«Άη Λαός» στο Θέατρο Γης: Ένα σκηνικό ρέκβιεμ για τη διαχρονικότητα του πόνου
Η σκηνοθεσία του Στέλιου Βραχνή επιδιώκει να παντρέψει τον «Άη Λαό» με τις Τρωάδες στήνοντας ένα μουσικοθεατρικό ντοκιμαντέρ για την απώλεια
Για να κατανοήσει κανείς το θέατρο, τη σκηνοθετική πρόθεση του Στέλιου Βραχνή, ή έστω να ψηλαφίσει αυτό το “περί τίνος πρόκειται”, πρέπει πρώτα να μάθει να κοιτάζει εκεί που οι άλλοι στρέφουν το βλέμμα μακριά. Κι αυτό δεν θα μπορούσε να είναι άλλο – όσο πεισματικά κι αν αποστρέφουμε το κεφάλι από τη θέαση – από τη μήτρα του προβλήματος, στο σημείο μηδέν.
Σε μια εποχή που μάλλον η τέχνη του θεάτρου συχνά εγκλωβίζεται, ίσως άθελα, ίσως ακόμα και ηθελημένα στην εκτόνωση του κοινωνικού αντίκτυπου ενός τραύματος, ο νεαρός σκηνοθέτης που διαγράφει χρόνια στα θεατρικά σανίδια της πόλης – όσο οξύμωρο κι αν διαβάζεται – επιλέγει έναν δρόμο αλλιώτικο.
Κι αυτό γιατί έχω την εντύπωση πως δεν τον ενδιαφέρει το έγκλημα, ούτε το θύμα, αλλά ούτε ο θύτης ως τελικά προϊόντα μιας κοινωνίας εν βρασμώ. Πιο πολύ θα έλεγα ότι τον ενδιαφέρει το «χωράφι», το τοπίο και η γαλούχηση που καθιστούν τον άνθρωπο εύθραυστο.
Η αναζήτηση του πυρήνα ενός προβλήματος φέρει τον εντοπισμό του, κι αυτός ο εντοπισμός δεν σημαίνει επανάπαυση. Αντιθέτως, γίνεται η αφετηρία για μια πνευματική αφιέρωση στον στοχασμό. Όπως ο ίδιος μου είχε πει, πριν από περίπου 2 χρόνια, η επιλογή των έργων του κινείται σε δύο άξονες: στην προσωπική, εφηβική του μνήμη και στο «τι έχει ανάγκη ο άνθρωπος να δει στο εδώ και το τώρα».
Για το τελευταίο, μου είχε φέρει ως παράδειγμα το κίνημα #MeToo και την ατμόσφαιρα που τότε μεσουρανούσε. Επέλεξε να ανεβάσει τον «Ευαγγελισμό της Κασσάνδρας», μιλώντας για τη σεξουαλικότητα στην ολότητά της, ψάχνοντας τη ρίζα προτού αυτή διακλαδωθεί στο επίκαιρο. Εικάζω πως με μια παρόμοια δυναμική κατεύθυνση προς το φιλοσοφείν, επιστρέφει τώρα για να μιλήσει για τον πόλεμο, την απώλεια και την ήττα ενός ολόκληρου λαού.
Πριν από περίπου έναν μήνα, συγκεκριμένα στις 6 Ιουνίου 2026, το κοινό μπορεί και να πήρε μια πρώτη γεύση αυτού του σύμπαντος με την παρουσίαση της παράστασης «η σακατεμένη μου γενιά». Αυτό ήτο και το καλλιτεχνικό απόσταγμα δύο ερευνητικών εργαστηρίων –υποκριτικής και πολυφωνικού τραγουδιού– που μάλλον λειτούργησε και ως ιδανική γέφυρα για αυτό που πρόκειται πολύ σύντομα να παρακολουθήσουμε.
Εκεί, ο Στέλιος μαζί με την Ελένη Δημοπούλου ένωσαν δύο αυτόνομα σύμπαντα, το θέατρο και τη μουσική, φέρνοντας σε μια δημιουργική συνομιλία τον «Άη Λαό» του Δημήτρη Λάγιου και τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη.
