Ιράν-Εξέγερση: Άλλος ένας «σπόρος» προς την κοινωνική απελευθέρωση

Ιράν, 28 Δεκεμβρίου 2025: Οι έμποροι του παζαριού, οι λεγόμενοι “Μπαζαρί”, βγαίνουν στους δρόμους και διαμαρτύρονται για την υποτίμηση του νομίσματος της χώρας και την διόγκωση της οικονομικής κρίσης, σε μια χώρα με ήδη σκληρές κυρώσεις από τη Δύση. Αρκετό για να ξεσπάσουν αμέσως διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα και πολύ σύντομα να λάβουν τη μορφή και τα χαρακτηριστικά μιας λαϊκής εξέγερσης, με πολιτικό πλέον πρόταγμα να πέσει το θεοκρατικό καθεστώς.

Διανύοντας την εικοστή ημέρα με χιλιάδες διαδηλωτές νεκρούς -χωρίς να γνωρίζουμε τον ακριβή αριθμό-, με κλειστό το ίντερνετ από το καθεστώς, αλλά και τις πιθανές επεμβάσεις των ΗΠΑ, με ή χωρίς το Ισραήλ, ποιο είναι το επίδικο της εξέγερση;

Σε μια προσπάθεια να ξετυλίξουμε τον μίτο της ανάλυσης για την σημερινή κατάσταση στο Ιράν και προς ποια κατεύθυνση μπορεί αυτή να στραφεί μιλήσαμε με τον Κωνσταντίνο Παπαστάθη, επίκουρο καθηγητή στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και ειδικό σε θέματα Πολιτικής, Θρησκείας και Μέσης Ανατολής.

Ανά διαστήματα ακούμε για το τέλος του θεοκρατικού καθεστώτος των Μουλάδων στο Ιράν, αυτή τη φορά πόσο κοντά βρισκόμαστε, αν βρισκόμαστε, στην πτώση του; Τίθεται ζήτημα νομιμοποίησής του;

“Με σιγουριά δεν μπορεί να απαντήσει κανείς. Πάντως, δύσκολα θα πέσει, γιατί για να πέσει ένα καθεστώς πρέπει να πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Ποιες είναι αυτές; Η πρώτη είναι η απώλεια της λαϊκής νομιμοποίησης, η δεύτερη είναι να μην ελέγχει το καθεστώς το στρατό, δηλαδή η διαίρεση των δυνάμεων ασφαλείας, και το πέρασμα, τουλάχιστον μιας σημαντικής ομάδας των δυνάμεων ασφαλείας προς την υποστήριξη των λαϊκών αιτημάτων για την πτώση του καθεστώτος. Το τρίτο είναι να υπάρχει ένας ισχυρός αντιπολιτευτικός πόλος. Και, τέλος, το τέταρτο είναι να υπάρχει ένας ισχυρός ξένος παράγοντας, ό οποίος υποστηρίζει σε επίπεδο logistics και οργάνωσης την επανάσταση. Αυτά στην περίπτωση του Ιράν δεν πληρούνται.

Παίρνοντας τα ένα ένα τα παραπάνω: Πρώτον, αυτό που βλέπουμε είναι ότι συνεχίζει ένα πολύ μεγάλο μέρος του ιρανικού πολιτικού σώματος να υποστηρίζει το καθεστώς. Χθες, Παρασκευή, είχαν την προσευχή και αυτό το οποίο αναμενόταν είναι, όπως συμβαίνει συνήθως, να κατεβούνε τα πλήθη των πιστών προς υποστήριξη του καθεστώτος σε διαδηλώσεις, μετά την προσευχή. Από την άλλη πλευρά οι διαδηλώσεις έχουν μειωθεί αισθητά. Σήμερα ας πούμε και χθες, τα καταστήματα ήταν ανοιχτά, στο παζάρι για παράδειγμα, και οι εργαζόμενοι στις δουλειές τους, δηλαδή είχε επανέλθει “κανονικότητα”. Δεν ήταν μία μέρα η χθεσινή , η προχθεσινή ή η σημερινή, που ο κόσμος δεν κυκλοφορούσε, και υπήρχε απαγόρευση κυκλοφορίας, είχε επανέλθει η “κανονικότητα”. Αυτό μας λέει πως η εξέγερση βρίσκεται σε μια καθοδική πορεία.

