Περί Έρωτος

Λέξεις: Ανδρέας Παράσχος, Μαρίνα Κωνσταντινίδου, Άννα-Μαρία Γάτου, Ιωάννης Καμπούρης, Δήμητρα Κούρτη, Μίλτος Τσιάντος

Εικόνες: Δήμητρα Βελιγραδιώτου

Μετά την επιτυχία των Μεθυσμένων του Ivan Vyrypaev, η Bloom Theatre Group επιστρέφει με το έργο της Βρετανίδας Lucy Prebble The Effect: ένα πείραμα για τέσσερις ανθρώπους ερωτευμένους και θλιμμένους, που ανεβαίνει έως τις 12 Μαρτίου στο θέατρο ΑΥΛΑΙΑ. Η ιστορία ξεδιπλώνεται στο πλαίσιο μιας κλινικής δοκιμής ενός νέου αντικαταθλιπτικού φαρμάκου, στην οποία συμμετέχουν δύο νεαροί εθελοντές. Όσο η δοσολογία αυξάνεται, ο έρωτάς τους φουντώνει, γεννώντας αμφιβολίες τόσο στους ίδιους όσο και στους ψυχιάτρους που τους παρακολουθούν: ο έρωτάς τους είναι αληθινός ή παρενέργεια της φαρμακευτικής ουσίας που τους χορηγείται; Αντλώντας έμπνευση από την παράσταση και με αφορμή την Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου, τα μέλη του θιάσου μοιράζονται σκέψεις και συναισθήματα για τον έρωτα.

Μπορεί ένα θεατρικό έργο να μας φέρει πιο κοντά στον έρωτα;

Γίνεται να βλέπεις κάτι τόσο αληθινό και πραγματικό να συμβαίνει μπροστά στα μάτια σου και να μην σε συγκινεί ή, έστω, να μην σε βάζει σε σκέψεις; Όπως σημειώνει η Δήμητρα, το έργο επικεντρώνεται σε ανθρώπους που διαρκώς παλεύουν με τον εαυτό τους ώστε να συναντηθούν συναισθηματικά και σωματικά όσο πιο αληθινά γίνεται.

Η ξεγύμνωση και η ευαλωτότητα αναδεικνύονται στο κείμενο με έναν ιδιαίτερο και αρκετά επίπονο τρόπο από τους χαρακτήρες, που έρχονται αντιμέτωποι με τις φοβίες τους και τον ίδιο τους τον εαυτό, με σκοπό να αποδείξουν πως αυτό που νιώθουν είναι πάνω από όλα και, κυρίως, πάνω από τη λογική. Θυσιάζουν τα πάντα στον βωμό του έρωτά τους. Κι έτσι, γίνονται πιο ανθρώπινοι και προσιτοί στο κοινό.

Οπότε, μόνο κοντά στην ιδέα του έρωτα μπορεί να σε φέρει το έργο και ίσως λίγο πιο κοντά στην κατανόηση του συναισθήματος, καθώς, αποδομώντας τη λογική, γίνεται πιο δυνατή η έννοια του συναισθήματος άρα και η ανάγκη διάσωσής του.

Έρωτας ή λογική; Καρδιά ή μυαλό; Ποιο από τα δύο κερδίζει στο τέλος;

Όλοι θα θέλαμε να φωνάξουμε γρήγορα «η καρδούλα», εξηγεί ο Μίλτος, άλλωστε αυτή είναι το προβεβλημένο σύμβολο του έρωτα στις μέρες μας. Το έργο ωστόσο δεν έχει έτοιμη την απάντηση. Θαρρώ πως ούτε κι εμείς. Απομένουν 90 λεπτά θεατρικού χρόνου για να δούμε τι μέλλει να μας αποκαλυφθεί.

Η Άννα-Μαρία επισημαίνει πως στο έργο, όπως και στη ζωή, βλέπουμε ανθρώπους να παλεύουν να επικρατήσει το μυαλό, ενώ η καρδιά φωνάζει και το αντίστροφο. «Τις περισσότερες φορές το να ξέρεις τι σε περιμένει, δε σημαίνει ότι μπορείς και να το επηρεάσεις. Μία από τις τραγωδίες της ζωής…» Έτσι, δεν κερδίζει ούτε η καρδιά, ούτε το μυαλό, κερδίζει ίσως όποιος είναι ειλικρινής με τον έρωτα και αφήνεται να τον βιώσει.

