Αρχιτεκτονική που απαντά στις ανάγκες των ανθρώπων και τις προκλήσεις της εποχής

Λέξεις: Λέανδρος Ζωίδης / Κεντρική Εικόνα: ARP/Peračić-Veljačić, Άποψη της αγοράς “Gruž” στο Ντουμπρόβνικ (Φωτογραφία: Tonći Plazibat/Cropix)

Πριν από λίγες μέρες ανακοινώθηκαν οι επτά φιναλίστ των ευρωπαϊκών βραβείων αρχιτεκτονικής Mies van der Rohe. Τα πέντε από αυτά τα έργα διαγωνίζονται για το βραβείο EU Mies και τα δύο για το βραβείο ανερχόμενων αρχιτεκτόνων (emerging finalists) που επικεντρώνεται σε πρωτότυπα έργα αρχιτεκτόνων που βρίσκονται σε πρώιμα στάδια της σταδιοδρομίας τους.

Τα δύο από τα πέντε έργα των φιναλίστ, το πρότζεκτ “Vapor Cortès-Prodis” στην Terrassa της Καταλονίας των H Arquitectes και η αποκατάσταση και επανάχρηση παλιού αμαξοστασίου στην Arles, έργο συνεργασίας τριών γραφείων (Assemble, LUMA, BC Architects), αποτελούν επανάχρηση ιστορικών βιομηχανικών κτιρίων. Ένα ακόμη έργο, το Charleroi Palais des Expositions στο Βέλγιο, των αρχιτεκτονικών γραφείων AgwA και De Vylder/Vinck, αποτελεί αναμόρφωση ενός εκθεσιακού κέντρου από οπλισμένο σκυρόδεμα της δεκαετίας του 1950. Η πεντάδα κλείνει με το εντυπωσιακό αθλητικό και πολιτιστικό κέντρο “Josephine Baker-Marie-Jose Perec”, του γραφείου “onze04”, κοντά στη Ρεν της Βρετάνης και μια ιδιαίτερα πρωτότυπη πρόταση για την Αγορά “Gruž” στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας από τους αρχιτέκτονες ARP και Peračić-Veljačić.

Από τα δύο «ανερχόμενα φιναλίστ» ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το πολυλειτουργικό πολιτιστικό κέντρο στο Laguiole της Νότιας Γαλλίας, συνεργασία των γραφείων “Betillon/Freyermuth” και “Crypto”, ενώ οι εφήμεροι χώροι για το Εθνικό Θέατρο της Σλοβενίας των αρχιτεκτόνων Vidic και Grohar είναι αξιοσημείωτοι αισθητικά, τουλάχιστον όσον αφορά το εξωτερικό τους.

Κεντρικοί άξονες σχεδιασμού παραπάνω έργων φαίνεται να είναι η οικολογική διάσταση και το μικρότερο δυνατό ενεργειακό αποτύπωμα, η παράμετρος της συνύπαρξης και συνδιαλλαγής με την πολιτιστική κληρονομιά και τη μνήμη και πάνω από όλα η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας, η κοινωνική διάσταση της αρχιτεκτονικής, μέσω της δημιουργίας ποιοτικών χώρων συνύπαρξης και συνεύρεσης.

Είναι γεγονός, πως στην εποχή της ραγδαίας ανάπτυξης της τεχνολογίας και του ψηφιακού χώρου, οι δια ζώσης επαφές των ανθρώπων, και ιδιαίτερα οι ποιοτικές δια ζώσης επαφές μειώνονται σημαντικά. Τα αποτελέσματα στις κοινωνίες είναι δυστυχώς παραπάνω από αισθητά και εκτείνονται από αντικοινωνικές συμπεριφορές έως πράξεις βίας. Ο ρόλος της αρχιτεκτονικής σε όλη της την ιστορία ήταν να φέρνει πιο κοντά τους ανθρώπους.

