Σαλονίκη: Ένα οπτικό δοκίμιο εξετάζει την πόλη μέσα από καρτ ποστάλ

Πολλά τα προσωνύμια για την πόλη που ίδρυσε ο Κάσσανδρος το 316 πχ από τη συνένωση 26 μικρότερων πολιτειών που βρίσκονταν γύρω από τον Θερμαϊκό κόλπο, ο οποίος της έδωσε το όνομα της συζύγου του και ετεροθαλούς αδελφής του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Θεσσαλονίκης. Νύφη του Βορρά, Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων (Madre de Israel), φτωχομάνα, πρωτεύουσα των προσφύγων, «συμβασιλεύουσα» επί Βυζαντίου, συμπρωτεύουσα σήμερα, Σαλούγκα, Σελανίκ και Σαλονίκη (Salonica).

Μια πόλη που τα στρώματα ιστορίας και ανθρωπογεωγραφίας κάνουν μοναδική. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι από όλα τα σημεία της Ευρώπης άφησαν και πήραν κάτι από αυτήν. Της αφιέρωσαν βιβλία, ποιήματα, μελέτες, ταινίες και δεκάδες τραγούδια.

Ο βραβευμένος για το έργο του Θεσσαλονικιός γραφίστας Γιάννης Καρλόπουλος μας δίνει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία της χρονιάς και ένα από τα σημαντικότερα που αναφέρονται στην πόλη και του δίνει τον τίτλο «Σαλονίκη».

Πρόκειται για την παρουσίαση μιας σειράς καρτ ποστάλ της Θεσσαλονίκης που συγκεντρώνει εδώ και πολλά χρόνια στο προσωπικό του αρχείο (10.000 κάρτ ποστάλ από όλη την Ελλάδα από το 1950 και μετά όταν η Ελλάδα γίνεται τουριστικός προορισμός) οι οποίες παρουσιάζουν την πόλη από το 1912 μέχρι τα νεότερα χρόνια.

Η ιδέα ξεκίνησε το 2012 με αφορμή την συμπλήρωση 100 χρόνων από την «απελευθέρωση» της Θεσσαλονίκης εκκινώντας από την βαρύτητα και τη σημασία της ίδια της λέξης «απελευθέρωση» για μια πόλη που για αιώνες έμαθε να συμβιώνει, να συνυπάρχει και να ανήκει στον ίδιο της τον εαυτό.

Σκοπός ήταν να αναδειχτεί η πλούσια ιστορική παρακαταθήκη που μπορεί να προσφέρει η τέχνη της ταχυδρομικής (εικονογραφημένης) κάρτας όπως θα μπορούσε να μεταφραστεί η γαλλική λέξη καρτ ποστάλ, μια δημοφιλής συνήθεια μέχρι το τέλος της χιλιετίας και την εμφάνιση του διαδικτύου που έκανε την αποστολή καρτών λιγότερο διαδεδομένη με την συνήθεια ωστόσο της συλλογής κυρίως ως αναμνηστικό ταξιδιού να παραμένει.

Δεν θα ξεχάσω την πρώτη καρτ ποστάλ που έλαβα με χαιρετίσματα από τα ξαδέλφια στην Θεσσαλονίκη. Στην μπροστινή της όψη μια νυχτερινή λήψη του πύργου του ΟΤΕ σε μια από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες της δεκαετία του 1990. Ήταν η εποχή που τα γλυπτά του Ζογγολόπουλου δεν είχαν γίνει τα νέα τοπόσημα οπότε οι δύο πύργοι (Λευκός, ΟΤΕ) ήταν τα πιο πολυφωτογραφημένα μνημεία. Η σχέση μου με τις κάρτ ποστάλ συνεχίστηκε στα μαθητικά χρόνια όταν έστελνα και λάμβανα δεκάδες κάρτες κάθε χρόνο, αγόραζα από τουριστικά σημεία πώλησης και τις φύλαγα σε ένα μεγάλο κουτί μαζί με όσες κυκλοφορούσαν ως διαφημιστικό υλικό σε stand που είχαν τοποθετηθεί σε μπαράκια, ιδέα που εγκαταλείφθηκε γρήγορα στην Ελλάδα αλλά στην Ευρώπη υπάρχουν ακόμα κάποια καφέ μπαρ που έχουν αυτές τις κάρτες σε μια γωνία του μαγαζιού.

Μέχρι σήμερα η παλαιότερη εξακριβωμένη χρονολογία σε Ελληνικό καρτ ποστάλ είναι η 14η Δεκεμβρίου 1893 προς τον Γερμανό Friedrich Linden. Η συστηματική έκδοση εικονογραφημένων καρτ ποστάλ στην Ελλάδα ξεκίνησε γύρω στο 1896, με αφορμή τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες που διεξήχθησαν στην Αθήνα. Η χρυσή εποχή της καρτ ποστάλ ξεκίνησε το 1898 και διήρκεσε μέχρι το 1914. Μοιραία χτυπήματα στην έκδοση καρτ ποστάλ ήταν η αύξηση των ταχυδρομικών τελών τους, η διάδοση του τηλεφώνου, η ευρεία χρήση των φωτογραφικών μηχανών και τέλος οι υπολογιστές, τα κινητά και το διαδίκτυο.

