Μουσείο Κοτσανά Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας: Η αρχαία ελληνική εφευρετικότητα ήρθε στη Θεσσαλονίκη σε μια μοναδική έκθεση
Ανακαλύψαμε τις μοναδικές εφευρέσεις των Αρχαίων Ελλήνων που δεν γνωρίζαμε πως υπάρχουν
Βρεθήκαμε στο Panorama Digital Theatre, εκεί πού στεγάζεται η έκθεση του Μουσείου Κοτσανά Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας “Οι εφευρέσεις των Αρχαίων Ελλήνων”. Με την είσοδο μας στο κτήριο μας καλωσόρισε το προσωπικό και προχωρήσαμε στην κεντρική αίθουσα του μουσείου για ένα ταξίδι στον κόσμο της καινοτομίας, ο οποίος παρ’ όλη την αρχαιότητα του αποτελεί κάτι το σύγχρονο.
Αν και είναι γνωστό ότι οι Αρχαίοι Έλληνες ήταν εξαιρετικά εφευρετικοί, μας κατέπληξε το πως δημιούργησαν εφευρέσεις που σε κάνουν να αναρωτιέσαι, “τι ερεθίσματα μπορεί να είχαν, ώστε να φτιάξουν τέτοιου είδους κατασκευές;” Οι οποίες εφαρμόζονταν σε όλες της πλευρές της κοινωνίας τους, για την υποστήριξη τους στους πολέμους μέχρι στην καθημερινή καλοπέραση τους. Έτσι, σας παρουσιάζουμε ορισμένα από τα εκθέματα, που μας έκαναν τη μεγαλύτερη εντύπωση και μας έδωσαν να καταλάβουμε λίγο παραπάνω την κοινωνία του τότε και το πως φτάσαμε εδώ.
Το ρολόι-ξυπνητήρι του Πλάτωνος (4ος-5ος αι. π.Χ.)
Η πρώτη συσκευή αφύπνισης στην ιστορία, η οποία λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για μας σε έναν πιο εκσυγχρονισμένο τρόπο. Πρόκειται για ένα υδραυλικό ρολόι – ξυπνητήρι, το οποίο σύμφωνα με τον Αθήναιο εφηύρε ο Πλάτων. Το ανώτερο κεραμικό δοχείο τροφοδοτούσε μέσω κρουνού (με ρυθμιζόμενη παροχή για την κάθε περίπτωση) το επόμενο δοχείο. Όταν αυτό γέμιζε την προγραμματισμένη χρονική στιγμή (π.χ. μετά από 7 ώρες), άδειαζε με ταχύτητα μέσω ενός αξονικού σιφωνιού στο επόμενο στεγανό δοχείο, και εξανάγκαζε τον εμπεριεχόμενο αέρα να εξέλθει με πίεση, σφυρίζοντας από μία σύριγγα στην κορυφή του. Επειδή ο αυλός κατέληγε σε νερό, το παλλόμενο ηχητικό μήκος του δημιουργούσε ένα κελάηδισμα με φθόγγους διαφορετικής συχνότητας. Μετά τη λειτουργία του, το νερό του δοχείου άδειαζε σιγά σιγά -μέσω μιας μικρής οπής που βρισκόταν στον πυθμένα του προς το κατώτερο αποθηκευτικό δοχείο, προκειμένου να επαναχρησιμοποιηθεί.
Ο υπολογιστικός μηχανισμός των Αντικυθήρων (2ος αι. π.Χ.)
Ένα… laptop από το παρελθόν. Πρόκειται για την πρώτη υπολογιστική μηχανή της ιστορίας. Χρησιμοποιείτο για τον εντοπισμό και την πρόβλεψη σημαντικών αστρονομικών και ημερολογιακών γεγονότων. Τα υπολείμματά του βρέθηκαν τυχαία από σφουγγαράδες το 1900 στο περίφημο ναυάγιο της νήσου των Αντικυθήρων. Η κατασκευή του τοποθετείται στο 120 π.Χ. περίπου και είναι πιθανότατα προϊόν ενός Ροδιακού ή Μικρασιατικού εργαστηρίου που εξέλιξε την παράδοση της «Σφαιροποιίας» του Αρχιμήδη, με άμεσους εμπνευστές τον Ίππαρχο ή τον Ποσειδώνιο.