Ωστόσο σήμερα καλείται να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην επικίνδυνα αυξανόμενη αλλοτρίωση των ανθρώπων, λόγω της αύξησης του ρόλου της ψηφιακής πραγματικότητας αλλά και της συρρίκνωσης του ελεύθερου χρόνου ως αποτέλεσμα του αυξημένου διεθνούς ανταγωνισμού και της γενικότερης αβεβαιότητας. Η λειτουργία της αρχιτεκτονικής ως κοινωνικός πυκνωτής δεν είναι καθόλου αυτονόητη, καθώς η πλειονότητα των οικοδομικών έργων την εξοβελίζει στο περιθώριο (πόσο μάλλον στην Ελλάδα −την ιστορική γενέτειρα του δημόσιου χώρου− όπου η οικονομία και η νοοτροπία του ιδιωτικού είναι δυστυχώς πέρα από κάθε έλεγχο).

Αξιοσημείωτο είναι το έργο των καταλανών “H Architectes”, όπου εισάγουν το δημόσιο χώρο μέσα στο ιστορικό βιομηχανικό συγκρότημα ¹ του 1923. To παλιό βιομηχανικό συγκρότημα της Vapor-Marques αναμορφώνεται κατάλληλα για να στεγάσει έναν μη κερδοσκοπικό κοινωνικό φορέα (Prodis) που επικεντρώνεται στην υποστήριξη, ένταξη και συμπερίληψη ατόμων με νοητικές δυσκολίες, ψυχικές διαταραχές ή εγκεφαλική παράλυση. Το νέο συγκρότημα είναι ανοιχτό στην πόλη και την κοινωνία.

Ένα κεντρικό μακρόστενο κτίριο μετατρέπεται σε δρόμο, και το συγκρότημα σε μια μικρή πόλη. Η ανάδειξη της φθοράς, των υλικών και της ιστορικότητας της κατασκευής είναι από τις σημαντικές ποιότητες του έργου. Η εσωτερική διαμερισμάτωση για τη στέγαση των νέων χρήσεων γίνεται με ελαφριές ξύλινες κατασκευές, συμβατές με τον χαρακτήρα και την υλικότητα του συγκροτήματος και συγχρόνως αναστρέψιμες. Στα μεγάλα βιομηχανικά συγκροτήματα η αποκατάσταση και επανάχρηση μπορεί να γίνει με μεγαλύτερη ελευθερία απ’ ότι σε άλλα κτίρια, εισάγοντας το δημόσιο χώρο και αναδεικνύοντας ενδιαφέρουσες συνθετικές ποιότητες.

Προϋπόθεση για τέτοιου είδους επαναχρήσεις είναι η ποιότητα, η ευαισθησία και το εύρος των γνώσεων των αρχιτεκτόνων αλλά και όλων των εμπλεκόμενων στο έργο ατόμων και φορέων.

Η αποκατάσταση και επανάχρηση του “Magasin Electrique” στην Arles, μοιάζει να είναι ένα έργο αξιοσημείωτης αισθητικής συνέπειας. Πρόκειται για παλιό αμαξοστάσιο τρένων του 19ου αιώνα που μετατράπηκε σε ερευνητικές εγκαταστάσεις, από και για την πρωτοπόρο εταιρεία “Atelier Luma” σε συνεργασία με τα γραφεία “Assemble” και “BC Architects and Studies”.

«Το κτίριο είναι οργανωμένο ως δρόμος, πλατεία και αυλή εργασίας, στεγάζοντας εργαστήρια και έναν ευέλικτο χώρο εκδηλώσεων» (Binning et al., 2025).

Η οικολογική παράμετρος έχει προσεχτεί όσο σε λίγα έργα: από την επανάχρηση ως τις επιλογές του κάθε υλικού ώστε να μειώνεται το ενεργειακό αποτύπωμα (π.χ. με την επιλογή και τη χρήση ανακυκλωμένων και φιλικών προς το περιβάλλον υλικών). Η διαμερισμάτωση για τη μετατροπή του σε μουσείο γίνεται κυρίως με τη χρήση συμπιεσμένου χώματος, που αποτελεί σύγχρονη οικολογική κατασκευαστική πρακτική. Επιπλέον, χρησιμοποιούνται ξύλινες κατασκευές από τοπική ξυλεία καθώς και τοπικά γεωργικά υλικά στο πλαίσιο μιας «βιοπεριφερειακής» προσέγγισης. Η εντοπιότητα των υλικών αποτελεί βασική παράμετρο που συμβάλλει στην οικολογική δόμηση και το χαμηλό ενεργειακό αποτύπωμα.