View this post on Instagram
Στόχος τους; Να υπογραμμίσουν την εκ των υστέρων της καταστροφής παραμονή του κόσμου στους ερειπιώνες που το ίδιο το ανθρώπινο είδος προξένησε.
Ναι μεν αυτόνομη και ανεξάρτητη η παραπάνω παράσταση – ίσως όμως και να λειτούργησε ως προπαρασκευαστική διαδικασία – ένα απαραίτητο βήμα ώστε να εκκινήσουν οι συνάψεις να εκδηλωθούν οι, ενδεχομένως, βαθύτατες συγγένειες των δύο αυτών έργων.
Η πρεμιέρα του «ΑΗ ΛΑΟΥ» προγραμματίστηκε για τις 29 Ιουλίου στο Θέατρο Γης στη Θεσσαλονίκη.
Υπάρχει ένα γοητευτικό οξύμωρο στον τρόπο που ο σκηνοθέτης αντιλαμβάνεται τη σκηνική πράξη.
Από το 2017 μέχρι σήμερα, η έρευνά του παραμένει αμετακίνητη, έχοντας δοκιμαστεί στα πιο αλλοπρόσαλλα μέρη που μπορεί να φανταστεί κανείς. Σε κάθε χώρο, μικρό ή μεγάλο, η επιδίωξη είναι μία: η έννοια της συνάντησης.
View this post on Instagram
Για τον ίδιο, η απόλυτη επιτυχία έρχεται όταν ο θεατής και ο ηθοποιός καταφέρουν την ίδια στιγμή να «μελώσουν» μέσα στη συνθήκη, να χάσουν την αίσθηση του χρόνου και να ανοιχτούν απέναντι σε αυτό που συμβαίνει. Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται η σύνδεση: η απώλεια της αίσθησης του χρόνου πάνω στη σκηνή έρχεται να καθρεφτίσει τη χρονική ασημαντότητα του ίδιου του πόνου.
Όταν η θεατρική συνθήκη καταργεί τα λεπτά και τις ώρες, αποκαλύπτει πως η απώλεια δεν έχει ημερομηνία λήξης, ούτε ανήκει σε μια συγκεκριμένη εποχή. Ο πόνος του τότε είναι ο πόνος του τώρα. Μέσα από αυτή τη χρονική σύγχυση, το έργο σταματά να είναι μια απλή ιστορική αναδρομή και γίνεται μια παρόντα, ζωντανή πληγή.
Οι «Τρωάδες» ως η Ψυχή του «Άη Λαού»: Η Γέφυρα των Αρχετύπων
Όταν το 415 π.Χ. ο Ευριπίδης διδάσκει τις «Τρωάδες», δεν υπογράφει έναν ύμνο για τους νικητές, αλλά ένα ωμό, αντιπολεμικό μανιφέστο. Στρέφει τον προβολέα μακριά από τα τρόπαια των Αχαιών και τον εστιάζει αποκλειστικά στον βουβό, βαθύ πόνο των γυναικών της Τροίας που μοιράζονται ως λάφυρα.
Αυτόν ακριβώς τον θρήνο, που ο Ευριπίδης κατέστησε διαχρονικό, παίρνει ως σκυτάλη ο «Άη Λαός».
Σαράντα τρία χρόνια μετά την κυκλοφορία του ιστορικού δίσκου «Άη Λαός» (1983) του Δημήτρη Λάγιου, σε στίχους Μιχάλη Μπουρμπούλη και με τη θρυλική φωνή της Σωτηρίας Μπέλλου, το εμβληματικό έργο της νεότερης ελληνικής μουσικής παρουσιάζεται σε πανελλήνια πρώτη ως ένα μουσικοθεατρικό γεγονός μεγάλης κλίμακας.
Στη σκηνοθετική ανάγνωση του, ο θρήνος των γυναικών της χαμένης πατρίδας μεταμορφώνεται στον αιώνιο, οικουμενικό θρήνο κάθε λαού που υποφέρει από τα τυφλά παιχνίδια των ισχυρών. Υπάρχει μια οργανική μετατόπιση των αρχετύπων που μετατρέπει την αρχαία τραγωδία σε καθρέφτη της σύγχρονης κοινωνίας.