Απαραίτητη προϋπόθεση είναι, επίσης, ο διχασμός του στρατού. Όποια εξέγερση έχει λάβει χώρα, και ήταν επιτυχημένη, πέτυχε ακριβώς διότι ο στρατός ή η αστυνομία, οι δυνάμεις καταστολής, ένα μέρος αυτών αρνήθηκε να χτυπήσει τον ξάδερφο, τον φίλο, τον αδερφό που είχε κατεβεί στο δρόμο. Για παράδειγμα, στην Αίγυπτο η εξέγερση εναντίον του Μουμπάρακ κέρδισε ακριβώς για αυτόν το λόγο διότι οι λοχαγοί και οι στρατιώτες είπαν πως δεν επρόκειτο να χτυπήσουν τους δικούς τους ανρθώπους, αρνήθηκαν. Αυτό, όμως, δεν το βλέπουμε στο Ιράν. Εδώ, βλέπουμε μια απόλυτη ευθυγράμμιση όλων των δυνάμεων ασφαλείας με τις βουλές του καθεστώτος. Και μην ξεχνάμε διακινήθηκαν κάτι νέα ότι έχουν διαβρωθεί τα σώματα ασφαλείας, εγώ αυτό δεν το βλέπω, δεν βλέπω να μπαίνουν εναντίον στο καθεστώς και στην πλευρά τω εξεγερμένων. Και αυτό οφείλεται στο ότι απουσιάζει ένα συγκροτημένο πολιτικό μέτωπο ενάντια στο καθεστώς.

“Ωστόσο, αυτό που συνέβη, και που συμβαίνει, είναι σημαντικό βήμα για τη λαϊκή χειραφέτηση, δεν γίνεται κάτι από τη μία μέρα στην άλλη, αυτά γίνονται σε στάδια. Απέτυχε στο παρελθόν, μπορεί και φέτος να αποτύχει, αλλά αυτό ρίχνει ουσιαστικά τον σπόρο για να καλλιεργηθεί και να θεριστεί, στη συνέχεια, αυτό που λέμε κοινωνική απελευθέρωση”.

Δεν υπάρχει σχέδιο, για να υπάρξει μια επιτυχημένη επανάσταση, θα πρέπει να υπάρχει ο φορέας ή οι πολιτικοί φορείς οι οποίοι θα συμμετάσχουν και θα εκπροσωπήσουν πολιτικά την κοινωνία, τους επαναστατημένους. Και θα έχει δημιουργηθεί μα κοινωνική συμμαχία, θα εκπροσωπούν μια κοινωνική συμμαχία, η οποία θα αποτελείται από διαφορετικές τάξεις, προφανώς, και θα αντανακλούν διαφορετικά ταξικά, οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα, τα οποία όμως θα πρέπει να συμπυκνωθούν σε ένα ενιαίο σχέδιο και πρόγραμμα με συγκεκριμένες αρχές, δηλαδή ένα πρόγραμμα διακυβέρνησης. Θα πρέπει να υπάρχει μια συγκεκριμένη ατζέντα και σχέδιο, με στόχο να ρίξει το ισλαμικό καθεστώς. Αυτό δεν το βλέπουμε. Αυτό είναι μια ανοργάνωτη λαϊκή εξέγερση, αλλά δεν πληρούνται βασικές προϋποθέσεις επιτυχίας αυτής, και η έλλειψη πολιτικού σχεδίου είναι μια από αυτές.

Ωστόσο, αυτό που συνέβη, και που συμβαίνει, είναι σημαντικό βήμα για τη λαϊκή χειραφέτηση, δεν γίνεται κάτι από τη μία μέρα στην άλλη, αυτά γίνονται σε στάδια. Απέτυχε στο παρελθόν, μπορεί και φέτος να αποτύχει, αλλά αυτό ρίχνει ουσιαστικά τον σπόρο για να καλλιεργηθεί και να θεριστεί, στη συνέχεια, αυτό που λέμε κοινωνική απελευθέρωση.

Ποια διαφορά με προηγούμενες εξεγέρσεις μπορεί να εντοπίσει κανείς;

Η διαφορά είναι πως αυτή είναι πιο μαζική από ότι φαίνεται, και επίσης φαίνεται να εκφράζει ευρύτερα στρώματα από ότι στο παρελθόν.

