Κώστας Σαντάς: «Με το θέατρο νικάς το θάνατο, σαν χορός σε αναμμένα κάρβουνα»

Εικόνες: Δώρα Τσιτσικλή – αρχείο Κώστα Σαντά 

«Όταν κάνω μια πολύ δυνατή ερμηνεία και με χειροκροτεί με ενθουσιασμό ο κόσμος, έχω πιάσει τον εαυτό μου να μην φοβάμαι το θάνατο. Έλεγα από μέσα μου, τώρα αν πεθάνω, δεν με πειράζει.  Με το θέατρο, νικάς το θάνατο. Είναι τέτοια η απόλυτη η ισορροπία, η ευτυχία. Τώρα αν μου πεις: Θες να πεθάνεις; θα σου πω, όχι βέβαια!

Στο θέατρο είναι τέτοια η έκσταση, το διονυσιακό στοιχείο, σαν να χορεύεις πάνω στα κάρβουνα, να υπερίπτασαι. Είναι ανεπανάληπτο. Το έχω ζήσει και έχω πιάσει τον εαυτό μου να κλαίει με λυγμούς. Σπάνια, αλλά έχει γίνει. Χειροκροτήματα. Μπράβο. Φωνές. Φώτα. Κόσμος. Αγκαλιές. Φιλιά. Ανθοδέσμες.

Σε λίγο φεύγουν όλοι. Σβήνουν τα φώτα. Ξεβάφεσαι. Φεύγεις από το καμαρίνι και ακούς μόνο τα βήματά σου στο μακρύ διάδρομο που φεύγεις. Και είσαι εσύ, ο εαυτός που λέγαμε. Ακούς μόνο τον ήχο. Πριν πέντε λεπτά γινόταν της τρελής».

Ο Κώστας Σαντάς μου περιγράφει με απόλυτη γαλήνη και τόσο παραστατικά το απόλυτο συναίσθημα που μπορεί να βιώσει ο ηθοποιός. Ο πραγματικός ηθοποιός. Όχι εκείνος που μπορεί να είναι με το κινητό στο χέρι λίγο πριν βγει στη σκηνή. Αλλά εκείνος που πάλεψε μέσα του, ξύπνησε τα ξημερώματα σκεπτόμενος το ρόλο, μάτωσε, βγήκε «μελανιασμένος» και γεμάτος πληγές, αλλά έδωσε την ψυχή του.

Εκείνη η στιγμή της ταύτισης μοιάζει με άγγιγμα του Θείου, με μια μυσταγωγία όπου ηθοποιός και θεατής γίνονται «ένα», κατά την αριστοτελική έννοια.

Η αφήγηση αυτή ήταν μία από τις ανατριχιαστικές στιγμές της κουβέντας μας. Υπήρξαν κι άλλες.

Είχα την τύχη να συνομιλήσω με τον απόλυτο «αντιστάρ πρωταγωνιστή» του Κρατικού Θεάτρου, τον «σαιξπηρικό» ηθοποιό που φέτος συμπληρώνει 45 χρόνια στο ΚΘΒΕ, έναν πραγματικό Σερ της υποκριτικής, που έχει υποδυθεί τους σπουδαιότερους ρόλους και έχει ζήσει μεγάλες στιγμές στο σανίδι.

ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΩΝΗ

«Μεγάλωσα σε διάφορα χωριά. Ο πατέρας μου ήταν σταθμάρχης. Και αλλάζαμε συχνά μέρη. Μέναμε σε σπίτια που ήταν μέσα στο σταθμό. Έβλεπα από το παράθυρο τον πατέρα μου που σφύριζε να σταματήσει το τρένο ή σήκωνε το σήμα για να φύγει. Είναι σαν να το βλέπω τώρα μπροστά μου. Μικρούλης από το παράθυρο και άκουγα τον ήχο του τρένου, όπως ακούμε τον ήχο στον Βυσσινόκηπο. Όταν ερχόταν κάποιο τρένο, κρατούσα στο δίσκο ποτήρια, νερό… για να πάρουμε δεκάρες, να δροσιστούν οι ταξιδιώτες.

Η Θεσσαλονίκη ήταν τότε χωματόδρομοι.