Η καρτ ποστάλ που στην μπροστινή όψη (recto) είχε κάποτε ζωγραφικές αναπαραστάσεις, με την εφεύρεση της φωτογραφίας παρουσιάζει πλέον τοποθεσίες και αξιοθέατα μέσα από το φωτογραφικό φακό. Στην πίσω όψη (verso) υπάρχει κενός χώρος για να γράψει ο αποστολέας ένα σύντομο κείμενο και τα στοιχεία του παραλήπτη. Αποστέλλεται ταχυδρομικά χωρίς να απαιτείται φάκελος.

Σε μια καρτ ποστάλ που βγαίνει μαζικά στην αγορά μπορεί να έχει ταχυδρομηθεί η ίδια εικόνα χιλιάδες φορές όμως αυτό που αλλάζει είναι το περιεχόμενο του κειμένου στην πίσω όψη. Η αντίληψη του επισκέπτη για την πόλη, τα σημεία που εστιάζει, αυτό που ως προτεραιότητα νιώθει ότι πρέπει να πει. Το πια πληροφορία είναι σημαντικό να ειπωθεί στον περιορισμένο χώρο πίσω από μια κάρτα μπορεί να εξαρτηθεί από τον παραλήπτη και αυτά που ο αποστολέας θεωρεί σημαντικά να του ανακοινώσει.

Αυτό που μου δημιουργούσε πάντοτε αμηχανία ήταν η ευκολία πρόσβασης στο κείμενο μιας καρτ ποστάλ όταν αυτή βρίσκεται εκτεθειμένη εκτός φακέλου και μπορεί να διαβαστεί από οποιονδήποτε. Σε τι διαφέρει όμως αυτή η διάδοση της πληροφορίας από τα σημερινά μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Ποια είναι η ανάγκη που μας ωθεί να ανεβάζουμε φωτογραφίες στο instagram και βίντεο στο TikTok παρουσιάζοντας στιγμές της καθημερινότητας, της εργασίας, της ιδιωτικής ζωής και των διακοπών μας;

Είναι η ίδια ανάγκη που είχαν οι άνθρωποι του προηγούμενου αιώνα να μιλήσουν για τους τόπους που έχουν επισκεφθεί και τους έκαναν εντύπωση. Η χάρτινη καρτ ποστάλ που χωράει στο χέρι μας, έχει αντικατασταθεί από το κινητό που κουβαλάμε συνέχεια μαζί μας και μπορούμε να δούμε σε αυτό να εναλλάσσονται δεκάδες φωτογραφίες και ένα απεριόριστο υλικό πληροφοριών. Είναι η ναρκισσιστική πλευρά μας που νιώθει την ανάγκη να περιγράψει το κοινωνικό, οικονομικό στάτους και τον τρόπο ζωής που καθορίζει στην συνέχεια τον τρόπο που θέλουμε να μας βλέπει ο κοινωνικός περίγυρος.

Μετά τους δύο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους τα ταξίδια αναψυχής και οι διακοπές γίνονται δημοφιλή για τους οικονομικά ευκατάστατους και μετά μέσα από πακέτα φθηνών διακοπών για την μεσαία τάξη. Η κάρτα είχε την σημασία που έχει σήμερα η δημοσίευση τοποθεσίας στο facebook και το Instagram. Ένα μικρό μέρος της αριστοκρατίας και μετέπειτα όλο και περισσότεροι έστελναν κάρτες από τα μέρη που είχαν επισκεφθεί.

Το σημαντικότερο με την αλληλογραφία του παρελθόντος έχει να κάνει με την γραφή ως μορφή επικοινωνίας. Οι άνθρωποι έγραφαν ο καθένας με το δικό του μοναδικό γραφικό χαρακτήρα πληροφορίες από την καθημερινότητα. Σήμερα με την τεχνολογία αυτό τείνει να εκλείψει. Σπάνια κάποιος θα χρησιμοποιήσει μολύβι και χαρτί όταν πλέον όλα τείνουν να γίνουν ψηφιακά.

Ο συγγραφέας σε αυτό το πρώτο του βιβλίο, με πυρήνα την προσωπική του συλλογή καρτ ποστάλ με θέμα την Θεσσαλονίκη που δημιούργησε και ταξινόμησε, σε συνδυασμό με την παράθεση ιστορικών στοιχείων, καταφέρνει να αναδείξει και να δημιουργήσει μια διαφορετική «ανάγνωση» της πόλης παρουσιάζοντας ένα έγχρωμο άλμπουμ της προ social media εποχής.