Ο ανασχεδιασμός της κεντρικής αγοράς στο Ντουμπρόβνικ αναδύει μια φρεσκάδα και δίνει την εντύπωση ότι λειτουργεί πολύ επιτυχώς ως τοπόσημο (εικ9). Τα καλυμμένα με ημιδιαφανείς μεμβράνες περιστρεφόμενα τρίγωνα από μεταλλικά ζευκτά, παρέχουν σκίαση και προστασία από τη βροχή και παραπέμπουν στις βιομηχανικές στέγες τύπου shed, αποτελώντας σημείο αναφοράς στην παραθαλάσσια ιστορική πόλη. H αγορά αναδύει αυθεντικότητα και φαίνεται να λειτουργεί ως τόπος συνάντησης και συναναστροφής των ανθρώπων (κεντρική εικόνα). Η κατανόηση και η αξιολόγηση του συγκεκριμένου έργου χρήζουν επιπλέον μελέτης κυρίως σε σχέση με τα ιστορικά κτίρια στα οποία επεμβαίνει αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε και λειτουργεί η συγκεκριμένη αγορά για τους κατοίκους της πόλης.

Από τους ανερχόμενους φιναλίστ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το πολυλειτουργικό πολιτιστικό κέντρο στο Le Foirail των αρχιτεκτόνων Betillon & Freyermuth και “Crypto”. Μεταξύ άλλων περιλαμβάνει μουσικό σχολείο, βιβλιοθήκη πολυμέσων, παιδικό σταθμό και γραφεία.

Αποτελεί σπουδή για το πώς μπορεί να κατασκευαστεί με ταχύτητα και χαμηλό κόστος ένα αισθητικά άρτιο, φιλικό στο περιβάλλον και αναστρέψιμο δημόσιο κτίριο που μπορεί να αναζωογοννήσει άμεσα −από κοινωνική και πολιτιστική άποψη− έναν επαρχιακό οικισμό.

Όποια και να είναι η επιλογή του τελικού βραβείου, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει η παρουσίαση των φιναλίστ, όπου η κριτική επιτροπή δίνει το ιδεολογικό της στίγμα: Επανάχρηση υφιστάμενων δομών, προστασία του περιβάλλοντος και πάνω από όλα η κοινωνική συμπερίληψη και η ανθρώπινη διάσταση.

Η κριτική επιτροπή δηλώνει χαρακτηριστικά:

«Η επιτροπή θεωρεί τα 7 έργα της λίστας των φιναλίστ των βραβείων EUmies 2026 παραδειγματικές συνεισφορές για το μέλλον της Ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής. Τα έργα δείχνουν πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να ανταποκριθεί στις τοπικές συνθήκες και σε ευρύτερες κοινωνικές προκλήσεις, δημιουργώντας συμπεριληπτικά, υψηλής ποιότητας περιβάλλοντα για τη διαβίωση, την εκμάθηση και τη συγκέντρωση.

Τα έργα αυτά συνδυάζουν την πρωτοτυπία με την ευαισθησία απέναντι στο πλαίσιο όπου βρίσκονται. Κάποια μεταμορφώνουν παραμελημένες περιοχές −βιομηχανικές ζώνες, μικρά χωριά, ή περιφερειακές περιοχές− ενώ άλλα αποτελούν διακριτικές παρεμβάσεις σε μεγαλύτερες πόλεις. Σε κάθε περίπτωση, οι αρχιτέκτονες οδηγούνται από μια βαθιά κατανόηση των κοινωνικών, πολιτισμικών και περιβαλλοντικών συνιστωσών που διαμορφώνουν τη σύγχρονη ζωή.

Αυτό που ενώνει τα έργα αυτά είναι η εστίαση στην ανθρώπινη διάσταση: αποτελούν αρχιτεκτονική που βελτιώνει την καθημερινή ζωή.

Αυστηρά αλλά παιχνιδιάρικα, πειραματικά αλλά και προσγειωμένα, αυτά τα έργα καταδεικνύουν τη διαχρονική αξία του στοχαστικού σχεδιασμού σε μια Ευρώπη που αντιμετωπίζει πολιτικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές προκλήσεις.»²

Η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα σε σχέση με την ευρωπαϊκή σκηνή

Οι ελληνικές συμμετοχές είχαν περισσότερο ενδιαφέρον από άλλες χρονιές με σημαντικότερη την προσθήκη των Arid στα Κάτω Πατήσια. Απαντά με τον καλύτερο τρόπο στο καίριο πρόβλημα της διαχείρισης του κτιριακού αποθέματος των πρώτων δεκαετιών της αστικής ανάπτυξης, με την υποδειγματική αποκατάσταση του υφιστάμενου κτιρίου, με μια προσθήκη που συνομιλεί με ευρηματικό τρόπο με το αστικό περιβάλλον της περιοχής και μια χωρική οργάνωση που ενθαρρύνει τη συλλογικότητα και απαντά στις ανάγκες των καιρών.