Κοίταξε, όμως. Δεν πρέπει να εξιδανικεύουμε το παρελθόν. Ένας άνθρωπος, καλλιεργημένος, με ωριμότητα, απολαμβάνει την καθημερινότητα, τη ζωή του. Γιατί η ζωή είναι πάντα όμορφη. Και έχει σχέση πώς την αισθάνεσαι και σε τι βάθος τη ζεις.

Όσο πιο πνευματικά εξελιγμένος είσαι και όσο πιο προχωράς μέσα στη ζωή ως άνθρωπος, τόσο πιο πολύ τη βιώνεις τη ζωή.

Η ευτυχία είναι ο βαθμός που συνειδητοποιείς τη ζωή. Άρα, αυτό που μου λένε, γιατί δεν πήγες στην Αθήνα, απαντώ: Γιατί, η Θεσσαλονίκη τι είναι; Κι εδώ είναι η ζωή. Και εδώ την απολαμβάνω. Θα μπορούσα να είμαι στην Ροδόπολη Σερρών, που έζησα έξι χρόνια λόγω του πατέρα μου. Τέλεια!».

Θα σας δινόταν όμως η δυνατότητα εκεί να κάνετε αυτά που κάνατε;

«Και μέσα στη φυλακή να είσαι, μπορείς να είσαι ευτυχισμένος. Πώς είναι ευτυχισμένος ο Αγιορίτης ή ένας που δουλεύει με τον πνευματικό του ή ο γιόγκι; Φτάνουν σε έκσταση. Το θέμα είναι πώς αντιλαμβάνονται, πώς νιώθουν τη ζωή. Βλέπεις ένα λουλούδι ανθισμένο ή το χρώμα του και κλαις. Ή αγγίζεις ένα δέντρο και μπορεί να κλάψεις από τη χαρά. Είναι ανάλογα πώς είναι μέσα σου αυτό που το καταλαβαίνεις.

Και άλλος ζει στην επιφάνεια, βρίζει, μαλώνει, είναι σε μια νεύρωση, το γρήγορο φαγητό. Το βίωμα της ζωής έχει να κάνει πολύ με το πώς είσαι μέσα σου. Και τα προβλήματα που έχεις, από μέσα σου ξεκινούν. Όταν έχεις ένα πρόβλημα, λένε οι Αμερικάνοι, πρέπει να βρεις εσύ πώς αισθάνεσαι κι εσύ τι θέλεις. Γιατί είναι δικό σου, εσύ θα το λύσεις. Είναι δική σου η εξέλιξη. Λέει, ας πούμε, να χωρίσω ή να συνεχίσω; Εσύ το ξέρεις. Εγώ δεν μπορώ να στο πω. Μετά μπορεί να χτυπάς το κεφάλι σου και να κλαις. Είναι το δικό σου μάθημα και δεν είμαστε όλοι ίδιοι».

Η εγκατάσταση στη Θεσσαλονίκη και το θέατρο;

«Ήρθαμε εδώ στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας μου με καταγωγή από τον Πόντο και η μητέρα μου από τη Μάνη. Η Θεσσαλονίκη ήταν μια άγρια πόλη τότε, οι γονείς μου επαρχιώτες και με έβαλαν εσώκλειστο σε ένα γυμνάσιο στην Περαία, οι Τρεις Ιεράρχαι. Εκείνο το γυμνάσιο έβγαλα. Θυμάμαι το σκάγαμε από το σχολείο, πηγαίναμε με έναν φίλο μου, ψαρεύαμε στο μώλο και βγάζαμε δύο κουβάδες ζαργάνες. Και με φελλό.

Και πηγαίναμε εκεί στη στροφή, σε ένα παλιό καφενείο που ήταν κάτω στο υπόγειο. Τα δίναμε σε αυτόν να τα τηγανίσει, να τα φάμε. Κι εγώ έβαζα στο τζουκ μποξ το κέρμα, για να ακούσω στα ‘Βράχια της Πειραϊκής κοιμάται ο Στέλιος ο Μπεκρής, κοιμάται και ονειρεύεται’. Η επιτυχία της εποχής. Και γύρω όλο καλαμιές και έλη. Τώρα όλο πολυκατοικίες… Να έλεγα στον πατέρα μου, αγόρασε, πάρε, τότε εκεί, πού να ξέρεις τότε (γέλια)».