Ένας κεντρικός πυλώνας του συστήματος του Ιράν, δηλαδή τα μεσαία στρώματα, τα οποία ανελίχθηκαν στην κοινωνική πυραμίδα μετά την επανάσταση του 1979, αρχίζουν, βάσει των όποιων πληροφοριών έχουμε, να στρέφονται προς άλλες πολιτικές λύσεις. Σε αυτό θα πρέπει να συμπεριλάβουμε την μικρή και την μεσαία επιχειρηματικότητα των παζαριών, του εμπορίου, το “παζάρι” έτσι το λένε στα συμφραζόμενα της χώρας, που προφανώς βλέπει στο καθεστώς έναν αναποτελεσματικό διαχειριστή της οικονομίας. Αυτή η διαχείριση δεν αναφέρεται μόνο στα οικονομικά, να διαχειριστεί τα οικονομικά εξαιτίας των κυρώσεων, δεν μπορεί να διαχειριστεί ορθολογικά την ίδια τη στρατηγική ως προς το πετρέλαιο.

Άρα, το ότι το παζάρι συμμετέχει ενεργά και οι έμποροι βγήκαν στους δρόμους, αποτελεί σημαντικό στοιχείο, αυτό δεν είχε συμβεί στις προηγούμενες εξεγέρσεις. Και αυτό είναι ένα βήμα προς τα μπρος, Αυτό όμως που πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας είναι πως χρειάζεται ένας εξωτερικός παράγοντας, ένα γειτονικό κράτος, το οποίο θα βοηθήσει σε επίπεδο οργάνωσης, logistics, προμηθειών και εφοδίων στους επαναστατημένους. Αυτό δεν υπάρχει από πουθενά.

Ποια η θέση του Ρεζά Παχλαβί, του απόγονου του πρώην Σάχη του Ιράν ο οποίος εκδιώχθηκε από την Ισλαμική Επανάσταση το 1979, στην τωρινή συνθήκη;

Μιλάμε για ένα άνθρωπο, ο γιος του Σάχη, ο οποίος ήταν ένα τυραννικό καθεστώς στο Ιράν, και για έναν γόνο ο οποίος πριν από δύο χρόνια πήγε επίσκεψη στο Ισραήλ και φωτογραφήθηκε με τον Νετανιάχου, ο οποίος ακολούθησε την γενοκτονική του πολιτική στη Γάζα. Τι λαϊκό έρεισμα μπορεί να έχει ένας τέτοιος άνθρωπος; Κανένα απολύτως, ή ,έστω, ελάχιστο. Ο μέσος Ιρανός διαδηλωτής δεν βλέπει στον γιο του Σάχη τον σωτήρα, τον μεσσία, αυτόν που θα λυτρώσει τη χώρα του.

“Το βασικό επίδικο για την τουρκική εξωτερική πολιτική είναι η μη ύπαρξη κουρδικού κράτους, και αν αυτό υπάρξει να είναι φίλα προσκείμενο προς την άγκυρα ή ελεγχόμενο και εξαρτώμενο από αυτή, όπως είναι το Ιρακινό Κουρδιστάν. Αλλά, τόσο το Ιρανικό Κουρδιστάν όσο και το Συριακό Κουρδιστάν δεν ελέγχονται από την  Άγκυρα. Είναι τελείως διαφορετικά τα πολίτικά χαρακτηριστικά του Ιρανικού Κουρδιστάν . Και για αυτό η Τουρκιά είναι κάθετα αντίθετη προς αυτό”.

Και τα γειτονικά κράτη, τι είναι προς το συμφέρον τους να συμβεί;

Όλες οι γειτονικές χώρες, Πακιστάν, Αζερμπαϊτζάν, Τουρκιά, Αρμενία, Ιράκ, οι χώρες του κόλπου, όλα αυτά τα κράτη δεν επιθυμούν την πτώση του καθεστώτος, όχι γιατί είναι ισλαμιστικά, αλλά γιατί η πτώση του καθεστώτος θα οδηγούσε αναπότρεπτα σε μια συριοποίηση του Ιράν, δηλαδή στη δημιουργία οιονεί κρατικών μορφωμάτων και δομών, που θα διαιρέσουν το Ιράν σε διαφορετικές περιοχές υπό την εξουσία τους και οι οποίες θα πολεμούν μεταξύ τους. Αυτό είναι πάρα πολύ κακό για τις μπίζνες, για το πετρέλαιο και δεν το θέλει κανείς.

