ΕΕ-ΗΠΑ: Στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε;
Ανάλυση: Πού βρίσκονται σήμερα οι σχέσεις τους και τι στάση πρέπει να τηρήσει η Ευρώπη απέναντι στις προκλήσεις του Ντόλαντ Τραμπ 2.0;
Που βρίσκονται οι Διατλαντικές σχέσεις σήμερα;
Πόσο πολύ έχουν διαρραγεί, και ποιο είναι το περιθώριο βελτίωσης αυτών;
Πού αποσκοπεί η επιθετική στάση και η λογική της συναλλαγής του Τραμπ απέναντι στην ΕΕ;
Πόσο κοντά στην λεγόμενη “στρατηγική αυτονομία” βρίσκεται η ΕΕ, και πόσο επείγουσα είναι η ανάγκη για επιδίωξη αυτής;
Σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο προεδρίας Ντόναλντ Τραμπ 2.0 οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης και ΗΠΑ έχουν νιώσει πολλούς τριγμούς: Δασμοί, Γροιλανδία, Ουκρανία κ.α.
Τελευταίο κομμάτι σε αυτό το ψηφιδωτό των τριγμών των Διατλαντικών σχέσεων βρίσκεται η επικείμενη ακύρωση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβουλίου της μεταξύ τους εμπορικής συμφωνίας (Ιούλιος 2025) από πλευράς ΕΕ, ως απάντηση στην επιπλέον επιβολή δασμών 15% από τις ΗΠΑ.
Μιλήσαμε για τα ζητήματα αυτά με τον Χρήστο Φραγκονικολόπουλο, Καθηγητή στο τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Κοσμήτορα στη Σχολή Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών ΑΠΘ, ειδικό σε θέματα Διεθνών Σχέσεων και Διεθνούς Δημοσιογραφίας.
Πως βλέπει ο Τραμπ την Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα και τι έχει αλλάξει συγκριτικά με την πρώτη θητεία;
«Σήμερα, ο Ντόναλντ Τραμπ αντιμετωπίζει την ΕΕ ως έναν οικονομικό ανταγωνιστή, εργαλειοποιώντας το όπλο τον δασμών και απειλώντας την με περαιτέρω δασμούς, με αφορμή πολλές φορές μη εμπορικά ζητήματα. Συνεχώς ζητάει αντάλλαγμα μέσα σε μια λογική ασφάλειας με «όρους συναλλαγής». Τέλος, θεωρεί την Ευρωπαϊκή Ένωση, εκτός από οικονομικό, και πολιτισμικό αντίπαλο, σκιαγραφώντας για την ίδια το προφίλ μιας ηπείρου “woke” που βρίσκεται σε παρακμή και με ανοδική λογοκρισία.
Αν το δει κανείς συγκριτικά με την πρώτη θητεία, ενώ υπήρχε και τότε σύγκρουση με την ΕΕ μέσω παρόμοιων ζητημάτων, όπως οι δασμοί, το ΝΑΤΟ ή τα εμπορικά ελλείμματα, επί της τωρινής θητείας είναι πιο συστηματική η σύνδεση των θεμάτων όπως το εμπόριο, η άμυνα, και το αξιακό-πολιτισμικό πλαίσιο. Πλέον, βλέπουμε οι πιέσεις Τραμπ και οι συνεπαγόμενες συγκρούσεις συγκροτούνται σε ένα ενιαίο πακέτο πίεσης».
Τι σημαίνει για την Ευρώπη η άποψη Τραμπ περί «πολιτισμικής παρακμής» (μετανάστευση, LGBTQ κ.λπ.);
«Η συγκεκριμένη άποψη του Ντόναλντ Τραμπ λειτουργεί σε τρία επίπεδα: Αρχικά, νομιμοποιείται να πιέζει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, αφού η Ευρώπη παρουσιάζεται ως αδύναμη και σε παρακμή ο Λευκός Οίκος δικαιολογεί σκληρή γραμμή απέναντι σε αυτή μέσω της απειλής δασμών και μιας εκβιαστικής διπλωματίας. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι αυτό σε ένα δεύτερο επίπεδο επιδρά και στην εσωτερική πολιτική στην Ε.Ε. μέσα από την δημιουργία ευνοϊκού πλαισίου για την άνοδο της ακροδεξιάς.
Τέλος, όλη αυτή η διαδικασία έχει ως αποτέλεσμα την ΕΕ να δυσκολεύεται να κρατήσει τα ατομικά δικαιώματα και τις αρχές του κράτους δικαίου ως ουδέτερο έδαφος συνεργασίας, τα οποία μετατρέπονται σε ένα πεδίο αντιπαράθεσης και διαφωνίας. Ουσιαστικά, αμφισβητούνται οι αρχές και οι αξίες πάνω στις οποίες χτίστηκε η ΕΕ.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει μια «λογική της συναλλαγής», που έρχεται να διαλύσει αρχές και αξίες της Διατλαντικής Συμμαχίας. Μιας λογικής στην οποία πλέον έχει μπει και η Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς την αντιμετώπισή του Τραμπ. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της Γροιλανδίας ο Τραμπ είπε θα επιβάλλει δασμούς, είπε και η ΕΕ, σύσσωμη, ότι θα επιβάλλει και μετά ο Τραμπ έκανε πίσω στο Davos.
Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη κοινά συμφέροντα ασφαλείας, όπως αυτά απέναντι στη Ρωσία και αυτό ο Τραμπ το γνωρίζει. Αυτό ακόμη κρατά το ΝΑΤΟ».
Που βρίσκονται σήμερα οι σχέσεις Ευρώπης-ΗΠΑ;
«Οι σχέσεις αυτή τη στιγμή βρίσκονται σε μια μικτή κατάσταση συνεργασίας και οξείας τριβής. Στο εμπόριο, ενώ υπήρξε μια προσπάθεια εκτόνωσης μέσω συμφωνιών το 2025, βλέπουμε εκ νέου κλιμάκωση με απειλές δασμών συνδεδεμένες με τη Γροιλανδία και πολιτικά ανταλλάγματα. Στο ΝΑΤΟ, υπάρχουν έμπρακτες ενδείξεις ανησυχίας στην Ευρώπη, εξαιτίας και των αναφορών για περικοπές αμερικανικών θέσεων σε νατοϊκές δομές και ταυτόχρονα μέσω της ρητορικής που συνδέει την αμερικανική στήριξη με συμμόρφωση στις επιταγές και τις βλέψεις των ΗΠΑ».
Πόσο επιτακτική είναι η ευρωπαϊκή «αυτονομία», και τι σημαίνει αυτό πρακτικά;
«Είναι επιτακτική όχι ως σύνθημα, αλλά ως δέσμη συγκεκριμένων ικανοτήτων. Η ταυτόχρονη απώλεια/αβεβαιότητα σε τρεις «φθηνές σταθερές», ενέργεια, ασφάλεια και εισαγωγές, σημαίνει ότι η ΕΕ χρειάζεται ασφάλεια εφοδιασμού και ισχύ διαπραγμάτευσης.
Πρακτικά αυτό σημαίνει μια ταχεία αύξηση ικανοτήτων σε επίπεδο άμυνας και αποτροπής, ανάπτυξη δηλαδή σε τομείς όπως τα πυρομαχικά ή η αεράμυνα. Στον αμυντικό τομέα πολύ σημαντική είναι επίσης η ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανικής βάσης, με κοινές προμήθειες για να μειωθεί, έτσι, η εξάρτηση από την αμερικανική παραγωγή.
Στον τομέα της ενέργειάς και της βιομηχανίας σημαντικό παράγοντας μείωσης του κόστους αποτελεί η συνέχιση της επένδυσης σε διαφορετικές πηγές ενέργειας όπως το LNG και οι ΑΠΕ.
Τέλος, όσον αφορά το εμπόριο η ΕΕ πρέπει να εστιάσει στην ανθεκτικότητα αλυσίδων αξίας, για παράδειγμα κρίσιμες πρώτες ύλες, και να αναπτύξει εργαλεία αποτροπής οικονομικού εξαναγκασμού και αξιόπιστη απειλή αντιμέτρων, ώστε η εργαλειοποίηση δασμών από την Ουάσιγκτον να μην είναι μονόπλευρο παιχνίδι».
Τι στάση πρέπει να κρατήσει η ΕΕ στο ζήτημα της Γροιλανδίας και στις κινήσεις ειρήνης του Ντόναλντ Τραμπ στην Ουκρανία;
«Μια στιβαρή και συμπαγής ευρωπαϊκή στάση ως προς την Γροιλανδία είναι απαραίτητη και πρέπει να είναι τριπλή, όπως και εν πολλοίς έγινε. Αρχικά, μια απαράβατη κόκκινη γραμμή κυριαρχίας, αυτό σημαίνει μη αποδοχή εξαναγκασμού μέσω της απειλής χρήσης βίας ή οικονομικής τιμωρίας για αλλαγή εδαφικού καθεστώτος.
Δεύτερον, κάτι το οποίο επίσης έγινε, Νατοϊκή αποτροπή με χαμηλή κλιμάκωση, δηλαδή ενίσχυση παρουσίας και ασκήσεων στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, όχι, όμως, διμερής στρατιωτικοποίηση που “σπάει” τη συμμαχία.
Αν βέβαια ο Τραμπ υλοποιήσει τις απειλές της επιβολής δασμών, τότε, και αυτή είναι η Τρίτη πτυχή της στάσης της ΕΕ, είναι απαραίτητο να υπάρχει μια εμπορική απάντηση με στοχευμένα αντίμετρα και όχι, φυσικά, μια αυτοκτονική κλιμάκωση.