Η υποκριτική;

«Από μικρούλης, είχα αυτήν την κατάρα, σε εισαγωγικά. Ευτυχία. Η μάνα μου το είπε. Όταν απήγγειλα το πρώτο ποίημα, στο σχολείο, στην Α’ Δημοτικού, όλοι παρακάλεσαν μετά και το δάσκαλο και τη μητέρα μου να το ξαναπώ. Τόσο τους είχε εντυπωσιάσει. Ήμουν η ατραξιόν. Εγώ δεν το θυμάμαι. Η μάνα μου το είπε. Πώς το είπα τότε το ποίημα και τους τρέλανα; Δεν ήξερα, ούτε είχα διαβάσει θέατρο. Από εκεί είχα αυτό το σημάδι. Πάντα όλοι μου έλεγαν να διαβάζω και να κάνω παραστάσεις.

Και μετά πήγα στην Αθήνα. Άγνωστος. Στο Εθνικό. Έδωσα εξετάσεις μόνος μου, χωρίς βοήθεια. Ήμουν συνειδητοποιημένος. Οι γονείς δεν είχαν κανένα πρόβλημα, σαν τρελοί έκαναν. Πήγα λοιπόν με άλλα 600 άτομα, δεν ήξερα κανέναν.

Έδωσα εξετάσεις και μάλιστα ίδρωσα, γιατί φορούσα ένα σακάκι. Επαρχιώτης… Είχε και ζέστη. Ίδρωσα πολύ και έχασα και τα λόγια μου.

Και λέει η Μαίρη Αρώνη, η δασκάλα μου: ‘Ηρεμήστε, χαλαρώστε. Βγάλτε το σακάκι σας. Να σας φέρω ένα ποτήρι νερό, να πείτε, να δροσιστείτε’. Τι συμπεριφορά…

Και πέρασα με άριστα. Και σπούδασα με υποτροφία, άριστα.

Στις εξετάσεις έκανα το ‘Αυτός και το παντελόνι του’, του Καμπανέλλη. Και το μονόλογο από την τραγωδία του Οιδίποδα. Και ένα ποίημα που είχα. Μάλιστα ζητούσαν και τραγούδι και εγώ δεν ήξερα. Και μ’ άρεσε, άκουγα το Ochi Chyornye και το είπα, όπως το είπα και μόνος μου στο έργο τώρα, στο Βυσσινόκηπο.

Σπούδασα στην Αθήνα και μετά πήγα στην Ιταλία για έναμιση χρόνο, με τις σχολές και με τον Ντάριο Φο και μετά ήρθα, έκανα μια περιοδεία με τα δικά μου έργα, σε πόλεις της Βορείου Ελλάδος.

Διάβασα στην εφημερίδα Θεσσαλονίκη ότι γίνεται οντισιόν για ηθοποιούς στο Κρατικό Θέατρο και εμφανίστηκα. Είχα κουραστεί με τις περιοδείες, έμενα σε δωμάτια με ποντίκια. Φτώχεια, ξέρεις, να πηγαίνω μόνος μου να παίζω. Από τότε μέχρι και σήμερα είμαι στο Κρατικό και είμαι μια χαρά».

Η ΥΠΟΚΡΙΤΙΚΗ ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΤΗ ΓΕΝΝΑ

«Στο θέατρο πρώτα υπάρχει το ταλέντο. Μετά υπάρχει η εκπαίδευση και μέσα είναι και η πείρα. Με τα χρόνια αποκτάς τεχνικές πάνω στη σκηνή. Και ερχόμαστε στη δουλειά. Η δουλειά είναι πάρα πολύ σκληρή, εμμονική, με πάθος, με μανία. Η επιστήμη της υποκριτικής είναι χωρίς τέλος. Με τις λέξεις μπορείς να αλλάξεις το κόσμο, να αλλάξεις έναν άνθρωπο.

Μετά το ‘Ντα’ ήρθε μια φορά μια γυναίκα και μου έφερε δύο μπουκάλια ουίσκι δώρο. Ξαφνικά. Μου λέει ’Λύσατε το πρόβλημα που είχα με τον πατέρα μου. Απελευθερώθηκα. Μπορώ να ζήσω ελεύθερη’.

Κάτι πήρε από το έργο, κάτι της έκανε αυτό.

Για έναν ρόλο μπορώ να ξυπνήσω η ώρα 3 τη νύχτα. Και να μην κοιμηθώ έως το πρωί η ώρα 7 και να δουλεύω μία φράση.

