Αριστοτέλους άξων: 8 θέσεις για το παλίμψηστο της κοινωνίας των εθνών

Λέξεις: Νίκος Καλογήρου

0. Η αφετηρία

Η ανασύνταξη του ιστορικού παλίμψηστου της Θεσσαλονίκης μετά την πυρκαγιά του 1917 εστιάστηκε στην εμβληματική χειρονομία της Αριστοτέλους. Ενσωματώθηκαν νεωτερικά στοιχεία, αναζητώντας παράλληλα το τοπικό στίγμα στην πόλη, που βρισκόταν στο μεταίχμιο ανατολής-δύσης. Η μεγάλη χειρονομία του κεντρικού άξονα δεν υλοποιήθηκε συνολικά, ωστόσο αξιοποίησε στοιχεία του αστικού παλίμψηστου. Η μνημειακή λεωφόρος είναι πολύτιμο πολιτισμικό κοίτασμα, ως ο σημαντικότερος δημόσιος χώρος της Θεσσαλονίκης. Δεν είναι ευρύτερα αντιληπτό ότι η Αριστοτέλους αποτελεί μια μοντέρνα κατασκευασμένη παράδοση του 20ού αιώνα, εκφράζοντας έναν εκλεκτικό τοπικισμό με νεοβυζαντινά οράματα.

Οι απόψεις που προβάλλονται εδώ, για τον άξονα της Αριστοτέλους, εδράζονται σε ερευνητικές και εκπαιδευτικές δράσεις διδασκόντων και φοιτητών στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΑΠΘ. Αυτές οδήγησαν σε τρεις εκθέσεις: στην 17η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας (ΥΠΕΝ, Commissioner: Efthimios Bakogiannis, Curators: Nikos Kalogirou, Themistoklis Chatzigiannopoulos, Maria Dousi, Dimitrios Kontaxakis, Sofoklis Kotsopoulos, Dimitrios Thomopoulos, 2021), στο Μπέη Χαμάμ (2021) και στο Μουσείο Μπενάκη (2022). Συνοδεύτηκαν με δύο αναλυτικές εκδόσεις (Καλογήρου, 2021, και Καλογήρου, Δούση, Θωμόπουλος, Κονταξάκης, Κωτσόπουλος, Χατζηγιαννόπουλος, 2021), αρκετές δημοσιεύσεις και ολοκληρώνονται με το παρόν σχετικό ντοκιμαντέρ (Καλογήρου, 2026).

1. Η κληρονομιά του Αριστοτέλη

Ο αστικός άξονας της Αριστοτέλους φέρει το όνομα του πολυμερούς και μεθοδικού αρχαίου φιλόσοφου. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη: • Ο άνθρωπος είναι «πολιτικό (ζώ)ον», γεγονός που προϋποθέτει τη συμβίωση σε μια κοινότητα. • Η πολυαναφερόμενη διατύπωση του Αριστοτέλη είναι ανοιχτή σε πολλαπλές αναζητήσεις που αναφέρονται στην ουσία της ανθρώπινης φύσης και στο δημόσιο χώρο της πόλης.

2. Ο πολεοδομικός εκσυγχρονισμός

Η ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης, που αναδύθηκε από τις στάχτες της πυρκαγιάς του 1917, είναι συγκρίσιμη με τη δημιουργία της σύγχρονης Αθήνας ως πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους μετά το 1821.

Ο επικεφαλής της Διεθνούς Επιτροπής Σχεδιασμού, Γάλλος Ερνέστ Εμπράρ, υπέγραφε ως αρχιτέκτονας-πολεοδόμος. Ήταν μια από τις πρώτες φορές που διεθνώς αναφερόταν αυτή η εξειδίκευση. Εφαρμόστηκαν σημαντικές θεσμικές καινοτομίες, όπως:

• Η απόκτηση των αναγκαίων χώρων για κοινόχρηστες και κοινωφελείς χρήσεις. • Ο αναδασμός και η εμπορευματοποίηση της αστικής γης με τη χάραξη νέων οικοπέδων και την πώληση κτηματογράφων σε πλειστηριασμούς . • Η μαζική ανέγερση πολυώροφων οικοδομών με οικοδομικούς κανονισμούς και σκυρόδεμα. • Η αυστηρή γεωμετρία των χαράξεων του πολεοδομικού ιστού και κλασικίζουσα εκλεκτική αρχιτεκτονική της πόλης. Οι συνειδητές ουμανιστικές επιλογές του Εμπράρ ήταν προϊόντα των γαλλικών προβληματισμών για την πολεοδομία, σε αντιδιαστολή με τις άναρχες μητροπόλεις της εποχής.