Πώς αλλάζει η πόλη από οθωμανική με τους μιναρέδες και τα τζαμιά σε μια πόλη που τείνει να μηδενίσει το οθωμανικό παρελθόν; Πώς από μια παραγκούπολη με στοιβαγμένους ανθρώπους, 200.000 στρατιώτες που έρχονται να πολεμήσουν κάνουν την πόλη σημείο αναφοράς κατά την διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου;

Όλοι αυτοί οι στρατιώτες επικοινωνούν με τους αγαπημένους τους και στέλνουν κάρτες για να δουν οι συγγενείς τους τον τόπο που τους φιλοξενεί. Εικόνες της Θεσσαλονίκης ταξιδεύουν σε όλη την Ευρώπη. Οι προσωπικές μαρτυρίες είναι μια παρακαταθήκη απόψεων για το πώς έβλεπαν την Θεσσαλονίκη αυτοί που η συγκυρία έφερε στην πόλη και ήταν απλά περαστικοί.

Πρωταγωνιστής του βιβλίου «Σαλονίκη» του Γιάννη Καρλόπουλου είναι η εικόνα, ένας οπτικός πλούτος χωρισμένος σε 4 ενότητες με βάση την τεχνική αναπαραγωγής της φωτογραφίας. Αλλά και ένας πλούτος της ίδιας της γραφής στις πίσω όψεις που συνδυάζεται με το πλήθος των πληροφοριών και σχολίων στα συνοδευτικά κείμενα. Είναι η καρτ ποστάλ το ιστορικό τεκμήριο, που συνοδεύεται από λόγια απλά καθημερινά αυτών που αλληλογραφούν. Με εκκίνηση το 1912 έτος απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης, η πρώτη κάρτα έχει ημερομηνία Νοέμβριος 1912 και ως το τέλος του βιβλίου ο αναγνώστης μπορεί να περιπλανηθεί σε ένα άρτιο σχεδιαστικά τόμο, που περιγράφει τις μεγάλες αλλαγές από το παρελθόν στο σήμερα.

Παρά τις τεράστιες απαιτήσεις που έχει μια τέτοια έκδοση, με την στήριξη των εκδόσεων Αντίποδες (στη σειρά «φωταγωγός») ο συγγραφέας επαναπροσδιόρισε την σχέση με την Θεσσαλονίκη, την μελέτησε, την ξανααγάπησε και κατάφερε να εκπληρώσει μια υπόσχεση με καθυστέρηση 13 ετών προς την πόλη του.

Ο Καρλόπουλος εκθέτοντας ένα τμήμα του αρχείου του, ανασυγκροτεί μια ιδιαίτερη οπτική ταυτότητα της πόλης, σχολιάζοντας όψεις και εικόνες της ιστορίας και της ζωής της. Η Θεσσαλονίκη δεν μας ανήκει, η ιστορία της υπάρχει αυτόνομη. Αυτό που ίσως να μας ανήκει να είναι η διαμόρφωση του μέλλοντος.

Η έκδοση αγκαλιάστηκε από την πρώτη στιγμή και έκανε θετική εντύπωση παρότι δεν είναι ένα βιβλίο λογοτεχνίας η ένα κλασικό photobook. Συστήνεται ανεπιφύλακτα και αφορά όλους όσους μαγεύονται από εικόνες που κρύβουν συναρπαστικές ιστορίες.

Σχετικά με τον συγγραφέα:

Γιάννης Καρλόπουλος, Θεσσαλονίκη, 1967. Σπούδασε Γραφιστική στο ΤΕΙ Αθήνας, και παράλληλα μαθήτευσε δίπλα σε ζωγράφους της γιγαντοαφίσας κινηματογράφου και της αγιογράφησης εκκλησιών. Με υποτροφία του ΙΚΥ παρακολούθησε πρόγραμμα σπουδών στην ηλεκτρονική σελιδοποίηση, τυπογραφία, καλλιγραφία, σχεδιασμό και ψηφιοποίηση γραμμάτων στην École Estienne του Παρισιού.

Συνεργάστηκε με τον Γ. Κουρούδη (Κ2), τα Φυσικά προϊόντα Κορρές, την ομάδα Οπτικής Ταυτότητας των Ολυμπιακών Αγώνων για την Αθήνα 2004, το Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, το Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, το Ίδρυμα Ωνάση, το NOMAS magazine, τα Χαρτιά Περράκης, και ήταν Υπεύθυνος Σχεδιασμού στον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη (ΔΟΛ) την περίοδο 2005-2013. Συνιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Ψηφιακής Τυποθήκης (fonts.gr), εμπνευστής του Stella project–calligraphy à la greka και της γραμματοσειράς Cavafy Script. Mέλος του ΔΣ του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων του Υπ. Πολιτισμού (σημ. ΟΔΑΠ) με τομέα ευθύνης τη μέριμνα ανασχεδιασμού αντικειμένων πωλητηρίων και της οπτικής ταυτότητας της Υπηρεσίας, (2015-2017). Σταθερός συνεργάτης σχεδιαστικής διεύθυνσης του free prees LiFO/lifo.gr από το ξεκίνημα του και creative director του ατελιέ Karlopoulos&Associates με πιο πρόφατες συνεργασίες το ΕΜΣΤ, τον Δημήτρη Παπαϊωάννου, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, το Ίδρυμα Θεοχαράκη, κ.ά. Η προσωπική εκδοτική ετικέτα «φωταγωγός» εντάχθηκε στους αντίποδες το καλοκαίρι του 2025.