Λέω τώρα για την επιστήμη της υποκριτικής. Είναι μια γέννα επώδυνη, μια γέννα κανονική. Με τις φωνές, τις κραυγές, με τα αίματα. Με τον γιατρό από πάνω, τον σκηνοθέτη. Είναι μια αληθινή γέννα. Δεν έχει σημασία εάν αποτύχει. Δεν μας ενδιαφέρει. Όπως έλεγε και ο Μίνως Βολανάκης, μεγάλος σκηνοθέτης: ‘Δεν με ενδιαφέρει η αποτυχία ή η επιτυχία. Με ενδιαφέρει η τιμιότητα.

Πόσο αληθινά προσπάθησες. Πόσο αληθινά έδωσες τη μάχη. Πώς έπαιξες».

«Ο κόσμος αρπάζεται από την τέχνη. Έχει κάτι το λυτρωτικό, κάτι το θεραπευτικό. Γιατί σε δουλεύει από μέσα σου. Κάνεις ένα ταξίδι μέσα σου. Θυμάμαι στη Γιουγκοσλαβία στον πόλεμο, κάτι που με είχε εντυπωσιάσει. Βομβάρδιζαν από πάνω τα αεροπλάνα και παίζανε στο Κρατικό τους θέατρο τους Πέρσες. Ήταν ουρές απ’ έξω και περίμεναν να μπουν. Κανονικά είμαστε σαν ιερείς εμείς οι ηθοποιοί όπου μέσα από μια ευφρόσυνη τελετή, μυούμε τον θεατή στα μυστικά της ζωής. Μια τελετουργική πράξη είναι το θέατρο».

ΕΥΤΥΧΙΑ, ΦΙΛΙΑ, ΕΡΩΤΑΣ

Υπάρχει πραγματική ευτυχία;

«Πρέπει να προσπαθούμε και να είμαστε ευτυχισμένοι. Και να χαιρόμαστε τη ζωή μας. Να βοηθάμε τον συνάνθρωπό μας. Αυτό είναι η ζωή. Μου δίνει χαρά η κάθε στιγμή. Αν θες να βρούμε προβλήματα, υπάρχουν πολλά. Μπορώ να μαλώσω ακόμη και για το αν είναι καλό το κακάο που πίνω. Όμως, τα μόνα σοβαρά προβλήματα είναι ο πόλεμος, ο σεισμός και ένα ζήτημα υγείας. Τίποτα άλλο.

Μου δίνει χαρά η κάθε στιγμή.

Ο Τσέχοφ παρ΄ότι πέθανε μόλις 44 ετών, έφυγε ευτυχισμένος. Κοίταξε τους αγαπημένους του και είπε: Πεθαίνω. Πανηγυρικά και χαμογελαστά. Όπως όταν είχε πει ο μαθητής στο δάσκαλο: Θέλω να ζήσω αιώνια. Και απαντά ο δάσκαλος: Ζήσε μια στιγμή, για να ζήσεις αιώνια. Μπες μέσα, γίνε η στιγμή».

Σαν το ‘Η αιωνιότητα και μια μέρα’ του Θόδωρο Αγγελόπουλου.

«Ναι αυτό. Μπράβο. Τον γνώρισα ελάχιστα. Εγώ ήμουν στο θέατρο και όχι στον κινηματογράφο. Συνεργάστηκα με μεγάλους σκηνοθέτες όπως ο Βουτσινάς, ο Βολανάκης και με συναδέλφους εξαιρετικούς. Αγαπηθήκαμε. Κάναμε επιτυχίες. Δημιουργήσαμε. Αυτό είναι η ζωή. Μια περιπέτεια. Ένα ταξίδι».

Φιλία;

«Υπάρχουν φιλίες ειδικά στην παράσταση, μεταξύ συνεργατών. Είναι ψυχές που ανταμώνουν και συνεργάζονται. Η ψυχή η δική σου και δική μου αγκαλιάζονται και μαζί αγωνιζόμαστε για ένα στόχο. Αλλά μετά χάνεσαι. Για μένα δεν υπάρχει φιλία. Γιατί μια φιλία έχει μέσα την προσκόλληση. Και οποιαδήποτε προσκόλληση κάνει ζημιά. Για μένα προσκόλληση υπάρχει μόνο στον ανώτερο εαυτό σου.