3. Πολιτική και ιδεολογία στην αρχιτεκτονική της πόλης

Η ανακατασκευή της Θεσσαλονίκης ανταποκρινόταν στην εκσυγχρονιστική προσπάθεια της κυβέρνησης του Ελευθέριου Βενιζέλου για την εδραίωση της ελληνικής κυριαρχίας. Με πρωτοβουλίες του σοσιαλιστή υπουργού Συγκοινωνίας Αλέξανδρου Παπαναστασίου υιοθετήθηκαν προωθημένα εργαλεία επέμβασης.

• Ο νέος πολεοδομικός σχεδιασμός ανάτρεψε πλήρως τις παραδοσιακές εθνοθρησκευτικές δομές της κεντρικής Θεσσαλονίκης. Οι αρχιτεκτονικές μορφές που υιοθετήθηκαν, ιδιαίτερα στο μνημειακό άξονα της Αριστοτέλους, σηματοδότησαν μιαν υβριδική ελληνικότητα με νεοβυζαντινές απηχήσεις. • Στην πράξη εφαρμόστηκε μια ύστερη δομή κλασικών χαράξεων και αναλογιών εμπλουτισμένη με αποστειρωμένα «τοπικά» διακοσμητικά στοιχεία. Η σκηνογραφία εντασσόταν στο πλαίσιο του οριενταλισμού, που διαδόθηκε στη Μεσόγειο και στις αποικίες. Ο εκλεκτικός τοπικισμός της Θεσσαλονίκης μπορεί να θεωρηθεί ως πρόδρομος του κριτικού τοπικισμού και των προβληματισμών της γενιάς των Ελλήνων δημιουργών του ‘30. • Οι οικονομικές συνθήκες δεν επέτρεψαν την ολοκλήρωση των πληθωρικών οραμάτων των αρχιτεκτόνων Εμπράρ, Ζάχου, Κιτσίκη. Η δραματική σκηνογραφία παρέμεινε ημιτελής. • Στα μεταπολεμικά χρόνια χρειάστηκε μια ακόμα ισχυρή πολιτική παρέμβαση του Καραμανλή για να ολοκληρωθεί μια πυκνότερη ανοικοδόμηση με απλουστευμένη εικονογραφία. • Σήμερα, παρά τη μερική του υλοποίηση, ο μνημειακός περίπατος της Αριστοτέλους παραμένει μια ευχάριστη τυπολογική και μορφολογική έκπληξη, ένας μοναδικός δημόσιος χώρος με έντονη αστικότητα. Το υλοποιημένο αποτέλεσμα χαρακτηρίζεται από λιτή μνημειακότητα, συμβάλλει στη μοναδική ταυτότητα του άξονα και εγγράφεται θετικά στη συλλογική μνήμη.

4. Ο άξονας ως περιβαλλοντικός συντελεστής

Η Αριστοτέλους κινείται εγκάρσια στη φυσική γεωγραφία ανάπτυξης της πόλης, η οποία οριοθετείται από την ακτογραμμή και τις ακραίες απολήξεις του όρους Χορτιάτη. Είναι ένα καινοτόμο στοιχείο με προοπτική μακράς διάρκειας, κατ’ αναλογία με τον αρχαίο άξονα του Γαλέριου (Ροτόντα–Ιππόδρομος).

• Ο άξονας συνδέει, με διευρύνσεις, την Ακρόπολη πλαισιωμένη από το περιαστικό δάσος Σέιχ Σου, με τον κλειστό Θερμαϊκό Κόλπο περιβαλλόμενο από τον Όλυμπο και τα Πιέρια. • Τοποθετημένα πλαγίως προς τα σημεία του ορίζοντα τα μέτωπα των οικοδομών εξασφαλίζουν εναλλασσόμενο ηλιασμό και αερισμό. • Οι γραμμικές στοές της Αριστοτέλους, προφυλαγμένες από τον ήλιο και τη βροχή, με την επανάληψη τόξων, κιόνων και πεσσών, προσδίδουν ρυθμικότητα και τάξη στο δημόσιο χώρο. • Η κεντρική διαδρομή και οι ανοιχτοί χώροι στα άκρα προσελκύουν τους πολίτες, αλλά και την αστική χλωρίδα και πανίδα. Οριοθετεί έναν ανθρωπογενή δημόσιο χώρο με κρίσιμη περιβαλλοντική λειτουργία μέσα στην πυκνοδομημένη Θεσσαλονίκη. • Η έντεχνη απομόνωση των μνημειακών συνθέσεων, από τα μεγάλα ρεύματα κυκλοφορίας, φανερώνει την πρώιμη περιβαλλοντική προσέγγιση της ομάδας του Εμπράρ, σε μια συνειδητή απόπειρα προσαρμογής στα κλιματικά και ιστορικά δεδομένα του τόπου και του τοπίου.

