28ο ΦΝΘ – Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν: «Είμαστε υλικά συνδεδεμένοι με το σύμπαν»
Η δημιουργός του ντοκιμαντέρ «We are stardust» συστήνει στον κόσμο τον Γιον Λάρσεν, λάτρη των μικρομετεωριτών και μουσικό της τζαζ
Τον Γιον Λάρσεν (Jon Larssen), λάτρη των μικρομετεωριτών και μουσικό της τζαζ, ο οποίος αναπτύσσει μια μέθοδο για την αναγνώριση γνήσιων μετεωρικών σωματιδίων ανάμεσα σε επίγεια θραύσματα, συστήνει στο κοινό με το ντοκιμαντέρ της «We are stardust» (Είμαστε αστρόσκονη) η σκηνοθέτης Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν (Elisabeth Rasmussen).
Οι ισχυρισμοί του Γιον αρχικά αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό και χλευασμό. Ωστόσο, η επιμονή του οδηγεί σε διεθνή αναγνώριση, παγκόσμια κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης και συνεργασία με κορυφαίους κοσμολόγους.
«Ο Γιον μού έδωσε πίσω την πίστη που είχα ως παιδί στο θαύμα. Και τώρα θέλω να μοιραστώ αυτή τη μαγεία με όλους εσάς» τόνισε σε συνέντευξη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν, η οποία καταγράφει το ταξίδι του ερασιτέχνη ερευνητή, ενώ παράλληλα εξερευνά τα δικά της υπαρξιακά ερωτήματα, που έχουν τις ρίζες τους στη μυθολογία των Σαάμι και στις παιδικές αναμνήσεις από τους έναστρους ουρανούς στην Αρκτική.
Το 2015, η NASA κατέληξε ότι είναι αδύνατο να συλλεχθεί και να απομονωθεί αυτό το σπάνιο απομεινάρι σχηματισμού του ηλιακού μας συστήματος, καθώς ένας μικρομετεωρίτης είναι μικρότερος από το πάχος μιας τρίχας. Ο Γιον, ωστόσο, ο πρωταγωνιστής της ταινίας δεν πτοείται. Λίγα χρόνια αργότερα, θα αποδείξει ότι αστρόσκονη μπορεί να βρεθεί παντού – ακόμη και στις στέγες των σπιτιών.
Οι ανακαλύψεις συχνά ξεκινούν από τα περιθώρια
«Η ταινία δεν παρουσιάζει τον σκεπτικισμό ως εχθρό. Η επιστήμη εξαρτάται από τον σκεπτικισμό. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν η ανθρώπινη πλευρά αυτής της διαδικασίας, τι συμβαίνει όταν κάποιος εκτός θεσμών διατυπώνει έναν ισχυρισμό που αμφισβητεί τις καθιερωμένες μεθόδους» εξήγησε η Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν, η οποία θα έρθει στη Θεσσαλονίκη από τη Νορβηγία μαζί με τον Γιον Λάρσεν, για την παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας της «We are stardust» στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ.
«Η ανακάλυψη του Γιον αρχικά απορρίφθηκε, επειδή δεν ταίριαζε στο παραδοσιακό προφίλ ενός επιστήμονα. Ήταν ένας μουσικός της τζαζ που έψαχνε για μικρομετεωρίτες σε αστικές υδρορροές. Αυτό φυσικά προκάλεσε αντίσταση. Αλλά αυτό που δείχνει η ταινία είναι ότι τελικά η αλήθεια στην επιστήμη δεν καθορίζεται από την ιεραρχία, αλλά από τα στοιχεία. Με την πάροδο του χρόνου, τα ίδια ιδρύματα που τον αμφισβητούσαν άρχισαν να εξετάζουν σοβαρά τα ευρήματά του» επισήμανε.