Στον εαυτό σου και στο Θείο. Σε μια δύναμη. Όλες οι άλλες προσκολλήσεις μπορεί να σε πληγώσουν. Ένας φίλος μπορεί να σε πληγώσει. Το παιδί σου. Η γυναίκα σου. Το θέατρο. Να σε διαλύσει.

Μόνο στον ανώτερο εαυτό σου, μέσα σου και στο Θείο δεν μπορεί να σε πειράξει τίποτα. Σ’ αγαπώ, σ’ εκτιμώ, δεν θέλω να σου κάνω κακό. Περνάμε υπέροχα. Ως εκεί».

Το ίδιο ισχύει και τον έρωτα;

«Ο αφρός είναι το σεξ, ο έρωτας είναι το κύμα και η θάλασσα είναι η αγάπη. Στο κάλεσμα της άγριας φύσης κυριαρχεί ο έρωτας. Ο έρωτας θέλει να τεκνοποιήσει, δεν τον ενδιαφέρει τίποτα. Και φυσικά υπάρχει προσκόλληση. Και η φύση θα κάνει τα πάντα, θα σε διαλύσει. Θα σε οδηγήσει εκεί, να φας τα μούτρα σου, να κλάψεις, να φωνάξεις, να κάνεις. Έχει το στόχο της. Η αγάπη, όμως, πέρα από το ερωτικό είναι πάνω από όλα. Στο ποίημα του Πούσκιν τα λέει πάρα πολύ ωραία στο τέλος: Να βρείτε μια αγάπη ίδια σαν την δική μου και θα είμαι ευτυχισμένος. Τα λέει όλα. Είναι ένα συγκλονιστικό ποίημα».

Η ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ

«Αν πήγαινα στην Αθήνα θα έκανα κανένα δύο σπίτια. Θα έβγαζα λεφτά. Θα πλήρωνα όμως ένα τίμημα. Είναι ο ελεύθερος χρόνος, το άυλο χρυσάφι μας. Μου έλεγε η Μαίρη Αρώνη μία μέρα: ’Ρε Κώστα κάθομαι μπροστά στον καθρέφτη καμιά φορά και λέω, α μωρή πουτ@να τι κατάλαβες όλη του τη ζωή παραστάσεις, παραστάσεις, παραστάσεις, δουλειές, άγχος, παραστάσεις. Φτου σου μωρή’. Ακριβώς τα λόγια της.

Μου δόθηκαν ευκαιρίες, προτάσεις για σίριαλ. Ο Μίνως με παρακαλούσε να πάω στο Εθνικό. Το Περιμένοντας τον Γκοντό με τον Μίνω ήταν να το παίξουμε στην Αθήνα και τελικά δεν το παίξαμε.

Στην Μπέττυ Αρβανίτη ήταν να κάνουμε το Αρτ με τη σκηνοθεσία πάλι του Βολανάκη, αλλά δεν έγινε. Θα είχα πάει, αν είχαν γίνει αυτά. Αλλά έμεινα εδώ.  Βλέπω από τους συναδέλφους που πήγαν ότι είναι σε μία αγωνία, να προλάβουν το σίριαλ, τη συνέντευξη, το θέατρο, την πρόβα. Να διαβάσουν. Όλη την ώρα είναι σε ένα πανικό, δεν μπορούν να χαρούν τον ελεύθερο χρόνο τους.

Δεν έχουν τα παιδιά τους, την οικογένειά τους, το φίλο τους. Παγιδεύεσαι. Δεν είναι εύκολο να λες όχι. Είναι φίλοι, είναι γνωστοί. Θυμάμαι η Ράντου δύο ώρες μου μιλούσε στο τηλέφωνο για να κάνουμε ένα σίριαλ και προσπαθούσε να με πείσει και τελικά είπα ναι.

Αλλά δεν δέχτηκα μετά, πήγα στην Αθήνα, γιατί δεν με είχαν στον πρωταγωνιστικό ρόλο και έφυγα. Και μετά από 15 μέρες με πήρε και μου λέει έλα, σου το δίνουν, αλλά είχα ήδη κλείσει με το Βουτσινά να κάνουμε εδώ τις Νεφέλες του Αριστοφάνη, τον πρωταγωνιστικό ρόλο και έτσι σταμάτησα. Έπαιξα στις ταινίες οι Γενναίοι της Σαμοθράκης και το Ηθικόν Ακμαιότατον. 