5. Το αστικό παλίμψηστο

Στη Θεσσαλονίκη, που κατοικείται αδιάλειπτα από την αρχαιότητα, η εμπειρία του αστικού παλίμψηστου είναι έντονη. Κατ’ αναλογία με ένα αρχαίο χειρόγραφο, όπου επάνω στο αρχικό κείμενο προστέθηκαν νέες εγγραφές, στην περιοχή της Αριστοτέλους η νέα πόλη συναρμολογήθηκε επάνω στα ίχνη του παρελθόντος, ενσωματώνοντας ευδιάκριτα στοιχεία της μακράς διάρκειας.

• Ο Εμπράρ συνειδητά χωροθέτησε τη μεγάλη πολιτική πλατεία στον τόπο της αρχαίας αγοράς. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές αποκάλυψαν αργότερα, μεταξύ άλλων, τις πολυώροφες στοές, το ωδείο, τα λουτρά.

• Στη θέση της «χαμένης» μεγάλης πλατείας είναι σήμερα ένας ανοιχτός χώρος περιβαλλόμενος από κοινότυπες μεταπολεμικές πολυκατοικίες, που εκφράζουν μια μορφή εκπτωχευμένου νεοελληνικού μινιμαλισμού. • Η ανοικοδομημένη Βασιλική του αγίου Δημητρίου και η Παναγία των Χαλκέων διατηρούν την αρχική τους χρήση. Στην ευρύτερη περιοχή εντάσσονται και σημαντικά οθωμανικά οικοδομήματα, όπως το Μπέη Χαμάμ.

6. Από την κοινοτική στην κοινωνική διαίρεση του αστικού χώρου

Μέχρι την ανοικοδόμηση επιβίωναν οι παραδοσιακές δομές, με διακριτές γειτονιές, που είχαν ιδιαίτερους κοινοτικούς-θρησκευτικούς χαρακτήρες, περιλαμβάνοντας κατοικίες και αγορές.

• Η πυρκαγιά του 1917 έθιξε κυρίως την εβραϊκή κοινότητα, αφήνοντας άστεγα 53.000 μέλη της. Μετά την ανοικοδόμηση η ανθρωπογεωγραφία του κέντρου μεταβλήθηκε, με την προνομιακή κατάληψη της περιοχής από τη χριστιανική-ελληνική κοινότητα και την υποχρεωτική ανταλλαγή των μουσουλμανικών πληθυσμών. • Ο αναδασμός τη αστικής γης και η πολεοδομική αναδιάρθρωση διευκόλυναν την καταστροφή των παραδοσιακών δομών, επιταχύνοντας τον αστικό εκσυγχρονισμό, οδηγώντας στη ριζική μετάβαση από την κοινοτική στην κοινωνική διαίρεση του χώρου.

7. Οι φυλές της Αριστοτέλους

Η Θεσσαλονίκη, χαρακτηρισμένη από τον Γιώργο Ιωάννου ως «Η πρωτεύουσα των προσφύγων», προσελκύει μετανάστες και πρόσφυγες. Οι δύο πλατείες στα άκρα της Αριστοτέλους αποτελούν προνομιακούς τόπους συνεύρεσης.

• Στην πλατεία Δικαστηρίων η παρουσία μεταναστών (από την Ανατολική Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική) είναι ορατή. Οι μέτοικοι διατηρούν πρακτικές οικειοποίησης των δημόσιων χώρων εντονότερα από τους εντόπιους. • Στην παραθαλάσσια πλατεία ξεχωρίζει η παρουσία προσωρινών επισκεπτών-τουριστών, αλλά και κατοίκων των προαστίων σε μια καθημερινή διαδικασία εναλλασσόμενων «μεταναστεύσεων». • Οι περιπατητές του εμβληματικού άξονα της Αριστοτέλους κινούνται με ένα διαφορετικό τρόπο από τους flâneurs των Baudelaire/Benjamin. Η διαδρομή προσελκύει κατά προτεραιότητα ξένους, επαρχιώτες και κατοίκους της περιφέρειας. Εξακολουθεί να λειτουργεί ως μια «Λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών». Είναι η Θεσσαλονίκη που όλος ο κόσμος γνωρίζει, ένας από τους κυρίαρχους τόπους περιπάτου και επαφών.