Αποτελείτο από δείκτες, κλίμακες και τριάντα πέντε τουλάχιστον συνεργαζόμενους οδοντωτούς τροχούς που έπαιρναν κίνηση από μια χειρολαβή. Στο κέντρο της αριστερής πλάκας διακρίνονται οι δύο διαβαθμισμένοι δακτύλιοι με το αιγυπτιακό και το ελληνικό ζωδιακό ημερολόγιο, ο ήλιος και η σελήνη με τη θέση και τη φάση της. Με τη χρησιμοποίηση ενός ζεύγους ομόκεντρων οδοντωτών τροχών και ενός άλλου ζεύγους τροχών, έκκεντρα τοποθετημένων, (50 οδόντων άπαντες) με έναν ειδικό τρόπο μετάδοσης τύπου πίρου-σχισμής επιτυγχανόταν η προσομοίωση της φαινόμενης ταχύτητας της σελήνης με την επιτάχυνσή της κατά το περίγειο και την επιβράδυνσή της κατά το απόγειο.
Στο άνω τμήμα της δεξιάς πλάκας διακρίνεται ο σπειροειδής κύκλος του Μέτωνος, που αποτελείτο από 235 συνοδικούς (σεληνιακούς) μήνες &με βάση το κορινθιακό ημερολόγιο& συνολικής διάρκειας 235×29,5/365=19 ετών. Εσωτερικά της μετωνικής σπείρας στο αριστερό τμήμα της διακρίνεται ο κύκλος του Καλλίππου, που αντιστοιχούσε σε χρονική διάρκεια ίση με τέσσερις μετωνικούς κύκλους, δηλ. 4×19=76 έτη. Χρησιμοποιείτο για την απόλυτη αντιστοίχιση του σεληνιακού με το ηλιακό έτος. Στο δεξιό τμήμα της διακρίνεται ο κύκλος της Ολυμπιάδας.
Χρησιμοποιείτο για τον εντοπισμό της τέλεσης των σημαντικότερων αθλητικών αγώνων της αρχαιότητας (Ολύμπια, Πύθια, Ίσθμια, Νέμεα και Νάια) Στο κάτω τμήμα της δεξιάς πλάκας διακρίνεται ο σπειροειδής κύκλος του περιοδικού χρόνου (κύκλος του Σάρου), που αποτελείτο από 223 συνοδικούς μήνες συνολικής διάρκειας 223×29,5/365=18 ετών. Εσωτερικά του διακρίνεται ο κύκλος του Εξελιγμού, που αντιστοιχούσε σε χρονική διάρκεια ίση με τρεις κύκλους του Σάρου, δηλ. 3×18=54 έτη.
Με την περιστροφή της χειρολαβής και, επομένως, την επιλογή μιας ημερομηνίας στην εμπρόσθια κλίμακα των 365 ημερών, οι υπόλοιποι δείκτες έδειχναν όλες τις διαθέσιμες αστρονομικές πληροφορίες για τη συγκεκριμένη ημερομηνία (π.χ. θέση και φάση σελήνης, αντιστοίχιση ηλιακού-σεληνιακού ημερολογίου κ.ά.). Αντίστροφα, αν ο χειριστής του οργάνου έφερε έναν δείκτη σε κάποιο συγκεκριμένο αστρονομικό ή ημερολογιακό γεγονός (π.χ. έκλειψη σελήνης ή τέλεση Ολυμπιάδας), μπορούσε να δει την ημερομηνία (ακόμη και την ώρα) που αυτό θα συνέβαινε στο μέλλον ή που ήδη είχε συμβεί στο παρελθόν.
Ο Derek de Solla Price και ο Michael Wright ήταν στο παρελθόν οι σημαντικότεροι μελετητές του Μηχανισμού. Η παρούσα ανακατασκευή απηχεί την κατασκευαστική άποψη του δημιουργού του Μουσείου Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας, και βασίστηκε στα νέα δεδομένα της Διεθνούς Ομάδας Μελέτης του Μηχανισμού των Αντικυθήρων.
Η αυτόματη θεραπαινίδα του Φίλωνος – (3ος αι. π.Χ.)
Το πρώτο λειτουργικό ρομπότ της ανθρωπότητας, το οποίο βλέπουμε τον τελευταίο καιρό να “επανακυκλοφορεί” στην αγορά με μια σύγχρονη μορφή, αποτέλεσε το κάτι εντυπωσιακό. Πρόκειται για ένα ανθρωποειδές ρομπότ με τη μορφή υπηρέτριας (σε φυσικό μέγεθος) που στο δεξί χέρι της κρατούσε μια οινοχόη. Όταν ο επισκέπτης τοποθετούσε έναν κρατήρα (κύπελλο) στην παλάμη του αριστερού χεριού της, εκείνη αυτόματα έριχνε αρχικά οίνο και στη συνέχεια για ανάμειξη νερό στον κρατήρα ανάλογα με την επιθυμία του.