Εκεί όπου η Εκάβη ενσαρκώνει τη μάνα-πατρίδα και τη ρίζα που μένει πίσω να θρηνεί τα διασκορπισμένα της παιδιά, η Ανδρομάχη γίνεται το ίδιο το σώμα της προσφυγιάς και της απώλειας του μέλλοντος, και η Κασσάνδρα ηγείται ως η άβολη, μανιακή αλήθεια που όλοι βλέπουν αλλά κανείς δεν αντέχει να ακούσει.
Αυτή η αρχετυπική μετατόπιση ριζώνει στο κέντρο της παράστασης όπου δεσπόζει μια μεγάλης κλίμακας σκηνική εγκατάσταση από 2.000 ανδρικά ρούχα, σύμβολα των απόντων σωμάτων. Μέσα σε αυτό το απτό τοπίο απώλειας, η σκηνή μετατρέπεται σε έναν χώρο συλλογικής μνήμης και δημόσιου πένθους για εκείνους που δεν επέστρεψαν ποτέ, μετατρέποντας τον αρχαίο μύθο σε μια ζωντανή, σημερινή μαρτυρία.
Ή, τουλάχιστον, αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα και το επιθυμητό, τον Στέλιο Βραχνή, ο οποίος ομολογεί πως το τελικό σκηνικό αποτέλεσμα είναι κάτι που αυτή τη στιγμή δεν μπορεί καν να το συλλάβει ο ίδιος ως ένα σταθερό, κλειστό «frame». Αν έπρεπε, ωστόσο, να ορίσει την κατεύθυνση, θα ήθελε πολύ η παράσταση να φτάσει να λειτουργήσει σαν ένα «μουσικοθεατρικό ντοκιμαντέρ».
Μέσα από την κοινή πλατφόρμα του τραγικού λόγου και των τραγουδιών του Λάγιου, η μονάδα μέτρησης αλλάζει: τα πρόσωπα του έργου, ακριβώς επειδή όσα συμβαίνουν γύρω μας σήμερα είναι τόσο πολύ φλέγοντα «μετατρέπονται κάπως σαν ντοκουμέντα, σαν μαρτυρίες πραγματικές».
Επομένως, εικάζω πως και σε αυτή την περίπτωση θα δούμε τον ήχο ως ζωντανό οργανισμό. Τι πάει να πει αυτό; ότι αυτός, ο ήχος, κινητοποιεί το σώμα.
«Ο ήχος γεννά το σώμα, η αναπνοή γεννά το σώμα, και όχι το αντίθετο»
Για να υποστηριχθεί αυτή η ιδιότυπη μορφή σκηνικού ντοκουμέντου, η παράσταση επιστρατεύει ένα σύνολο δεκαεννέα ηθοποιών, τραγουδιστών και μουσικών, οι οποίοι συγκροτούν έναν ενιαίο, συμπαγή σκηνικό οργανισμό.
Εδώ, ο λόγος, το σώμα και η μουσική λειτουργούν ως μία κοινή δραματουργική πράξη, όπου η μουσική του Δημήτρη Λάγιου επανασυστήνεται μέσα από μια νέα ενορχήστρωση για έγχορδα, πνευστά και ηλεκτρονικό ήχο, δημιουργώντας έναν σύγχρονο ηχητικό κόσμο ανάμεσα στη μνήμη και το παρόν.
Στην κορυφή αυτού του απαιτητικού σκηνικού πειράματος στέκονται δύο πρόσωπα-κλειδιά που κουβαλούν το βάρος της ευριπίδειας τραγωδίας. Η σπουδαία Ελληνίδα ηθοποιός Γιώτα Φέστα επιστρέφει έξι χρόνια μετά στον εμβληματικό ρόλο της Εκάβης, ενσαρκώνοντας τη μάνα-ρίζα, ενώ στο πλευρό της, η καταξιωμένη Ιωάννα Πηλιχού αναλαμβάνει τον ρόλο της Ανδρομάχης, δίνοντας σώμα και φωνή στο δράμα της προσφυγιάς.