Έρωτας: «το καλύτερο» και «το χειρότερο» μαζί. Που συναντιούνται;

Όπως εξηγεί ο Ανδρέας, από την πρώτη στιγμή, από την πρώτη συνάντηση, τόσο των εθελοντών που γνωρίζονται στην αρχή του πειράματος, όσο και των ψυχιάτρων που έχουν ερωτικό παρελθόν, διαφαίνεται η συγκρουσιακή κατάσταση του έρωτα. Παρουσιάζεται αρκετά επικίνδυνος, χωρίς όρια. Έντονα ερωτικά συναισθήματα που, πολλές φορές, καταλήγουν σε στιγμές σωματικής και προσωπικής πάλης. Φλερτ, ερωτισμός, χιούμορ, παιχνίδι συνθέτουν το ερωτικό τοπίο με τα θετικά και αρνητικά προσχήματα του.

Μας «ανήκει» ο έρωτας;

Για τη Δήμητρα, τα συναισθήματα είναι αυτό ακριβώς που λέει η λέξη: αισθάνομαι κάτι ως προς κάποιον άλλον ή μια κατάσταση. Υπάρχει πάντα κάτι που μας δημιουργεί ένα συναίσθημα. Ο έρωτας δεν είναι μόνο κάτι που νιώθουμε για έναν άλλον άνθρωπο, είναι κάτι που θα έπρεπε να μας τροφοδοτεί όλους. Είναι αξιοθαύμαστοι οι άνθρωποι που είναι πάντα ερωτευμένοι με κάτι στη ζωή τους, από το πιο απλό μέχρι το πιο μεγάλο και βαθύ.

Είναι ένα συναίσθημα πολύ πηγαίο και αφυπνιστικό. Δεν είναι τυχαίο που τα περισσότερα θεατρικά έργα αναφέρονται στον έρωτα και τον θάνατο. Ο έρωτας είναι το αντίθετο του θανάτου. Σε ενεργοποιεί, σου δίνει νόημα, πάθος, ανάγκη να έρθεις σε επαφή, να εξελιχθείς, να αλλάξεις. Για πόσα πράγματα νιώθει ικανός ένας άνθρωπος που είναι ερωτευμένος; Πόσο ζωντανός είναι ένας άνθρωπος που είναι, για παράδειγμα, ερωτευμένος με τη δουλειά του; Με τα φυτά του; Με τα κατοικίδιά του; Όσον αφορά στον έρωτα μεταξύ δύο ανθρώπων, δεν υπάρχει κάτι πιο όμορφο από την ανταλλαγή ενέργειας και συναισθημάτων. Ο έρωτας δημιουργείται παντού όπου υπάρχει αντίκρισμα.

Μπορεί να ανήκει σε εμάς αλλά και μπορεί να είναι κάτι ανάμεσα σε δυο ανθρώπους. Όμως, και σε εμάς να ανήκει, πάντα κάπου καταλήγει, επομένως υπάρχει υποδοχέας.

«Όταν ερωτευόμαστε, γινόμαστε πορώδεις». Είναι η ευαλωτότητα γενναιότητα ή αδυναμία;

Για τον Ιωάννη, τίποτα από τα δύο. Πρέπει να γίνει η φυσιολογική μας κατάσταση. Στην εποχή που η θωράκιση και η οχύρωση του «εγώ» αποτελεί πλέον το κυρίαρχο φιλοσοφικό ρεύμα, ο μόνος τρόπος αντίστασης είναι η ανοιχτότητα, η ευερεθιστότητα, η ευαλωτότητα, η κοινωνικότητα, η απόλυτη αναγνώριση και αποκατάσταση του Άλλου.