Εδώ απολαμβάνω και παίζω ρόλους. Μεγάλους ρόλους. Αριστοφάνη, στην Επίδαυρο. Αυτή είναι η χαρά του ηθοποιού. Δώσε μου να παίξω. Δεν θέλω, ρε, να βγάλω λεφτά, να με πληρώσεις τόσα για να κάνω αυτό. Θέλω να παίξω. Αυτή είναι η χαρά μου. Αυτή είναι η τρέλα μου.

Ένας ρόλος μικρός μπορεί να είναι ένα αριστούργημα. Δεν κάνει το ρόλο το μέγεθος. Το ρόλο τον κάνει η ερμηνεία. Παράδειγμα ο Φιρς στο Βυσσινόκηπο. Και στο ‘Αυτή η νύχτα μένει’ όλοι γελούσαν με το βλάχο, με πέντε φράσεις»».

Υπήρξαν δυσκολίες στο Κρατικό Θέατρο;

«Παντού υπάρχουν δυσκολίες. Το θέμα δεν είναι να μην υπάρχουν δυσκολίες. Είναι πώς τις αντιμετωπίζεις εσύ και πώς συμπεριφέρεσαι με αυτές τις δυσκολίες. Μπορεί να σε καταστρέψουν.

Μπορεί να υπάρχει ένας συνάδελφος με τον οποίο δεν συνεργάζεσαι καλά ή σε πολεμάει. Μπορεί αυτό το πράγμα να σε κάνει να μην κοιμάσαι. Ή να πλακωθείς το ξύλο μαζί του. Μπορείς όμως να το μετασχηματίσεις. Και να γίνει φίλος σου. Και να περάσετε πάρα πολύ ωραία. Θέλω να πω ότι προβλήματα υπάρχουν πάντα στους. Και βρίσκονται. Έτσι είναι η ζωή. Αλλά μήπως αυτά είναι και για να γίνουμε καλύτεροι;

Δεν ζούμε σε ένα παράδεισο. Σε μια κόλαση ζούμε. Αυτό είναι δεδομένο. Το θέμα είναι εμείς. Μέσα μας. Τι παράδεισο έχουμε. Για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε την κόλαση. Ποιος είπε ότι εγώ δεν έχω προβλήματα; Ή δεν έζησα δύσκολες στιγμές. Όλοι. Ό,τι είσαι εσύ είμαι και εγώ. Ο τρόπος όμως που τα αντιμετωπίζεις ή που συμπεριφέρεσαι, διαφέρει». 

ΕΙΣΑΙ ΒΛΑΞ ΑΝ ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΣ ΜΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΧΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΛΑΜΒΑΝΕΙΣ

«Πήγε ένας συνάδελφος για οντισιόν και τον ρωτούσαν πόσους followers είχε. Τι ψάχνεις δηλαδή; Ηθοποιό; Να η αλλαγή που λέγαμε. Πρέπει να είσαι ήρωας σήμερα. Να κλείσεις το τηλεόραση ή το κινητό για να πάρεις και να δεις μια ωραία ταινία. Είδαμε με τη γυναίκα μου μια γιαπωνέζικη ταινία και απολαύσαμε την τέχνη, χωρίς να δούμε τα πρωινάδικα. Θέλει επανάσταση και να πεις όχι δε θα δω το κινητό, λίγο πριν βγω στη σκηνή για να παίξω το Φιρς.

Η τέχνη ευδοκιμεί και σε εποχές κρίσης;

«Μετά το COVID γέμισαν τα θέατρα. Και είναι γεμάτα, πάρα πολύς κόσμος πάει στο θέατρο. Είχα να δω τόσο κόσμο από πριν μπουν οι τηλεοράσεις πολλοί και τα αυτά που ερχόμασταν. Θυμάμαι μια βραδιά χιόνιζε και είχε αποκλεισμένους δρόμους. Κατέβαινα να παίξω στο Βασιλικό και πίστευα πως κανείς δεν θα έρθει. Κι όμως, ήταν μέσα γεμάτο. Και μου ερχόταν να βγω και να τους πω: Είστε τρελοί; Πού πάτε με τέτοιο καιρό;

