Οι Καρυάτιδες του Γκιανκούρ: Ένα δοκίμιο για το μεταμοντέρνο συγκρότημα των προαστίων του Παρισιού

Nοτιοδυτικά του Παρισιού, στη διασταύρωση των οδών Andrea Palladio και Frank Lloyd Wright στο προάστιο Guyancourt, 18 κολοσσιαίες γυναικείες φιγούρες στέκονται μαζί για να στηρίξουν μία από τις πιο σουρεαλιστικές εκδηλώσεις της μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής.

Μαζί, τα μνημειώδη αντίγραφα της Αφροδίτης της Μήλου συνθέτουν τις Καρυάτιδες (Les Caryatides): δύο πανομοιότυπα συγκροτήματα κατοικιών που βρίσκονται το ένα απέναντι από το άλλο, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο θεατρικό σκηνικό σε πλήρη θέα του κοινού.

Το έργο σχεδιάστηκε το 1992 από τον αρχιτέκτονα Manuel Núñez Yanowsky, ένα από τα ιδρυτικά μέλη της ομάδας Taller de Arquitectura του Ricardo Bofill στις αρχές της δεκαετίας του 1960 στη Βαρκελώνη. Στη συνέχεια, ο Yanowsky ανέπτυξε μια σειρά από σημαντικά έργα, ανάμεσά τους και το εμβληματικό Arènes de Picasso στο Noisy-le-Grand, στα προάστια του Παρισιού.

Περισσότερα από τριάντα χρόνια μετά την κατασκευή του, το Les Caryatides του Guyancourt παραμένει για ορισμένους θρυλικό, για άλλους παράλογο, αλλά σε κάθε περίπτωση αναμφίβολα αξέχαστο. Για τους θαυμαστές του, το έργο επαναπροσδιορίζει τις κλασικές μορφές και τα αρχιτεκτονικά μοτίβα της αρχαιότητας. Για τους επικριτές του, αποτελεί κιτς μεταμφιεσμένο σε μεγαλοπρέπεια — μια σουρεαλιστική ασχήμια ενταγμένη στο προαστιακό τοπίο. Όπως συμβαίνει με πολλά από τα έργα του Yanowsky, πρόκειται για ένα δημιούργημα που απαιτεί την προσοχή του θεατή.

Ο ίδιος ο αρχιτέκτονας αποκαλεί το κτίριο Venus 18, έναν τίτλο που εντείνει την περιέργεια. Σε ανάρτησή του στο Instagram, παίζει με το στοιχείο του μυστηρίου, διερωτώμενος: «Είναι επειδή είναι 18 ετών; Επειδή έχει ύψος 2 μέτρα και 18 εκατοστά; Ή επειδή έχει 17 φίλους, ακριβώς όπως εκείνη;».

Ως ένθερμοι θαυμαστές του έργου, οι συντάκτες του designboom επισκέφθηκαν το Les Caryatides στο Guyancourt για να εξερευνήσουν το κτίριο από κοντά και να αποκαλύψουν την ομορφιά και τις ιδιαιτερότητές του μέσα από το φωτογραφικό δοκίμιο που ακολουθεί.

Τα διαμερίσματα του Ισπανού αρχιτέκτονα Manuel Núñez Yanowsky είναι άμεσα αναγνωρίσιμα χάρη στην υπερμεγέθη, σχεδόν επιδεικτική, προσέγγισή τους στην κλασική γλυπτική. Θεατρικά και ειρωνικά στον ίδιο βαθμό, τα κτίρια αυτά λειτουργούν ως σχόλιο πάνω στη διαχρονική επιτελεστική δύναμη της αρχιτεκτονικής.

Οι άκαμπτες, αυστηρά αρθρωμένες προσόψεις, που διακόπτονται από τετράγωνα ανοίγματα και βαθιές εσοχές, στηρίζονται σε κιονοστοιχίες από πανύψηλες γλυπτικές μορφές: μνημειακές αναπαραστάσεις της Αφροδίτης της Μήλου, του εμβληματικού αγάλματος της αρχαιότητας με τα ακρωτηριασμένα άκρα.

Κάθε Αφροδίτη αποδίδεται σε υπερβολική κλίμακα και τοποθετείται πάνω σε γιγαντιαίες βάσεις, μεταβαίνοντας από αντικείμενο τέχνης σε αρχιτεκτονικό στοιχείο που κυριολεκτικά φέρει το βάρος του κτιρίου.

Οι μορφές αυτές στηρίζουν τις οικιστικές υπερκατασκευές σαν μεταμοντέρνοι Άτλαντες: γαλήνιες, εξιδανικευμένες και ταυτόχρονα σουρεαλιστικές μέσα στο αστικό τους πλαίσιο. Στραμμένες προς τα έξω, δείχνουν αδιάφορες τόσο για το βάρος που τις καταπονεί όσο και για την κίνηση που εκτυλίσσεται από κάτω τους, τυλιγμένες σε ρέοντα υφάσματα που παραπέμπουν ευθέως στην κλασική τους καταγωγή. Τα χαμένα χέρια τους —χαρακτηριστικό γνώρισμα του πρωτότυπου γλυπτού— παραμένουν σκόπιμα αδιόρθωτα, ενισχύοντας την αίσθηση θεατρικής ειρωνείας και υπονομεύοντας κάθε προσδοκία μνημειακής σοβαρότητας.