Στο στήθος της υπηρέτριας βρίσκονταν δύο στεγανά δοχεία γεμάτα με οίνο και νερό αντίστοιχα. Στον πυθμένα τους υπήρχαν δύο σωληνίσκοι που οδηγούσαν το περιεχόμενό τους μέσα από το δεξί χέρι της στο χείλος της οινοχόης. Δύο αεραγωγοί σωληνίσκοι ξεκινούσαν από το πάνω μέρος των δοχείων, διαπερνούσαν τον πυθμένα τους και κατέληγαν λυγισμένοι στο στομάχι της. Το αριστερό της χέρι συνδεόταν μέσω άρθρωσης με τους ώμους, της ενώ μια ελικοειδής ράβδος (ελατήριο) έκκεντρα τοποθετημένη στην προέκτασή του το συγκρατούσε ανυψωμένο.
Δύο σωλήνες ξεκινούσαν από το ίδιο σημείο (κλείδα) και κατέρχονταν διαπερνώντας και αποφράζοντας τα λυγισμένα διάτρητα άκρα των αεραγωγών σωληνίσκων. Οι σωλήνες της κλείδας διέθεταν δύο οπές στις απολήξεις τους, με την οπή που επικοινωνούσε με το δοχείο του οίνου να προηγείται αυτής που επικοινωνούσε με το νερό. Όταν τοποθετούνταν ο κρατήρας στην παλάμη της υπηρέτριας, το αριστερό χέρι της κατέβαινε και οι σωλήνες της κλείδας ανυψώνονταν. Η οπή του ενός σωλήνα ευθυγραμμιζόταν με τον αεραγωγό σωληνίσκο του δοχείου του οίνου, αέρας εισερχόταν στο δοχείο και οίνος έρρεε από το σωληνίσκο της οινοχόης στον κρατήρα.
Όταν μισογέμιζε το κύπελλο με κρασί, το χέρι λόγω βάρους κατέβαινε περισσότερο, η δίοδος του αεραγωγού σωληνίσκου του οίνου έφρασσε και η ροή σταματούσε. Παράλληλα ευθυγραμμιζόταν η οπή του δεύτερου σωλήνα με τον αεραγωγό σωληνίσκο του δοχείου με το νερό και άρχιζε να ρέει νερό για την αραίωση του οίνου. Όταν γέμιζε το κύπελλο, το χέρι (λόγω βάρους) κατέβαινε περισσότερο, η δίοδος του αεραγωγού σωληνίσκου του νερού έφρασσε και η ροή σταματούσε. Επίσης, αν αφαιρούνταν οποιαδήποτε στιγμή ο κρατήρας, το αριστερό χέρι ανυψωνόταν, οι σωλήνες της κλείδας κατέβαιναν αποφράζοντας τους αεραγωγούς σωληνίσκους, δημιουργώντας κενό στα δοχεία και η ροή των υγρών σταματούσε. Η υπηρέτρια λοιπόν, γέμιζε το κύπελλο του επισκέπτη με καθαρό οίνο ή αραιωμένο με νερό στην ποσότητα που αυτός επιθυμούσε ανάλογα με τη χρονική στιγμή που θα το τραβούσε από την παλάμη της.
Το υδραυλικό ωρολόγιο του Κτησιβίου – (3ος αι. π.Χ.)
Ένα θαύμα του αυτοματισμού. Πρόκειται για ένα θαύμα του αυτοματισμού, αφού το ρολόι αυτό μπορούσε να λειτουργεί αδιάκοπα, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, υποδεικνύοντας τα 365 διαφορετικά ωράρια του έτους. Το νερό μιας πηγής τροφοδοτούσε μέσω ενός υπερχειλιστή το ανώτερο δοχείο. Αυτό με τη σειρά του τροφοδοτούσε το μικρότερο ενδιάμεσο δοχείο, που αποτελούσε έναν ελεγκτή σταθερής στάθμης με ένα σύστημα κωνικής βαλβίδας διακοπής της ροής πάνω σε πλωτήρα. Τότε, ένας σταλάκτης τροφοδοτούσε σταγόνα σταγόνα το υψίκορμο δοχείο με σταθερή παροχή νερού.
Με την άνοδο της στάθμης του νερού σε αυτό, ένας πλωτήρας ανασηκωνόταν και μέσω μιας ράβδου ανυψωνόταν ισόχρονα ένα αγαλματίδιο με δείκτη. Ο δείκτης υποδείκνυε την ώρα του 24ώρου σε ένα περιστρεφόμενο τύμπανο που περιείχε το διάγραμμα των ωρών της ημέρας και της νύκτας ανάλογα με την ημερομηνία. Στο τέλος του 24ώρου το νερό ξεπερνούσε το ενσωματωμένο παράπλευρο σιφόνι και άδειαζε ταχύτατα. Με την κάθοδο του πλωτήρα, ενεργοποιούνταν ένα ευφυές σύστημα μετάδοσης κίνησης, με σχέση 1 προς 365 (αποτελούμενο από έναν οδοντωτό κανόνα, ένα επίσχεστρο, δύο οδοντωτούς τροχούς και έναν ατέρμονα κοχλία), το οποίο εξασφάλιζε την περιστροφή του βαθμονομημένου τυμπάνου κατά το ένα τριακοσιοστό εξηκοστό πέμπτο της περιφέρειάς του, ώστε ο δείκτης του αγαλματιδίου να υποδεικνύει πλέον με ακρίβεια το ωράριο της επόμενης ημέρας.