8. Μια αξονική κοινωνική τομογραφία της πόλης. Το παρόν και το μέλλον.

Ο άξονας της Αριστοτέλους τέμνει εγκάρσια την κεντρική Θεσσαλονίκη, διατρέχοντας την κοινωνική πυραμίδα:

• Από τις περιζήτητες αστικές κατοικίες της παραλίας κατευθύνεται προς τις λαϊκές περιοχές επάνω από την Εγνατία. • Οι σύγχρονες και lifestyle ψυχαγωγικές και εμπορικές χρήσεις στην παραθαλάσσια αφετηρία συμπληρώνονται από τις παραδοσιακές αγορές (μπαζάρ), την αρχαία αγορά και τον πολιούχο ναό του Αγίου Δημητρίου ψηλότερα. • Πίσω από την ενιαία αρχιτεκτονική φυσιογνωμία αναπτύσσονται κατά μήκος της διαδρομής κατοικίες, γραφεία, ξενοδοχεία, αίθουσες θεαμάτων, τράπεζες, δημόσιοι οργανισμοί, επιμελητήρια. • Ενοποιητικό στοιχείο αυτής της αστικής τομής είναι η ακολουθία μοναδικών δημόσιων χώρων με πλατείες, πεζοδρόμους, στοές, τον ανοικτό αρχαιολογικό χώρο, το προαύλιο της βυζαντινής βασιλικής και πολλαπλούς χώρους πρασίνου.

Αυτοί οι ανοιχτοί χώροι αποτελούν προνομιακό τόπο πολιτικής δράσης των κομμάτων, των συνδικαλιστών και άλλων συλλογικών εκφράσεων. Η περιοχή του Αγίου Δημητρίου αποτελεί ένα μείζονα θρησκευτικό πόλο έλξης και τόπο σημαντικών τελετών που αποτελούν επίκεντρο εορταστικών εκδηλώσεων. Πολλά κοινωνικά και καλλιτεχνικά γεγονότα εντασσόμενα στις κεντρικές λειτουργίες της πόλης ευδοκιμούν σε άλλους χώρους του άξονα. Κατά συνέπεια, εδώ ενθαρρύνονται παράλληλες πολιτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις, πολιτισμικές δράσεις, παιχνίδια και αθλητικές δραστηριότητες, ανταλλαγές, άτυπες επαφές των πολιτών επισκεπτών, εργαζομένων, μόνιμα εγκατεστημένων και νομάδων. Προκύπτει ένας ιδανικός βιότοπος διαντιδράσεων, ένα καθιστικό της πόλης, όπου φιλοξενούνται και συμβιώνουν πολλαπλές πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές ομάδες.

Η ανάγκη ανάπλασης είναι ορατή. Ωστόσο, οι εικονογραφίες αντίστοιχων επεμβάσεων στον διεθνή χώρο και περισσότερο στην Ελλάδα παραμένουν συχνά αμφιλεγόμενες. Η μοναδικότητα της Αριστοτέλους επιβάλλει μινιμαλιστική διαχείριση με ελεύθερη θέαση του άξονα/όψεων, διατηρώντας τα αυθεντικά συνθετικά/περιβαλλοντικά στοιχεία. Έχω την αίσθηση ότι ο Δήμος πρέπει να επιδιώξει μιαν αναθεώρηση με προτεραιότητα στην ανάδειξη/αποκατάσταση του ιστορικού συνόλου. Εύχομαι να διαφυλαχθεί η ποικιλία χρήσεων για να μη γίνει ο άξονας μονοσήμαντος τουριστικός προορισμός.

Βιβλιογραφία

Καλογήρου, Ν., σε συνεργασία με Δούση, Μ., Κονταξάκη, Δ., & Κωτσόπουλο, Σ. (2021), Το Παλίμψηστο της Αριστοτέλους: Βυζαντινά Οράματα και Εκλεκτικός Τοπικισμός, Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Καλογήρου, Ν., Δούση, Μ., Θωμόπουλος, Δ., Κονταξάκης, Δ., Κωτσόπουλος, Σ., & Χατζηγιαννόπουλος, Θ. (2021), Λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών. Ο γνωστός άξονας της Αριστοτέλους στη Θεσσαλονίκη. Boulevard de la Société des Nations A.K.A The Aristotle axis in Thessaloniki, La Biennale di Venezia, ΥΠΕΝ, University Studio Press (δίγλωσση έκδοση).