Το Venus 18, που βρίσκεται στην περιοχή Villaroy του Guyancourt, κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του γαλλικού πολεοδομικού σχεδιασμού. Το έργο εντάσσεται στη νέα πόλη Saint-Quentin-en-Yvelines, μία από τις μεταπολεμικές πρωτοβουλίες των villes nouvelles που αναπτύχθηκαν στην περιφέρεια του Παρισιού από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα. Οι δορυφορικές αυτές πόλεις σχεδιάστηκαν με στόχο την αποκέντρωση της πρωτεύουσας, τη διαχείριση της δημογραφικής αύξησης και την αντιμετώπιση των κοινωνικών και χωρικών αδυναμιών που ανέδειξε η προηγούμενη έκρηξη των grands ensembles, των μεγάλων συγκροτημάτων κοινωνικής κατοικίας.

Παρότι το Les Caryatides προέρχεται από το ίδιο πολεοδομικό και ιστορικό πλαίσιο, σηματοδοτεί μια σαφή στυλιστική και εννοιολογική τομή. Σε αντίθεση με τα αυστηρά, επαναλαμβανόμενα οικοδομικά τετράγωνα που χαρακτήριζαν την εποχή των grands ensembles, ο σχεδιασμός του Yanowsky υιοθετεί τη διακόσμηση, την ειρωνεία και τη συνειδητή χρήση ιστορικών αναφορών. Με αυτόν τον τρόπο, επαναπροσδιορίζει την καρυάτιδα —δάνειο από την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική— ως ένα μεταμοντέρνο, φέρον αρχιτεκτονικό εικονίδιο, όπου η γλυπτική και η δομή συγχωνεύονται σε ένα ενιαίο εκφραστικό σύνολο.

Με μόλις 110 διαμερίσματα, το Les Caryatides λειτουργεί σε πιο οικεία κλίμακα από τα συγκροτήματα της μέσης του 20ού αιώνα, χωρίς ωστόσο η φιλοδοξία του να είναι λιγότερο ριζοσπαστική. Το έργο ενσαρκώνει τους βασικούς στόχους των villes nouvelles: την εξανθρώπιση της προαστιακής ζωής, την εισαγωγή αρχιτεκτονικής ποικιλομορφίας και τη συγκρότηση αστικών περιβαλλόντων φορτισμένων με νόημα, μνήμη και ταυτότητα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Les Caryatides επανεξετάζει τις θεμελιώδεις παραδοχές της μεταπολεμικής κοινωνικής στέγασης. Τα συγκροτήματα αυτά δεν προορίζονταν ποτέ να λειτουργήσουν ως ανώνυμα προάστια-κοιτώνες, αλλά είχαν αρχικά οραματιστεί ως φορείς ενός ζωντανού αστικού μέλλοντος. Η παρέμβαση του Yanowsky ανασύρει και δραματοποιεί αυτή τη λησμονημένη φιλοδοξία. Γιατί η κοινωνική κατοικία να μην μπορεί να είναι μνημειακή; Γιατί η καθημερινή αρχιτεκτονική να στερείται θεατρικότητας; Τα ερωτήματα αυτά είναι κυριολεκτικά χαραγμένα στην ίδια την αρχιτεκτονική ύφανση του κτιρίου.

Les Arènes de Picasso στο Noisy-le-Grand

Οι Καρυάτιδες δεν αποτελούν τη μοναδική απόπειρα του Yanowsky να αρθρώσει μια προσωπική αστική μυθολογία. Λίγα χρόνια νωρίτερα, είχε ολοκληρώσει ένα ακόμη μνημειώδες συγκρότημα κατοικιών στα περίχωρα του Παρισιού: το Les Arènes de Picasso στο Noisy-le-Grand (1980–1984). Γνωστό στους κατοίκους με το προσωνύμιο le Camembert —πιθανώς επειδή, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο εργοτάξιο, ο Yanowsky φέρεται να έδειξε στον Jean Nouvel ένα κομμάτι από το ομώνυμο τυρί— το συγκρότημα περιλαμβάνει 540 κατοικίες κοινωνικής στέγασης, επενδυμένες με προκατασκευασμένα πάνελ σκυροδέματος έντονου ανάγλυφου σχεδιασμού.

Οι όψεις σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να υπερισχύουν του αυστηρού κανονικού πλέγματος, επιβάλλοντας μια ισχυρή και αναγνωρίσιμη οπτική ταυτότητα. Πρόκειται για μια στρατηγική που ο Yanowsky αξιοποίησε συστηματικά, προκειμένου να συγκαλύψει την αναπόφευκτη επανάληψη της μαζικής κατοικίας μέσω της θεατρικότητας. Η κυκλική γεωμετρία του συγκροτήματος και οι γλυπτικές του διακοσμήσεις προσδίδουν στο σύνολο μια σχεδόν εξωγήινη όψη.

