«Λευκά Όρη»: Η μνήμη της Αντίστασης μέσα από τη ζωή ενός αντάρτη της Κρήτης

Ο σκηνοθέτης Αλέξανδρος Παπαθανασίου μιλά για την ταινία του «Λευκά Όρη», που ετοιμάζεται να προβληθεί στον κινηματογράφο Βακούρα από την ερχόμενη Παρασκευή (15/5), για την γνωριμία του με τον πρωταγωνιστή του Λευτέρη Ηλιάκη, τη συλλογική μνήμη του Εμφυλίου και το πολιτικό αποτύπωμα της ιστορίας στις νεότερες γενιές.

Μια προσωπική μαρτυρία που μετατρέπεται σε συλλογική ιστορική μνήμη επιχειρεί να καταγράψει το ντοκιμαντέρ «Λευκά Όρη», το οποίο φωτίζει τη ζωή του Λευτέρη Ηλιάκη, ενός ηλικιωμένου αριστερού αγωνιστή που έζησε την Κατοχή και τον Εμφύλιο στα βουνά της Κρήτης.

Μέσα από τη βιωματική αφήγηση του πρωταγωνιστή, η ταινία επιχειρεί να ανασυνθέσει ένα από τα πιο δύσκολα και διχαστικά κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Όπως εξηγεί ο σκηνοθέτης της ταινίας Αλέξανδρος Παπαθανασίου, η ιδέα για το ντοκιμαντέρ γεννήθηκε σχεδόν τυχαία το 2013, όταν φίλος του και απόγονος αγωνιστή του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας εξέφρασε την αγωνία ότι η ιστορία του πατέρα του δεν είχε ποτέ καταγραφεί.

Μέσα από αυτή τη συζήτηση προέκυψε η γνωριμία με τον Λευτέρη Ηλιάκη, μια μορφή που, όπως λέει, ξεπερνούσε τα όρια μιας απλής προσωπικής αφήγησης:

«Στην αρχή πίστευα πως θα πρόκειται για μια μικρού μήκους καταγραφή. Στην πορεία κατάλαβα πως βούτηξα σε πολύ βαθιά νερά», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Αυτό που τον συγκίνησε περισσότερο ήταν η διάθεση του ηλικιωμένου αγωνιστή να μοιραστεί όχι μόνο τις προσωπικές του εμπειρίες αλλά και τη μνήμη των συντρόφων του που χάθηκαν στον Εμφύλιο. Ο Λευτέρης είναι φορέας συλλογικής μνήμης και δεν το ενδιαφέρει να μιλήσει απλώς για τον εαυτό του αλλά και για όλους τους συντρόφους του που ηρωικά χάθηκαν πάνω σε ένα πόλεμο επικών διαστάσεων, τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο».

Το ντοκιμαντέρ εστιάζει ιδιαίτερα στον ρόλο που διαδραμάτισαν τα Λευκά Όρη της Κρήτης κατά την περίοδο της Κατοχής αλλά και αργότερα στον Εμφύλιο. Σύμφωνα με την έρευνα της ταινίας, αυτή η ορεινή περιοχή υπήρξε το μοναδικό γεωγραφικό σημείο της Κρήτης όπου μπορούσε να οργανωθεί και να επιβιώσει αντάρτικος στρατός. Για αυτό και εγκαταστάθηκαν τόσο οι δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ όσο και αργότερα οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού. Η καθημερινότητα, ωστόσο, ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Η έλλειψη νερού, οι εχθρικές ομάδες που κινούνταν στα βουνά και η δράση δοσιλογικών και παρακρατικών σωμάτων δημιουργούσαν ένα ασφυκτικό περιβάλλον επιβίωσης.

Ο σκηνοθέτης υπογραμμίζει το σύνθετο πολιτικό και κοινωνικό τοπίο της εποχής. Παράλληλα, το φυσικό τοπίο των Λευκών Ορέων αποκτά κεντρική αφηγηματική λειτουργία στην ταινία. Δεν παρουσιάζεται απλώς ως σκηνικό των γεγονότων αλλά ως ένας «εννοιολογικός χώρος», όπου κορυφώνεται η κοινωνική και ταξική σύγκρουση. «Τα Λευκά Όρη φιλοξενούν το φάντασμα του Εμφυλίου δηλαδή την εποποιΐα του Δημοκρατικού Στρατού», τονίζει περιγράφοντας το βουνό ως τόπο μνήμης, αντίστασης και διεκδίκησης.

Ιδιαίτερη πρόκληση για την ταινία αποτέλεσε η ισορροπία ανάμεσα στην ιστορική τεκμηρίωση και τη συναισθηματική φόρτιση των βιωμάτων του πρωταγωνιστή. Ο σκηνοθέτης εξηγεί πως, παρά το προχωρημένο της ηλικίας του, ο Λευτέρης Ηλιάκης διατηρούσε καθαρή σκέψη και ψύχραιμο λόγο, γεγονός που επέτρεψε μια πιο συγκροτημένη αφήγηση των γεγονότων. Καθοριστική υπήρξε και η συμβολή του ιστορικού Γιώργου Μαργαρίτη, ο οποίος προσέφερε την αναγκαία επιστημονική και ιστορική αποστασιοποίηση.

Τι συμβολίζει όμως μια ιστορία όπως τα «Λευκά Όρη» στο σήμερα, για τους νεότερους; «Η ιστορική μνήμη είναι εργαλείο για να κατανοήσουμε την δική μας πραγματικότητα. Η αντιπαραβολή του ντοκιμαντέρ με το σήμερα, πιστεύω, υπάρχει συνειδητά στην ταινία, γιατί η αναγκαιότητα της αντίστασης, ως μορφή συλλογικής και οργανωμένης πάλης, είναι επίκαιρη.

Αν θέλουμε να ζήσουμε σε ένα καλύτερο κόσμο από αυτό που βιώνουμε οφείλουμε να κατανοήσουμε το παρελθόν ώστε να αλλάξουμε την πραγματικότητα που βιώνουμε και να τη κάνουμε να αξίζει σε εμάς και τα παιδιά μας.

Ωστόσο δεν πιστεύω ότι ένα ντοκιμαντέρ, ως μέσο επικοινωνίας, θα αλλάξει απαραίτητα την πραγματικότητα από μόνο του όμως μπορεί να δώσει το στίγμα για δημόσιο διάλογο πάνω σε φλέγον θέμα όπως είναι η κοινωνική δικαιοσύνη», υπογραμμίζει ο Αλέξανδρος Παπαθανασίου, εκφράζοντας την ελπίδα ότι οι νεότερες γενιές θα δουν την ιστορία όχι μόνο ως αφήγηση του χθες αλλά ως αφορμή προβληματισμού για το σήμερα και το μέλλον.

Info

Η ταινία Λευκά Όρη του Αλέξανδρου Παπαθανασίου έρχεται στην Θεσσαλονίκη για μια σειρά από ειδικές προβολές (Παρασκευή 15/5, Κυριακή 17/5 και Τετάρτη 20/5) στον κινηματογράφο Βακούρα.