Αν ένα από τα κριτήρια που δεν βοηθούν να συμπεριληφθεί στους επτά φιναλίστ είναι το γεγονός ότι είναι ιδιωτική κατοικία, τότε θα μπορούσε κάλλιστα να έχει επιλεγεί στα 40 έργα της βραχείας λίστας, όπου κατά καιρούς έχουν υπάρξει και ελληνικές συμμετοχές. Οι επιτροπές των έγκυρων αυτών βραβείων έχουν συνήθως ένα συνεκτικό σκεπτικό, ωστόσο ο πιο έγκυρος κριτής της αρχιτεκτονικής είναι ο χρόνος: πώς δηλαδή αναδεικνύεται η σημασία ενός έργου μέσα στο χρόνο. Ένα άλλο σημαντικό αρχιτεκτονικό έργο που δεν προτάθηκε ή δεν περιλήφθηκε στις συμμετοχές των βραβείων ήδη από την κρίση από εγχώριες επιτροπές είναι η αναμόρφωση του δημόσιου καπνεργοστασίου σε πολιτιστικό χώρο. Έργο του αρχιτέκτονα Φάνη Καφαντάρη, αποτελεί μια έκπληξη που «αντικρίζει στα ίσια» πολλές ευρωπαϊκές περιπτώσεις επανάχρησης βιομηχανικών κτιρίων.

Ίσως ένα από τα προβλήματα της μη ανάδειξης ελληνικών συμμετοχών στα ευρωπαϊκά βραβεία EUMies να είναι ο τρόπος που γίνεται η επιλογή των έργων. Αλλαγές θα πρέπει να γίνουν και από το Ίδρυμα Mies van der Rohe, ωστόσο η κρίση των έργων διαμορφώνεται ως ένα βαθμό και από κυρίαρχες αντιλήψεις των κοινωνιών. Στην εποχή που ζούμε είναι αδιανόητη η προσκόλληση, πολλών αρχιτεκτόνων, στην ανάδειξη και προαγωγή πολυτελών ιδιωτικών κατοικιών με πισίνες, μορφολογική αυτοαναφορικότητα που είναι μάλιστα βιοκλιματικές μόνο κατ’ εικόνα και με καθαρά τυπικά και ρηχά κριτήρια. Τί προσφέρουν στο περιβάλλον, τον άνθρωπο και την κοινωνία τέτοια έργα, όσο και να αποσπούν την εύκολα την προσοχή με το «ντιζάιν»;

Τι προσφέρει, επίσης, μια άλλη κατηγορία έργων, αυτή των αναπλάσεων εμβληματικών δημόσιων χώρων, όπου αναδεικνύεται μια μιμητική τάση αντιγραφής πολύ mainstream προτύπων ενώ απουσιάζει η κατανόηση των βασικών κοινωνικών αναγκών; Βρισκόμαστε σε μια εποχή που καλό είναι να γίνει, έστω και όψιμα, μια ανασκόπηση και αξιολόγηση σε σχέση με την αρχιτεκτονική παιδεία και πρακτική στη χώρα μας, ίσως και γενικότερα την έννοια του «οικοδομείν». Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα αποτελούσε μέσο επίλυσης κοινωνικών αναγκών. Με τις εργατικές κατοικίες και τα Ξενία του Κωνσταντινίδη αλλά και τους δημιουργικούς διαγωνισμούς της δεκαετίας του ’80 που μας άφησαν τους πρόσφατα υλοποιηθέντες (!) κοινωνικούς πυκνωτές των αδελφών Μπίρη. Τις τελευταίες δεκαετίες το κράτος και η κυρίαρχη ελίτ που τροφοδοτεί τον κατασκευαστικό τομέα βλέπει την αρχιτεκτονική αποκλειστικά ως μηχανισμό παραγωγής κέρδους και ως μέσο προβολής κύρους και μεγαλοπρέπειας. Χαρακτηριστικός ο θαυμασμός και το δέος για τις κατασκευές στο «Ελληνικό» ή για ό,τι «καθρεφτάκια» σερβίρονται από «μεγάλα» γραφεία διεθνούς κύρους ³.