Στον πόλεμο της Ρωσίας με την Ουκρανία η ΕΕ θα πρέπει να τηρήσει μια στάση με απώτερο στόχο την αποτροπή οποιασδήποτε συμφωνίας χωρίς την ουκρανική συναίνεση. Ο Τραμπ ως προς τον πόλεμο της Ρωσίας με την Ουκρανία επιδιώκει μια ειρήνη, αδιαφορώντας για το κόστος για την ΕΕ και την Ουκρανία. Θα πρέπει να δημιουργηθούν εγγυήσεις ασφάλειας ότι η Ρωσία δεν θα επιδιώξει ξανά κάτι τέτοιο και αν το κάνει θα έρθει αντιμέτωπη με μια άλλη πραγματικότητα».
Τι θα σήμαινε για ΝΑΤΟ και την Ευρώπη μια προσάρτηση της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ;
«Η προσάρτηση της Γροιλανδίας θα ήταν ένα σεισμικό γεγονός γιατί θα είχε ως αποτέλεσμα μια Καταστατική κρίση εμπιστοσύνης στο ΝΑΤΟ: Αν ένα μέλος επιβάλλει αλλαγή καθεστώτος εδάφους άλλου συμμάχου-κράτους-μέλους, της Δανίας, ο πυρήνας το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ για συλλογική άμυνα μετατρέπεται από κανόνα σε διαπραγματεύσιμο προϊόν. Ανοίγει προηγούμενο αναθεωρητισμού, το οποίο μπορούν να το εκμεταλλευτούν άλλες αναθεωρητικές δυνάμεις όπως η Ρωσία. Όλα αυτά θα οδηγήσουν αναπόδραστα στην επιτάχυνση, από πλευράς ΕΕ, της στρατηγικής της αυτονομίας, όχι ως ιδεολογία, αλλά ως άμεση ανάγκη διαχείρισης του ρίσκου».
Πώς βλέπουν οι Ευρωπαίοι τις κινήσεις του Τραμπ στον πρώτο χρόνο της δεύτερης θητείας;
«Σε γενικές γραμμές, καταγράφονται τρεις παράλληλες ευρωπαϊκές αναγνώσεις: Υπάρχουν κυβερνήσεις και θεσμοί που προσπαθούν να αποτρέψουν ρήξη, κρατώντας ανοικτά τα κανάλια. Από την άλλη, ως μεγαλύτερη ασφάλεια έναντι της αμερικανικής αστάθειας ορισμένοι προτείνουν την αύξηση των αμυντικών δαπανών. Τέλος, σε ορισμένους κύκλους της ΕΕ υπάρχει η αυξανόμενη προθυμία για εμπορικά αντίμετρα και θεσμική θωράκιση, ιδίως όταν οι απειλές δασμών συνδέονται με άσχετους στόχους όπως η Γροιλανδία».
Τι θα δούμε από εδώ και πέρα στις μεταξύ τους σχέσεις;
«Βλέποντας την κατάσταση ρεαλιστικά, υπάρχουν τρία πιθανά σενάρια. Το ένα θέλει τη σταθεροποίηση μιας συνθήκης στη λογική της συναλλαγής, δηλαδή συμφωνίες τύπου “deal-by-deal”, σε τομείς όπως το εμπόριο, η άμυνα, η τεχνολογία, με συχνές κρίσεις αλλά χωρίς τη διάρρηξη συμμαχίας.
Το δεύτερο σενάριο, το οποίο είναι και το πιο αισιόδοξο, είναι αυτό της “ελεγχόμενης απόκλισης”. Σε αυτό η ΕΕ επενδύει σοβαρά σε άμυνα, βιομηχανία και ενέργεια, περιορίζει τις εξαρτήσεις της, και αποδέχεται ότι το Διατλαντικό πλαίσιο γίνεται πιο χαλαρό. Η συνεργασία συνεχίζεται, αλλά με περισσότερη ευρωπαϊκή αυτονομία και λιγότερη στρατιωτική εξάρτηση από ΗΠΑ, κάτι πολύ κοντά στην στρατηγική αυτονομία του Εμανουέλ Μακρόν .
Το τρίτο και τελευταίο σενάριο είναι αυτό μιας “σπειροειδούς κλιμάκωσης”. Με άλλα λόγια, έχουμε μια κλιμάκωση δασμών από τις ΗΠΑ και αντίμετρων από την ΕΕ, πολιτισμικό πόλεμο μεταξύ των δύο, όξυνση της κρίσης στην Γροιλανδία ή επιβολή «λύσης» στην Ουκρανία χωρίς ευρωπαϊκή ή και ουκρανική αποδοχή. Αυτό είναι το χειρότερο σενάριο και θα πίεζε την ΕΕ προς ραγδαία μια θεσμική και στρατιωτική ενοποίηση».