*Ο Νίκος Καλογήρου είναι Ομότιμος Καθηγητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ. 

Πρώτη προβολή του ντοκιμαντέρ

Την Τρίτη 5 Μαΐου 2026, στις 18:00, θα γίνει η πρώτη προβολή στον κινηματογράφο ΟΛΥΜΠΙΟΝ του ντοκιμαντέρ «Αριστοτέλους Άξων: Το Παλίμψηστο της Κοινωνίας των Εθνών» του ομότιμου καθηγητή του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Νίκου Καλογήρου.

Αποτελεί ένα φωτοκινηματογραφικό κολάζ των διαφορετικών προσεγγίσεων της μεγάλης χειρονομίας του μνημειακού άξονα της κεντρικής Θεσσαλονίκης που σχεδίασε ο Γάλλος αρχιτέκτονας-πολεοδόμος Ernest Hébrard και περιλαμβάνει τις ακόλουθες ενότητες:

• Η ιστορία ενός βιωμένου χώρου • Η έρευνα και οι εκθέσεις • Οι πρωταγωνιστές • Οι ανθρωπογεωγραφίες του εκσυγχρονισμού • Χαράξεις και αρχέτυπα • Η παραλιακή piazzeta και ο Όλυμπος • Μερική υλοποίηση του οράματος και παραλλάξεις • Αγορές: από τα παζάρια της ανατολής στο “mall” του Μοδιάνο • Η απόληξη και ο πολιούχος Άγιος Δημήτριος • Στη 17η Μπιενάλε Βενετίας • Η περιβαλλοντική συνιστώσα • Οι φυλές της Αριστοτέλους • Πολιτική λειτουργία και τελετές • Κοινωνικές και καλλιτεχνικές δράσεις • Χώροι εστίασης και αναψυχής, αξιοποίηση του δημόσιου χώρου • Τα φαντάσματα της πανδημίας – Έξοδος

Η αφετηρία του έργου έχει προκύψει από το εντατικό εργαστήριο στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΠΣ ΑΠΘ για τον άξονα της Αριστοτέλους. Εξελίχθηκε, μετά από διαγωνισμό του ΥΠΕΝ, στην επιλογή του θέματος «Λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών. Ο γνωστός άξονας ης Αριστοτέλους στη Θεσσαλονίκη» για την ελληνική συμμετοχή στη 17η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας με επιμέλεια ομάδας διδασκόντων στο Τμήμα.

Το ντοκιμαντέρ είναι παραγωγή της ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Επιχειρηματιών Βορείου Ελλάδος με σενάριο-σκηνοθεσία του Νίκου Καλογήρου, Art Direction του Γρηγόρη Αποστολόπουλου / Dada-Art και μουσική επένδυση του Σάκη Παπαδημητρίου.

Στην ευρύτερη εκδήλωση:

Αριστοτέλους: Άξονας σε κίνηση

Ο κοινός τόπος ως αφήγηση που διοργανώνεται από την Πολιτιστική Εταιρεία με τη συνεργασία του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΠΣ ΑΠΘ, συμμετέχουν οι:

Γιώργης Γερόλυμπος | Φωτογράφος – Αρχιτέκτων Μιχάλης Γουδής | Διευθυντής Ιδρύματος Heinrich Boell, Παράρτημα Θεσσαλονίκης Αλέξανδρος Λιτσαρδάκης | Δημοσιογράφος Τάσος Παπαδόπουλος | Ιστορικός – Ξεναγός Ρένα Σακελλαρίδου | Αρχιτέκτων – Ομότιμη Καθηγήτρια ΑΠΘ

Η συζήτηση, με αφορμή το ντοκιμαντέρ, θα επιχειρήσει να σχολιάσει το θέμα των αφηγήσεων για τον κοινό τόπο. Ο δημόσιος χώρος της πόλης θεωρείται ως εστιακό πεδίο της καθημερινής διαβίωσης, των συλλογικών δράσεων, αλλά και της πολιτισμικής μας ταυτότητας.

Δείτε περισσότερες πληροφορίες στον ιστότοπο της ΠΕΕΒΕ: https://www.culturalsociety.gr/se-exelixi/aristoteloys-axonas-se-kinisi/