Η σκηνοθέτης, η οποία συνδύασε σκηνές παρατήρησης μια δεκαετίας, προσωπικές συζητήσεις, συνεντεύξεις με κορυφαίους επιστήμονες, εικόνες από μικροσκόπια και σκανδιναβικά τοπία, εξέφρασε τη θέση ότι η επιστήμη πρέπει να επιδεικνύει σκεπτικισμό, επειδή αυτή είναι η δύναμή της.
Η πραγματική ένταση στο ντοκιμαντέρ, σύμφωνα με την Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν, έγκειται στο πώς η νέα γνώση κερδίζει νομιμότητα. «Ένας από τους ερευνητές που πήραμε συνέντευξη, μου εξήγησε ότι είναι ευθύνη ενός επιστήμονα να εξετάζει κάθε νέα θεωρία που εμφανίζεται και να προσπαθεί να την αναλύσει. Μόνο η θεωρία που εξακολουθεί να ισχύει, αφού εξεταστεί από κάθε οπτική γωνία, μπορεί να είναι αληθινή. Έχει αποδειχθεί. Ο σκεπτικισμός δεν είναι ο κακός σε αυτή την ιστορία, είναι ένα ουσιαστικό μέρος της επιστήμης», εκτίμησε.
«Η ιστορία μάς δείχνει ότι οι ανακαλύψεις συχνά ξεκινούν από τα περιθώρια. Η ιστορία του Γιον βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο τομής, μεταξύ επιφύλαξης από τους θεσμούς και ατομικής επιμονής. Η ταινία δεν παρουσιάζει την επιστημονική κοινότητα ως ανταγωνιστική. Αντίθετα, εξετάζει πώς η γνώση γίνεται νόμιμη. Ποιος αποφασίζει; Υπό ποιες συνθήκες; Και τι συμβαίνει, όταν η απόδειξη προέρχεται από μια απροσδόκητη πηγή;» διευκρίνισε.
«Η επιστήμη είναι για όλους»
Αναφερόμενη σε γενικότερα ζητήματα που προσεγγίζει το ντοκιμαντέρ, η Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν αποκάλυψε ότι στην αρχή της ταινίας τίθεται ένα από τα παλαιότερα ερωτήματα της ανθρωπότητας: «Από πού ερχόμαστε;». Το επόμενο ερώτημα που προκύπτει είναι: «Ποιος επιτρέπεται να αναζητά απαντήσεις;».
«Η περιέργεια είναι μια πολύ δημοκρατική παρόρμηση. Δεν ανήκει μόνο στα εργαστήρια. Η ιστορία του Γιον μας υπενθυμίζει ότι η επιστημονική ανακάλυψη ξεκινά με κάποιον που κοιτάζει πιο προσεκτικά τον κόσμο και αρνείται να δεχτεί το “αδύνατο” ως τελική απάντηση» τόνισε.
Η ταινία προσκαλεί επίσης το κοινό να αναλογιστεί την πίστη. Όχι την τυφλή πίστη, αλλά το θάρρος να διατηρηθεί μια ιδέα για αρκετό καιρό ώστε να δοκιμαστεί αυστηρά, αποσαφήνισε.
Το ντοκιμαντέρ αφορά ακόμη την ταπεινότητα, την επιμονή και τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να κατανοήσουμε την προέλευσή μας. Τι σημαίνει να κοιτάμε προσεκτικά; Ο Γιον βλέπει την υδρορροή στη στέγη όχι ως άχρηστη, αλλά ως δυνατότητα, ανέφερε και πρόσθεσε: «Ζούμε σε μια εποχή όπου οι πληροφορίες είναι άφθονες, αλλά η προσοχή είναι κατακερματισμένη. Το έργο του Γιον απαιτούσε εμμονική υπομονή. Έψαξε μέσα στη σκόνη για χρόνια πριν σπάσει τον κώδικα και βρει μια μέθοδο μαθαίνοντας να απομακρύνει οτιδήποτε δεν ήταν εξωγήινο. Αυτού του είδους η αφοσίωση στην περιέργεια είναι σπάνια».
