηση για την αγορά και πώληση δικαιωμάτων και τους λογοτεχνικούς πράκτορες. Εκπρόσωποι μεγάλων διεθνών εκδοτικών οίκων, όπως οι Farrar Straus & Giroux (ΗΠΑ), Grupo Planeta (Ισπανία), Editions Gallimard (Γαλλία), Penguin Random House (Μ. Βρετανία) και Read & Right Agency (Ελλάδα) μίλησαν για τις τάσεις στον εκδοτικό χώρο. Επισημάνθηκε η μεγάλη τάση για ψυχολογικά θρίλερ και ρομάντζα σε χώρες, όπως η Γαλλία. Όσον αφορά την αγορά δικαιωμάτων βιβλίων από χώρες όπως η Ελλάδα, επεσήμαναν ότι, καθώς η αγορά είναι σπάνια, θέλουν κάτι πολύ δυνατό και χρειάζονται εκτιμήσεις από αναγνώστες της χώρας τους. Κάτι που να τραβήξει την προσοχή, αλλά και να έχει μια ξεκάθαρη, όχι αόριστη περιγραφή. Αναζητούν επίσης στοιχεία, αριθμούς, πωλήσεις, καμπάνιες, χωρίς να αποκλείουν ωστόσο και το στοιχείο του τυχαίου, όπως συνέβη με βιβλίο που ανακάλυψαν μέσα από τα social media.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ήταν η εκδήλωση για το «Ισπανικό φαινόμενο», έναν όρο που, όπως είπε ο Φαίδων Κυδωνιάτης, αντιπρόεδρος της Ένωσης Ευρωπαίων Εκδοτών (FEP), επινόησε ο Enrico Turrin, υποδιευθυντής της Ένωσης. Το φαινόμενο συνίσταται στο ότι η Ισπανία είναι η μόνη διεθνής αγορά με συνεχή ανοδική τάση σε εκδοτικούς δείκτες. Τονίστηκε ο σταθερός, υποστηρικτικός ρόλος της Πολιτείας στην προώθηση και πρόσβαση σε βιβλία και βιβλιοθήκες, αλλά και ο ρόλος της δημιουργίας δικτύων και της καλής συνεργασίας. Όπως είπε ο José Manuel Anta, CEO της Ισπανικής Ένωσης Εκδοτών Βιβλίων, καταρτίζονται νέες στρατηγικές και πλάνα ετησίως, ενώ υπάρχει πολύ καλή συνεργασία των ιδιωτών με την Πολιτεία. Στην Ισπανία καταγράφονται, μέχρι το 2024, 3.000 εκδότες, 3.000 βιβλιοπωλεία και 4.300 σημεία πώλησης βιβλίων. Το 2024 εκδόθηκαν σχεδόν 90.000 νέοι τίτλοι, κυρίως έντυπο αλλά και ebook, ενώ 3 δισεκατομμύρια ευρώ ήταν το κέρδος στην εγχώρια αγορά. Η πανδημία ωφέλησε το βιβλίο και την ανάγνωση, όπως τονίστηκε, ενώ λόγος έγινε για τα μεγάλα φεστιβάλ και εκθέσεις βιβλίου, όπως στη Μαδρίτη ή στον εορτασμό του Σαν Τζόρντι στη Βαρκελώνη με τη δημοφιλή καμπάνια με τα τριαντάφυλλα και τα βιβλία. Η έκθεση πραγματοποιείται στις αρχές Απριλίου και μόνο την πρώτη μέρα καταγράφηκαν έσοδα 27 εκ ευρώ.

Επισημάνθηκε τέλος ο ρόλος του εκπαιδευτικού συστήματος που διαφέρει ανά περιοχές αλλά συνήθως προωθεί την ανάγνωση αλλά και η δυναμική πολιτική των τοπικών κυβερνήσεων, ενώ αναφορά έγινε στη σχολή Parix για τη βιομηχανία του βιβλίου.

Επίσημα εγκαίνια του Εθνικού Περιπτέρου της Βουλγαρίας:

Σημαντική στιγμή της πρώτης ημέρας λειτουργίας της ΔΕΒΘ ήταν τα επίσημα εγκαίνια του Εθνικού Περιπτέρου της τιμώμενης χώρας Βουλγαρίας, από τον Υφυπουργό Πολιτισμού κ. Victor Stoyanov, παρουσία των καλεσμένων Βούλγαρων συγγραφέων και των μεταφραστών, οι οποίοι μίλησαν επίσης στην εκδήλωση. Ο Υφυπουργός τόνισε πως η διοργάνωση αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία διαλόγου και εξωστρέφειας, φέρνοντας κοντά συγγραφείς, μεταφραστές και εκδότες από διαφορετικές χώρες.

Με έμφαση στη δύναμη της λογοτεχνίας και του πολιτισμού ως «γέφυρες» ανάμεσα στους λαούς, αναφέρθηκε στη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία της βουλγαρικής λογοτεχνίας στη διεθνή σκηνή, σημειώνοντας πως ολοένα και περισσότεροι Βούλγαροι συγγραφείς μεταφράζονται και εκδίδονται σε όλον τον κόσμο, κερδίζοντας την αναγνώριση του διεθνούς κοινού.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον ρόλο των μεταφραστών, τους οποίους χαρακτήρισε «πραγματικούς πρέσβεις πολιτισμού», καθώς, όπως είπε, «χτίζουν γέφυρες ανάμεσα στις γλώσσες και τους ανθρώπους». Παράλληλα, εξέφρασε την περηφάνια του για την παρουσία σημαντικών «φωνών» της σύγχρονης βουλγαρικής λογοτεχνίας στη ΔΕΒΘ, σημειώνοντας ότι η Θεσσαλονίκη εξελίσσεται σε έναν ζωντανό κόμβο πολιτιστικής συνεργασίας ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία.

Ο Υφυπουργός αναφέρθηκε ακόμη στη συνάντησή του με την Ελληνίδα Υπουργό Πολιτισμού, υπογραμμίζοντας την κοινή πρόταση ενίσχυσης των σχέσεων των δύο χωρών και τη μεταφορά τους «στο επόμενο επίπεδο».

Ξεχωριστή θέση στην ομιλία του είχε και η συναυλία λήξης την Κυριακή το βράδυ στη Ροτόντα, αποτέλεσμα συνεργασίας μουσικών από τη Θεσσαλονίκη (ΚΟΘ) και τη Σόφια υπό τη διεύθυνση του διεθνούς φήμης βιολονίστα Svetlin Roussev. Όπως ανέφερε, η σύμπραξη αυτή αποτελεί ένα φωτεινό παράδειγμα του τρόπου, με τον οποίο ο πολιτισμός και η αλληλοκατανόηση μπορεί να λειτουργήσουν σε περιόδους πολέμων και αβεβαιότητας.

Κλείνοντας, αποκάλυψε πως το ιστορικό βιολί που χρησιμοποιείται στη συναυλία ανήκει στο Υπουργείο Πολιτισμού της Βουλγαρίας και θεωρείται από τα σημαντικότερα μουσικά όργανα στον κόσμο.