Ο θεατής ανακαλύπτει ότι μέσα του έχει πάρα πολλά ωραία πράγματα γιατί κλαίει, γελάει, νιώθει, σκέφτεται σε έναν κόσμο έξω που τον παγώνει, τον μηχανοποιεί, τον ομογενοποιεί να μην σκέφτεται πολύ, αλλά να προσπαθεί να επιβιώσει, να έχει μόνο την επιφάνεια, τον νεκρώνει, τον κάνει σαν ζόμπι ή σαν ρομπότ. Ενώ το θέατρο το ξυπνάει, του λέει κοίταξε τι ωραία είναι η ζωή, κοίταξε πόσο όμορφα είναι αυτά που νιώθεις, τι ζωντανός είσαι μέσα, μπορείς να κλάψεις, μπορείς να γελάσεις, να συγκινηθείς.

Βγαίνεις μετά και αισθάνεσαι, σου έρχεται να αγκαλιάσεις έναν άνθρωπο, τον αγαπημένο σου, είσαι ευτυχισμένος, κάθεσαι να πιείς ένα ποτό ή να φας και έχεις με τέτοια εφορία. Το έχω ζήσει πάρα πολλές φορές από μια ωραία παράσταση ή ακόμα κι από ένα ωραίο κινηματογραφικό έργο. Ή από ένα μπαλέτο που είδα, ή από μια όπερα.

Είχατε κάποιο πρότυπο ή κάποιον που θα θέλατε να μοιάσετε;

«Θαυμάζαμε τους Ρώσους ηθοποιούς, τον Μπόρταρτσουκ ή τον Σμοκτουνόφσκι στο Θείο Βάνια. Μένεις με το στόμα ανοιχτό. Βλέπεις του Ταρκόφσκι ταινίες, ερμηνείες ειδικά στο Στάλκερ και τρελαίνεσαι. Αυτοί όλοι οι μεγάλοι ηθοποιοί είναι πρότυπα και δάσκαλοι και σου διδάσκουν. Όπως η Μάγια Μάγια Πλισέτσκαγια στη Λίμνη των Κύκνων. Ή ένα τραγούδι που σ’ αρέσει.

Εμένα μου αρέσουν πολύ τα τσιγγάνικα, τα ρώσικα τραγούδια. Όλα τα κράτη έχουν τσιγγάνους που έχουν τη δική τους μουσική και είναι καταπληκτική. Άμα ακούσεις βρίσκεις τραγούδια του Γιουλ Μπρίνερ να τον ακούσεις να τραγουδάει ρώσικα τσιγγάνικα τραγούδια.

Πρότυπο, συνεπώς, κανονικά είναι η δουλειά που κάνεις με βοήθεια από μεγάλους δασκάλους. Υπάρχουν πνευματικοί δάσκαλοι που σε μυούν, σε καθοδηγούν και σε σχέση με τη ζωή. Ο δάσκαλος δεν είναι μόνο να σου μάθει μια τεχνική. Είναι πώς σε αντιλαμβάνεσαι τη ζωή». 

Είστε συμφιλιωμένος με τον χρόνο που περνάει;

«Απόλυτα. Γιατί είμαι αυτό που απολαμβάνει και χαίρεται τη ζωή που δημιουργεί, που ζει. Εκτός κι αν δεν είχα να φάω, μου έλειπε δηλαδή η αξιοπρέπεια, ή αν είμαι άρρωστος και έχω ένα πρόβλημα υγείας. Αν δεν υπάρχουν αυτά, ο πόλεμος και ο σεισμός, είσαι βλαξ αν δεν είσαι ευτυχισμένος και δεν βιώνεις το 100%. Εγώ αυτή τη στιγμή μπορώ να γελάσω, να φάω, να κάνω βόλτα, να απολαύσω την παραλία».

Ο ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΥΣΣΙΝΟΚΗΠΟ

Ο Κώστας Σαντάς έπαιξε στο Βυσσινόκηπο τον Φιρς, τον ηλικιωμένο υπηρέτη που τον έχει ζήσει όσο κανείς και στο τέλος ξεψυχά, σε μια σκηνή που προκαλεί εσωτερικές αναταράξεις στους θεατές.