Τελικά η ταινία ζητά από το κοινό «να επανεξετάσει τη σχέση του με τη γνώση», σύμφωνα με την Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν. «Εξερευνά την πίστη ως διαρκή έρευνα. Πότε εμπιστεύεσαι τη διαίσθησή σου αρκετά ώστε να συνεχίσεις; Πώς εξισορροπείς τη φαντασία με τα στοιχεία; Αυτό είναι κάτι που πάντα με ενδιέφερε. Πώς ξέρεις πότε κάτι είναι αληθινό, αν δεν έχεις αποδείξεις; Σε έναν κόσμο που χάνει την εμπιστοσύνη του στην επιστήμη και την ικανότητά του να γοητεύεται, ο Γιον, ένας ενθουσιώδης πολίτης, μας δίνει την απόδειξη ότι η εύρεση αστρόσκονης στη γη δεν είναι απλώς ένας μύθος. Η επιστήμη είναι για όλους» υπογράμμισε.
Μύθος και επιστήμη, εκφράσεις της ίδιας ανθρώπινης λαχτάρας
Η Σάαμι/Νορβηγή σκηνοθέτης τόνισε ότι πρόσεξε να μην εξισώσει τη μυθολογία με την επιστήμη, που είναι διαφορετικά συστήματα, αλλά είδε παραλληλισμό τους στο συναίσθημα. «Παραδοσιακά, στην αφήγηση και την κοσμοθεωρία των Σαάμι, η φύση δεν είναι ξεχωριστή από εμάς. Τα αστέρια, η γη, τα στοιχεία, όλα αποτελούν μέρος μιας ζωντανής σχέσης. Όταν ήμουν παιδί, άκουγα μύθους για τη ζωή που προερχόταν από το σύμπαν. Αυτές οι ιστορίες έμειναν χαραγμένες στη μνήμη μου.
Όταν άκουσα για τον Γιον, που άρχισε να βρίσκει αστρόσκονη στις στέγες, αυτό δημιούργησε μια ποιητική γέφυρα για μένα. Η επιστήμη αποκάλυπτε κάτι που αντηχούσε εκείνες τις παιδικές ιστορίες, ότι είμαστε υλικά συνδεδεμένοι με το σύμπαν» επισήμανε, τονίζοντας ότι η ταινία δείχνει ότι τόσο ο μύθος όσο και η επιστήμη είναι εκφράσεις της ίδιας ανθρώπινης λαχτάρας για κατανόηση της προέλευσης.
Ένας ήρωας που αρνήθηκε να σταματήσει να αναζητά
Η σκηνοθέτης τόνισε ότι επιδίωξή της ήταν να απεικονίσει τον Γιον πρώτα και κύρια ως άνθρωπο. «Ένα ερώτημα που μου προέκυψε είναι γιατί o Γιον; Πώς είναι δυνατόν ένας Νορβηγός καλλιτέχνης να κάνει αυτό που τα μεγάλα επιστημονικά ιδρύματα δεν μπόρεσαν να κάνουν;» ανέφερε.
Στην ταινία, η μητέρα του μοιράζεται ιστορίες γι’ αυτόν ως μικρό αγόρι που γύριζε σπίτι με τσέπες γεμάτες πέτρες από τις οποίες το κοινό μαθαίνει πολλά.