Την ίδια στιγμή ένα τεράστιο υφιστάμενο και συχνά αξιόλογο κτιριακό απόθεμα παραμένει ανεκμετάλλευτο ή κακοποιείται βάναυσα, καθώς απουσιάζει στην εκπαίδευση και στην πρακτική ένα εύρος γνώσης που επιτρέπει την κατανόηση της αξίας κτιρίων και πολεοδομικών συνόλων του 20ου αιώνα. Όταν η άγνοια διαχέεται σε όλους τους εμπλεκόμενους και τις κρατικές υπηρεσίες ⁴ τότε λ.χ. επιτυχείς επαναχρήσεις βιομηχανικών κτιρίων ή κτιρίων του μοντερνισμού ή επιτυχείς αστικές αναπλάσεις είναι πολύ σπάνιο να γίνουν. Ωστόσο, αν υπάρξει αφύπνιση και χρησιμοποιήσουμε την αρχιτεκτονική και την κατασκευή με διαφορετικό τρόπο, για να λύσουμε προβλήματα και να αναβαθμίσουμε τη ζωή μας, τότε τα αποτελέσματα θα είναι αξιοσημείωτα, σε ένα διεθνές μάλιστα πλαίσιο.

^{1 Αρχικά το συγκρότημα στέγαζε την υφαντουργία Vapor Marquès.}

^{2 https://eumiesawards.com/architecture-emerging/7-finalists-2026/}

^{3 Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόταση του γραφείου Foster στο οικόπεδο του εργοστασίου Φιξ στη Θεσσαλονίκη αλλά και των Sauerbruch/Hutton για νέα περίπτερα στη ΔΕΘ .}

^{4 Το επίπεδο αρχιτεκτόνων και μηχανικών των κρατικών υπηρεσιών είναι συνάρτηση της παιδείας. Πριν από λίγες μόνο δεκαετίες οι δήμοι και οι κρατικές υπηρεσίες στελεχώνονταν από περισσότερους αρχιτέκτονες με άρτια εκπαίδευση, εύστοχη κρίση και ανιδιοτέλεια απ’ ότι συμβαίνει σήμερα.}

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

(2026). https://eumiesawards.com/ 

Critelli, F. (2026). What the best EU Mies Awards projects tell us about how to practice architecture today, Domus 06/02/2026, Διαθέσιμο στο: https://www.domusweb.it/en/news/gallery/2026/02/06/finalists-eu-mies-awards-2026-projects.html

Starr, Ch. (2026). Mies van der Rohe Award reveals finalists for 2026, Dezeen, 05/02/2026, Διαθέσιμο στο: https://www.dezeen.com/2026/02/05/mies-van-der-rohe-award-finalists-2026/

Piñeiro, A. (2026). Seven Finalists Announced for the 2026 EU Mies Awards for Contemporary European Architecture, ArchDaily, 05/02/2026, Διαθέσιμο στο: https://www.archdaily.com/1038491/seven-finalists-announced-for-the-2026-eu-mies-awards-for-contemporary-european-architecture

Γιακουμακάτος, Α. (2025). Δημόσια κουλτούρα για την αρχιτεκτονική, Το Βήμα, 23/11/2025

Ζωίδης, Λ. (2026). Σκέψεις με αφορμή τις ελληνικές συμμετοχές στα ευρωπαϊκά βραβεία αρχιτεκτονικής “Mies van der Rohe”, parallaxi, 8/1/26, Διαθέσιμο στο: https://parallaximag.gr/architektoniki/skepseis-me-aformi-tis-ellinikes-symmetoches-sta-eyropaika-vraveia-architektonikis-mies-van-der-rohe

Πηγές εικόνων

Εξώφυλλο, 1-11: https://eumiesawards.com/

12: https://arid.gr/

13 : www.archetype.gr

*Ο Λέανδρος Ζωίδης είναι αρχιτέκτονας με Μεταπτυχιακό στις Αποκαταστάσεις Μνημείων