«Ο Τσέχοφ έκανε την ίδια δουλειά με εμάς. Φρόντιζε την κάθε λέξη, δεν λέει ο Βυσσινόκηπος, λέει ο βυσσινί κήπος θέλοντας να τονίσει το βαθύ σκούρο κόκκινο της βυσσινιάς ως ένα νοσταλγικό πέπλο που σκεπάζει μια ζωή που χάνεται. Λέει ο Στανισλάβσκι ότι ο Τσέχοφ διάβαζε και εστίαζε στο λεπτό «ί» της λέξης βυσσινί. Με αυτό τον ήχο ήθελε να αγκαλιάσει την όμορφη αλλά πλέον χαμένη ζωή.

Και ο ηθοποιός φροντίζει την λέξη. Τη ζωγραφίζει. Μια λέξη μπορεί να περιέχει όλη την ευτυχία ή όλη την δυστυχία του κόσμου. Μια λέξη στην υποκριτική μας ανοίγει ένα παράθυρο για να αναπνεύσουμε και να μας αγκαλιάσει ο ήλιος. Μια λέξη επάνω στη σκηνή μας οδηγεί σε ένα ταξίδι μέσα μας, εκεί που υπάρχει όλη η ομορφιά και η δύναμη της ζωής. Οι λέξεις στο θέατρο μας αποκαλύπτουν τα μυστικά της ζωής, μας πλημμυρίζουν με αισθήματα γέλια, εικόνες. Ποτέ δεν θα μάθαινα τη δύναμη των λέξεων αν δεν δούλευα τόσα χρόνια την υποκριτική του θέατρου. Σε παράσταση που ο κόσμος έκλαιγε με δυνατά αναφιλητά από τη συγκίνηση του κειμένου που έλεγα, ένιωθα σαν τον Ζαν Μπατίστ, τον ήρωα στο μυθιστόρημα του Ζίσκιντ, το Άρωμα, που παρασύρει όλο τον κόσμο γύρω του σε έκσταση από τα διάφορα συναισθήματα που τους προκαλεί το άρωμα που κατασκεύασε.

Ή όταν ο κόσμος είναι απόλυτα προσηλωμένος επάνω μου στην ερμηνεία, νιώθω σαν τον ήρωα στο παραμύθι ο Μαγεμένος Αυλός των αδελφών Γκριμ, που τα παιδιά ακολουθούν τον αυλητή, μαγεμένα από τον ήχο του αυλού.

Στα παρασκήνια στην παράσταση Βυσσινόκηπος τώρα, περιμένοντας να βγω να παίξω το ρόλο μου, υπάρχει δίπλα μου ένας πίνακας. Είναι το πορτρέτο του Τσέχοφ. Τον κοιτάζω. Το πρόσωπό του είναι χαρούμενο και στο βλέμμα του βλέπω μια ικανοποίηση. Πρέπει να του αρέσει η παράστασή μας. Ο Τσέχοφ έχει γράψει εκτός από τα υπέροχα θεατρικά του έργα και αριστουργηματικά διηγήματα. Έφυγε δυστυχώς στα 44 του χρόνια από τη φυματίωση.

Αν ζούσε κι άλλο, πόσα έργα θα μας είχε δωρίσει ακόμα…Οι ήρωες στα έργα του είναι πολύ ανθρώπινοι και έτσι ο ηθοποιός μπορεί και δουλεύει σε βάθος το ρόλο του. Ο Βυσσινόκηπος είναι η ομορφιά και η ομορφιά πέφτει από τα τσεκούρια για να γίνει παραθεριστική κατοικία για τους τουρίστες. Η υποκριτική έχει το άγγιγμα του θεού. Είναι ένας χορός πάνω σε αναμμένα κάρβουνα.

Το γέλιο στο θέατρο βγάζει κοροϊδευτικά την γλώσσα του στο θάνατο. Ο Νίτσε λέει: Έχουμε την τέχνη για να μην πεθάνουμε από την αλήθεια, την πραγματικότητα. Αν αλλάξω λίγο τη φράση του Νίτσε θα πω: Αν δεν υπήρχε το θέατρο να μας δίνει νόημα και αισθητική απόλαυση, το βάρος της σκληρής πραγματικότητας θα ήταν οδυνηρό. Το πολυτιμότερο στη ζωή είναι να συναντάς έναν καλό άνθρωπο.

Η Αθανασία Καραγιαννοπούλου είναι ένας καλός άνθρωπος που σκηνοθέτησε την παράστασή μας με γνώση του θεάτρου και της υποκριτικής. Γενναιόδωρη με τους συνεργάτες της, πολύτιμη για το θέατρο και τη ζωή».