Όχι μια ψευτο-κοινωνικότητα, μια επιφανειακή συνύπαρξη με τον άλλον, μια ανούσια «παρέα», αλλά αυτό το βαθύ και πραγματικό άνοιγμα προς τον άλλον που θα δημιουργήσει αναπόφευκτα μέσα μας ρωγμές. Εξάλλου, ο Ρουμί έχει γράψει αυτόν τον καταπληκτικό στίχο (το νόημα του οποίου αποδίδεται καλύτερα στα αγγλικά απ’ ό, τι στα ελληνικά): “You have to keep breaking your heart until it opens.”

O Μίλτος παρατηρεί πως ζούμε σε μια εποχή αντί-ερωτική, δεν κάνουμε καντάδες, ούτε ανταλλάσσουμε κρυφά αλληλογραφία με παθιασμένα λόγια, αντί-επαναστατική, γιατί δεν φλογίζουν τις καρδιές μας κοινά οράματα, που θα μας βγάζουν στους δρόμους με τραγούδια και συνθήματα, αντί-ποιητική, γιατί δεν έχουμε το κουράγιο να επανεφεύρουμε τις λέξεις, ούτε να «τις λιποθυμήσουμε» όπως ο Μάνος Χατζιδάκις «πάνω στο πεντάγραμμο», μια εποχή τεχνοκρατική, σκληρή, αδίστακτη, σε έναν κόσμο αφιλόξενο για τα ανθρώπινα ιδεώδη. Ω ναι! Το να είσαι τρυφερός, το να είσαι ευάλωτος σήμερα είναι πράξη γενναία, είναι πράξη αρχής!

Μπορούμε να ερωτευτούμε χωρίς να διαλυθούμε;

Δυστυχώς έχουμε συνδέσει τον έρωτα με τη διάλυση και την προσωπική μας ρωγμή, λέει ο Ανδρέας. Ο πραγματικός έρωτας, όμως, είναι ακριβώς το αντίθετο: να μην νιώθεις καθόλου το συναίσθημα της ενδεχόμενης διάλυσης, αλλά της πραγματικής ελευθερίας και έκφρασης. Αυτό, βέβαια, είναι αναγκαίο να συμβαίνει και από τις δυο μεριές. Κάπου εκεί εμφανίζεται το νόημα της «αληθινής» αγάπης.

Πόσο έρωτα αντέχει κανείς χωρίς το προστατευτικό φίλτρο της τέχνης;

Η Άννα-Μαρία εξηγεί πως αυτό το μαγικό μέρος που λέμε «θέατρο» σου δίνει τον χώρο να περάσεις από συναισθήματα που μπορεί να μην άγγιζες εύκολα στην αληθινή ζωή, όπως ο ακραίος θυμός, ο φόβος ή ένας μεγάλος έρωτας. Ο καθένας από μας έχει διαφορετικά αποθέματα στον έρωτα και στο πώς τον βιώνει. Σίγουρα ζούμε σε μια εποχή που τείνουμε να μειώνουμε τις «αυθεντικές στιγμές» και να τα αναγάγουμε όλα σε ένα ψηφιακό κομμάτι. Για να αντέξει κανείς τον έρωτα, πρέπει πρώτα να μπορεί αντέξει τον ίδιο του τον εαυτό. Μόνο αν καταφέρουμε να δούμε καθαρά το μέσα μας, μπορούμε να βρούμε την σύνδεση με το μέσα του άλλου.

Είναι ο έρωτας η λύση για τη θλίψη της εποχής μας ή μία από τις αιτίες της;

Για τον Μίλτο, το γεγονός ότι αναζητούμε συνεχώς λύσεις για τη θλίψη δείχνει ότι κλείνουμε τα μάτια μπροστά στο πραγματικό πρόβλημα: γιατί είμαστε θλιμμένοι; Αν καταλάβουμε τι είναι αυτό που μας θλίβει -αν μας θλίβει ο έρωτας, τότε σίγουρα δεν είναι έρωτας- τότε δεν θα έχουμε πια ανάγκη να ψάχνουμε για «λύσεις», θα ελευθερωθούμε από τη θλίψη, και ίσως τότε για πρώτη φορά, με ένδυμα κατάλληλο… ερωτευτούμε.