Σε μια χαρακτηριστικά χιουμοριστική αναφορά του κριτικού Philip Jodidio, ο Yanowsky αστειεύτηκε ότι ο περιστρεφόμενος δίσκος της κεντρικής κατασκευής γέρνει κατά 15° κάθε πρωί στις 7:00, εκτοξεύοντας τους ενοίκους από τα κρεβάτια τους —πρώτα προς την τουαλέτα, έπειτα στην κουζίτα και, τελικά, στα αυτοκίνητά τους για τη διαδρομή προς την εργασία. Φυσικά, πρόκειται για μύθο· ωστόσο, όπως και πολλά από τα αρχιτεκτονικά του έργα, η αφήγηση αυτή θολώνει σκόπιμα τα όρια ανάμεσα στη σάτιρα, τη φαντασία και την αρχιτεκτονική δήλωση.

Η ειρωνεία γίνεται υποδομή

Ο μεταμοντερνισμός κυριαρχεί στο Les Caryatides, φέρνοντας μαζί του την αποδοχή της ειρωνείας, της διακόσμησης και της συμβολικής μορφής που χαρακτήρισε την εποχή. Ωστόσο, ενώ πολλές μεταμοντέρνες προσόψεις περιορίζονται σε επιφανειακά μορφολογικά παιχνίδια, ο Manuel Núñez Yanowsky ενσωματώνει τις κλασικές του αναφορές βαθιά στη φέρουσα λογική του κτιρίου.

Το έργο εγγράφεται πλήρως στο ρεύμα του γαλλικού μεταμοντερνισμού, το οποίο κορυφώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αρχιτέκτονες όπως ο Ricardo Bofill και ο Christian de Portzamparc επανέφεραν ιστορικά μοτίβα, γεωμετρικό συμβολισμό και θεατρική κλίμακα σε ένα δομημένο περιβάλλον που έως τότε κυριαρχούνταν από τον αυστηρό λειτουργισμό. Ο Yanowsky ευθυγραμμίζεται με αυτό το πνεύμα, αλλά το ωθεί ακόμη πιο πέρα, υιοθετώντας μια κυριολεκτικότερη, πιο σουρεαλιστική και συνειδητά προκλητική αρχιτεκτονική στάση.

Πάνω από τριάντα χρόνια μετά, το Les Caryatides παραμένει ένα μνημείο τυλιγμένο σε μυστήριο. Οι τουρίστες το αντικρίζουν με περιέργεια και δυσπιστία, ενώ οι ντόπιοι συχνά το προσπερνούν αδιάφορα. Οι φοιτητές αρχιτεκτονικής το μελετούν ως παράδειγμα του πόσο μακριά και πόσο παράξενα μπορεί να φτάσει η δημόσια αρχιτεκτονική. Είτε το αγαπούν είτε το απορρίπτουν, το κτίριο συνεχίζει να λειτουργεί και να προκαλεί.

Η αντίδραση του κοινού υπήρξε πάντα ανάμεικτη. Για μερικούς, αποτελεί μια αναζωογονητική αλλαγή από τον στείρο ορθολογισμό του μεταπολεμικού σχεδιασμού. Για άλλους, το μέγεθος και η οπτική γλώσσα του φαίνονται ενοχλητικά, ακόμη και ξένα, μέσα στο προαστιακό περιβάλλον. Ωστόσο, αυτή η τριβή είναι ακριβώς που προσδίδει στο έργο τη ζωτικότητά του. Ο Yanowsky απορρίπτει την ιδέα ότι η δημόσια στέγαση πρέπει να είναι μετριοπαθής ή αόρατη, υπερασπιζόμενος τη μεγαλοπρέπεια και τη θεατρικότητα στην καθημερινή ζωή.

Σήμερα, το Les Caryatides έχει αποκτήσει μια μορφή λατρείας μεταξύ των οπαδών της αρχιτεκτονικής και των αστικών εξερευνητών. Οι εντυπωσιακές εικόνες του διακινούνται ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συχνά χαρακτηριζόμενες ως ένα από τα πιο απροσδόκητα κτίρια της Γαλλίας. Παρά το θεαματικό του παρουσιαστικό, κάτω από αυτή τη ματαιότητα κρύβεται μια σοβαρή αρχιτεκτονική πρόταση: ότι η μορφή μπορεί να προκαλεί σκέψη, ότι ο συμβολισμός μπορεί να εμπλουτίζει την εμπειρία της καθημερινής ζωής και ότι η ιστορία, όταν προσεγγίζεται με αυστηρότητα αλλά και με παιχνιδιάρικη διάθεση, εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να διαμορφώνει την πόλη.

*Πηγή: designboom