Το υπόβαθρό του ως μουσικός της τζαζ είναι απαραίτητο, διευκρίνισε η Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν. «Η τζαζ έχει να κάνει με τον αυτοσχεδιασμό και τη βαθιά ακρόαση. Οι σπουδές του στην τέχνη του φανέρωσαν τις υφές και την αναγνώριση μοτίβων. Αυτές οι ίδιες δεξιότητες εμποτίζουν την επιστημονική του ανακάλυψη. Ο Γιον προσεγγίζει την έρευνα με δημιουργική νοοτροπία. Αλλά πέρα από αυτό, ήθελα να δείξω την ευαλωτότητά του. Υπήρξαν χρόνια απόρριψης. Το κοινό πρέπει να νιώσει το κόστος της επιμονής, όχι μόνο τον θρίαμβο. Δίνοντας χρόνο για σιωπή, περισυλλογή και μικρές λεπτομέρειες, τον τρόπο που χειρίζεται το υλικό όταν το ψάχνει, ένα σωματίδιο κάτω από ένα μικροσκόπιο, το πώς μιλάει για πέτρες, βλέπουμε όχι μόνο αποφασιστικότητα, αλλά και θαυμασμό. Πέρασα σχεδόν μια δεκαετία κινηματογραφώντας, κάτι που έδωσε χώρο για να ξεδιπλωθούν με φυσικότητα οι πραγματικές στιγμές. Δείχνοντας τόσο τις αμφιβολίες του όσο και την επιμονή του, το κοινό μπορεί να δει τον εαυτό του σε αυτόν. Δεν είναι υπερήρωας. Είναι κάποιος που αρνήθηκε να σταματήσει να αναζητά. Και αυτό τον κάνει ήρωα».
Τα μικρότερα φυσικά αντικείμενα μπορούν να φέρουν τα μεγαλύτερα υπαρξιακά ερωτήματα
Απαντώντας στην ερώτηση ποιες γνώσεις αποκόμισε από τη δημιουργία της ταινίας, η Ελίζαμπεθ Λάρσεν τόνισε ότι επαγγελματικά την ενδυνάμωσε το γεγονός ότι το κοινό είναι πνευματικά φιλόδοξο. «Έμαθα ότι το κοινό είναι ικανό να ασχοληθεί με σύνθετες ιδέες, αν το εμπιστευτείς. Δεν χρειάζεται να απλοποιήσουμε την πολυπλοκότητα για να την κάνουμε προσβάσιμη. Χρειαζόμαστε σαφήνεια και συναισθηματική βάση» είπε.
Ως αφηγήτρια, η Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν συνειδητοποίησε, όπως ανέφερε, ότι τα μικρότερα φυσικά αντικείμενα μπορούν να φέρουν τα μεγαλύτερα υπαρξιακά ερωτήματα. Ένα σωματίδιο πλάτους μικρότερου από μισό χιλιοστό μπορεί να σε οδηγήσει να αναρωτηθείς από πού ξεκίνησε η ζωή, σημείωσε.
«Προσωπικά η ταινία εμβάθυνε τον σεβασμό μου για την επιστημονική ταπεινότητα. Οι πιο συναρπαστικοί επιστήμονες που γνώρισα δεν ήταν δογματικοί, ήταν περίεργοι. Ήταν ανοιχτοί στο να κάνουν λάθος. Ανέκτησα ένα αίσθημα δέους. Η γνώση ότι η κοσμική σκόνη πέφτει πάνω μας κάθε μέρα, ότι είμαστε κυριολεκτικά φτιαγμένοι από αρχαίο αστρικό υλικό, δεν είναι πλέον αφηρημένη για μένα. Ο Γιον μού έδωσε πίσω την παιδική μου πίστη στο θαύμα. Και τώρα θέλω να μοιραστώ αυτή τη μαγεία με όλους εσάς» υπογράμμισε.
Το ντοκιμαντέρ «We are stardust», συμπαραγωγή Δανίας-Νορβηγίας, συμμετέχει στο Διαγωνιστικό Τμήμα «Newcomers» του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στις 9 Μαρτίου, στην αίθουσα Σταύρος Τορνές, στις 17.00. Μετά την προβολή θα ακολουθήσει Q&A, παρουσία της Ελίζαμπεθ Ράσμουσεν, του Γιον Λάρσεν και όλων των συντελεστών, καθώς και της δρ. Φιόρης Μεταλληνού, αστροφυσικού από το Αστεροσκοπείο Αθηνών.
Η δεύτερη προβολή έχει προγραμματιστεί στις 10 Μαρτίου στην ίδια αίθουσα, στις 20.30 και θα ακολουθήσει Q&A παρουσία όλων των συντελεστών.
Πηγή – ΑΠΕ ΜΠΕ – Κατερίνα Γιαννίκη