Το αυτόματο άνοιγμα θυρών ναού μετά από θυσία στον βωμό του – (1ος αι. μ.Χ.)
Ο πρώτος κτηριακός αυτοματισμός παγκοσμίως. Πρόκειται για επινόηση του Ήρωνος του Αλεξανδρέως, που επέτρεπε το αυτόματο άνοιγμα των θυρών ενός ναού μετά από θυσία στον βωμό του, δημιουργώντας την εντύπωση του θαύματος στους πιστούς.
Στο υπόγειο του ναού γύρω από τους άξονες περιστροφής των θυρών του ναού τυλίγονταν οι αλυσίδες ενός ζυγού. Ο ζυγός είχε ένα δοχείο στη μια πλευρά του και ένα αντίβαρο στην άλλη. Με τη φωτιά της θυσίας, ο αέρας στο κλειστό δοχείο του βωμού διαστελλόταν και εισχωρούσε μέσω σωληνίσκου σε ένα κλειστό δοχείο νερού. Το νερό πιεζόταν και, μέσω σιφωνιού, οδηγείτο στο δοχείο του ζυγού, που βάραινε και υπερνικούσε το αντίβαρο, προκαλώντας έτσι την εκτροπή του ζυγού προς το μέρος του. Οι αλυσίδες του ζυγού περιστρέφανε τους άξονες και οι θύρες του ναού άνοιγαν. Μετά το τέλος της θυσίας τα φαινόμενα αντιστρέφονταν και οι θύρες του ναού έκλειναν. Πρόκειται για επινόηση του Ήρωνος του Αλεξανδρέως, που επέτρεπε το αυτόματο άνοιγμα των θυρών ενός ναού μετά από θυσία στον βωμό του, δημιουργώντας την εντύπωση του θαύματος στους πιστούς.
Στο υπόγειο του ναού γύρω από τους άξονες περιστροφής των θυρών του ναού τυλίγονταν οι αλυσίδες ενός ζυγού. Ο ζυγός είχε ένα δοχείο στη μια πλευρά του και ένα αντίβαρο στην άλλη. Με τη φωτιά της θυσίας, ο αέρας στο κλειστό δοχείο του βωμού διαστελλόταν και εισχωρούσε μέσω σωληνίσκου σε ένα κλειστό δοχείο νερού. Το νερό πιεζόταν και, μέσω σιφωνιού, οδηγείτο στο δοχείο του ζυγού, που βάραινε και υπερνικούσε το αντίβαρο, προκαλώντας έτσι την εκτροπή του ζυγού προς το μέρος του. Οι αλυσίδες του ζυγού περιστρέφανε τους άξονες και οι θύρες του ναού άνοιγαν. Μετά το τέλος της θυσίας τα φαινόμενα αντιστρέφονταν και οι θύρες του ναού έκλειναν.
Η διεθνώς αναγνωρισμένη συλλογή του Μουσείου, χωρισμένη σε 24 θεματικές ενότητες με πάνω από 60 διαδραστικά εκθέματα είναι μία εντυπωσιακή πολιτιστική και επιστημονική πρόταση που φωτίζει το λιγότερο γνωστό, αλλά συγκλονιστικό, τεχνολογικό θαύμα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού με πλήρως λειτουργικές ανακατασκευές εφευρέσεων, διαδραστικά εκθέματα, STEM δραστηριότητες και εκπαιδευτικές εμπειρίες που αναδεικνύουν την ευφυΐα και τη διαχρονικότητα της αρχαίας ελληνικής καινοτομίας.
Μια διεθνής πολιτιστική αποστολή που ταξιδεύει την Ελλάδα στον κόσμο με τις περιοδεύουσες εκθέσεις του Μουσείου Κοτσανά να έχουν φιλοξενηθεί σε κορυφαίους επιστημονικούς, αρχαιολογικούς και εκπαιδευτικούς οργανισμούς παγκοσμίως, μεταξύ των οποίων:
Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ (ΗΠΑ) Εθνικό Μουσείο Επιστημών της Daejeon (Νότια Κορέα) Επιστημονικά Μουσεία Σιγκαπούρης και Ταϊλάνδης Ευρωπαϊκό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών (Χάγη, Βιέννη, Μόναχο) Αρχαιολογικό Μουσείο Βαρέζε (Ιταλία) Αρχαιολογικό Μουσείο Βασιλείας (Ελβετία) Βιβλιοθήκη Αλεξάνδρειας