Όπως καταλήγει ο ίδιος ο σκηνοθέτης για το έργο:
«Ο “Άη Λαός” είναι μια καλλιτεχνική απόπειρα να φτάσει ένα πολύ εμβληματικό μουσικό έργο να συνομιλήσει με τον τραγικό λόγο, τις Τρωάδες του Ευριπίδη. Είναι ένας δίσκος που γράφτηκε το 1983 από τον Δημήτρη Λάγιο σε στίχους του Μιχάλη Μπουρμπούλη και σε ερμηνεία της Σωτηρίας Μπέλλου· δέκα τραγούδια στα οποία αναφέρεται με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο όλη η ιστορία της ανθρώπινης εμπειρίας και η μετά τον πόλεμο κατάσταση ενός ολόκληρου λαού.
Σαν ένα μωσαϊκό του τι ήταν το τότε και του τι είναι το τώρα – τελικά χωρίς να υπάρχει χρονικότητα στον πόνο και στην απώλεια».
Αυτό το μουσικό έργο, με το οποίο ο σκηνοθέτης φλερτάρει εδώ και αρκετά χρόνια, βρήκε τελικά την ουσιαστικότερη σκηνική του αφορμή κάτω από τη σκιά των σημερινών, παγκόσμιων γεγονότων.
View this post on Instagram
Μέσα από τις Τρωάδες, ο «Άη Λαός» μετουσιώνεται σε ένα «σκηνικό ρέκβιεμ για την ήττα ενός λαού».
Το αν αυτό το «μικτό αλλά νόμιμο είδος» θα καταφέρει τελικά στις 29 Ιουλίου στο Θέατρο Γης να γίνει αυτή η ενιαία, παλλόμενη συχνότητα, ή αν ο ήχος θα γεννήσει πράγματι το σώμα και την αλήθεια της στιγμής, μένει να απαντηθεί πάνω στο σανίδι.
Η πρόθεση, το υλικό και τα εργαλεία είναι εκεί, έτοιμα να αναμετρηθούν με την πιο αμείλικτη παράμετρο που δεν είναι άλλη από τη ζωντανή συνάντηση με το κοινό στο «εδώ και τώρα».
Η συνέχεια επί σκηνής.
Πληροφορίες για το έργο:
Η ιστορία αρχίζει λίγες ώρες μετά την Άλωση της Τροίας. Ο πόλεμος έχει τελειώσει. Τα τείχη έχουν πέσει. Οι άνδρες έχουν σφαγιαστεί. Μια ολόκληρη πόλη έχει αφανιστεί σε μία νύχτα. Μέσα στα ερείπια, η Εκάβη αντικρίζει για πρώτη φορά το μέγεθος της καταστροφής, ενώ οι γυναίκες της Τροίας αναζητούν τα ίχνη των αγαπημένων τους σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια και σε ένα μέλλον που προβλέπεται αβέβαιο.
Οι γυναίκες της Τροίας δεν απευθύνονται σε θεατές αλλά σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να παράγει πολέμους και ερείπια. Η απόσταση ανάμεσα στη σκηνή και την πλατεία καταργείται σταδιακά, μετατρέποντας το κοινό σε μάρτυρα μιας μνήμης που εξακολουθεί να ζητά δικαίωση.
Γιατί «Άη Λαός»;
Οι «Τρωάδες» αφηγούνται την άλωση μιας πόλης. Ο «Άη Λαός» τραγουδά τις πληγές ενός λαού. Ανάμεσα στα δύο έργα μεσολαβούν περισσότεροι από είκοσι αιώνες, όμως τα ερωτήματα παραμένουν τα ίδια: τι απομένει όταν τελειώσει ο πόλεμος; Πόσοι Αστυάνακτες πρέπει ακόμη να χαθούν για να πάψει ο κόσμος να γεννά πολέμους;
*Θέατρο Γης | Τετάρτη 29 Ιουλίου στις 21:15 | Ηλεκτρονικά εισιτήρια: εδώ