Για τον Ιωάννη, η θλίψη είναι κομμάτι της ζωής. Πρέπει να την γευόμαστε σε όλο της το μέγεθος και, ταυτόχρονα, να καταλαβαίνουμε τι θέλει να μας πει. Η θλίψη είναι σαν την φλεγμονή: είναι απλά ένα σημάδι ότι κάτι πρέπει να διορθώσουμε. Όταν η θλίψη δεν λειτουργεί απλά σαν σημάδι μα γίνεται μονιμότητα, η αιτία είναι ακριβώς η έλλειψη του έρωτα. Ο έρωτας δεν είναι μόνο η έλξη ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, αλλά είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο (τα έχει πει ο Πλάτωνας στο «Συμπόσιο», ο Κίρκεγκωρ σε όλο το έργο του και, φυσικά, όλοι οι μεγάλοι Χριστιανοί που μίλησαν για τον «Θείο Έρωτα»). Ο ερωτικός άνθρωπος δεν απελπίζεται, ακριβώς διότι έχει βρει το σημείο αναφοράς του. Απελπίζομαι σημαίνει χάνω την ελπίδα μου και η βαριά θλίψη τείνει να είναι ακριβώς αυτό: η απουσία ελπίδας. Υπάρχει μεγαλύτερη ελπίδα από τον έρωτα;

Τελικά, τι είναι ο έρωτας; Θεραπεία ή παρενέργεια;

Ο έρωτας είναι και θεραπεία και παρενέργεια, υποστηρίζει η Μαρίνα. Και ίσως γι’ αυτό είναι τόσο ακαταμάχητος. Είναι θεραπεία γιατί ανοίγει κόσμους, ξεκλειδώνει ευαισθησίες, σε μαθαίνει να μοιράζεσαι, να υποστέλλεις τον εγωισμό σου. Σε βγάζει από τη μικρή σου ασφάλεια και σε καλεί να μεγαλώσεις.

Ο έρωτας σου θυμίζει ότι η ψυχή δεν φτιάχτηκε για να ζει σε άμυνα, αλλά σε σύνδεση. Παρενέργεια. Γιατί όταν ερωτεύεσαι, κάτι χάνεις. Χάνεις λίγη από τη λογική σου, λίγη από την αυτάρκειά σου, ένα κομμάτι της απόλυτης αυτοκυριαρχίας σου— βλέπεις τον κόσμο αλλιώς, λειτουργείς αλλιώς, ρισκάρεις αλλιώς. Όμως αυτή είναι η μαγεία. Σε διαλύει λίγο για να σε ξαναχτίσει αλλιώς. Και στην τελική, αν είναι να πάθεις κάτι στη ζωή, καλύτερα να είναι έρωτας.

Κι αν ο έρωτας είναι χημεία, χάνει τη μαγεία του;

Το να μαθαίνουμε ότι υπάρχουν ορμόνες, νευροδιαβιβαστές και διάφοροι βιολογικοί μηχανισμοί, δεν κάνει τον έρωτα λιγότερο μαγικό, καταλήγει η Μαρίνα. Η επιστήμη μπορεί να μας πει το «πώς». Δεν μπορεί όμως να αγγίξει το «πώς νιώθουμε». Οι επιλογές, η σύνδεση, το βάθος, η απόφαση να μείνεις όταν περάσει η πρώτη ζάλη. Αν ήταν μόνο χημεία, θα τελείωνε όταν τελειώνει η έκκριση ορμονών και ουσιών.

Κι όμως, υπάρχουν άνθρωποι που μένουν ερωτευμένοι μια ζωή.

*Η παράσταση The Effect: ένα πείραμα για τέσσερις ανθρώπους ερωτευμένους και θλιμμένους της Lucy Prebble σε σκηνοθεσία Ανδρέα Παράσχου, παρουσιάζεται στο θέατρο ΑΥΛΑΙΑ έως τις 12 Μαρτίου, κάθε Τετάρτη και Πέμπτη στις 21:15 | Ηλεκτρονικά εισιτήρια: MORE