Κάνατε λόγο για συριοποίηση του Ιράν σε περίπτωση πτώσης του καθεστώτος, ποιες εθνοτικές ομάδες εντοπίζουμε μέσα στο Ιράν και ποιος θα επηρεαστεί άμεσα από μια τέτοια συνθήκη;

Το Ιράν είναι μια πολυεθνοτική χώρα, δεν είναι όλοι Πέρσες. Οι Πέρσες αποτελούν το 60%, και το υπόλοιπο 35% με 40% ανήκει σε διάφορες εθνότητες, με κυριότερες τους Κούρδους και τους Αζέρους. Οι Κούρδοι αν υπάρξει μια συριοποίηση του Ιράν, θα διεκδικήσουν την αυτονομία τους και τη δημιουργία αυτόνομων κρατικών δομών, στις οποίες θα αντιταχθεί, και αντιτάσσεται ήδη, η Τουρκία. Η Τουρκία δεν μπορεί να αποδεχτεί την ύπαρξη κουρδικών περιοχών, αυτόνομων περιοχών, οιονεί κρατικών δομών, στις οποίες θα δρουν ανεξέλεγκτα οι Κούρδοι. Γιατί το βασικό ζήτημα για την Τουρκία, το βασικό επίδικο για την τουρκική εξωτερική πολιτική είναι η μη ύπαρξη κουρδικού κράτους, και αν αυτό υπάρξει να είναι φίλα προσκείμενο προς την άγκυρα ή ελεγχόμενο και εξαρτώμενο από αυτή, όπως είναι το Ιρακινό Κουρδιστάν. Αλλά, τόσο το Ιρανικό Κουρδιστάν όσο και το Συριακό Κουρδιστάν δεν ελέγχονται από την  Άγκυρα. Είναι τελείως διαφορετικά τα πολίτικά χαρακτηριστικά του ιρανικού Κουρδιστάν . Και για αυτό η Τουρκιά είναι κάθετα αντίθετη προς αυτό.

Ποιος ο ρόλος των ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ και του Ισραήλ, αλλά και διεθνών παικτών όπως η Κίνα και η Ρωσία;

Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι και πως το σκέφτεται ο Τραμπ. Είναι ένας πολιτικός παίχτης που δεν μπορούμε να πιάσουμε από πουθενά, έχει μια δική του λογική η οποία πολλές φορές δεν ευθυγραμμίζεται με τη λογική των διεθνών σχέσεων, της γεωπολιτικής ή της πολίτικης γενικότερα. Ούτε υπάρχει σεβασμός προς το διεθνές δίκαιο. Αυτό που μπορεί να συμβεί είναι να υπάρξουν χτυπήματα στρατιωτικά. Δεν γίνεται να μιλάμε για πιθανότητα ενός πολέμου μαζικού, γιατί κάτι τέτοιο χρειάζεται μια τελείως διαφορετική οργάνωση. Και δεν θα είναι ανώφελος ένας πόλεμος με το Ιράν, μια τεράστια περιοχή, που δεν μπορείς να την καταλάβεις. Αν υπάρξουν χτυπήματα, θα είναι αεροπορικά χτυπήματα, με πυραύλους, περισσότερο συμβολικού χαρακτήρα.

Δεν θα υπάρξει μια πολιτική χτυπήματος ανοιχτά πολεμική απέναντι στο Ιράν, τα όπλα που έχουν το Ισραήλ και οι ΗΠΑ είναι ο κυρώσεις τις οποίες μπορούν να τις επιβάλλουν, και το κάνουν, και να επιβάλλουν και στην ΕΕ να της ακολουθήσει. Αυτός, ούτως ή άλλως, είναι ο κυριότερος παράγοντας της τωρινής οικονομικής κρίσης στο Ιράν. Η οικονομία έχει καταβαραθρωθεί, γιατί πλέον δεν υπάρχει εξωτερικός δανεισμός, και για αυτό θα συνεχίσουν να επιβάλλουν κυρώσεις. Βλέπουν ότι υπάρχει αποτέλεσμα, ενώ στην περίπτωση της Ρωσίας δεν ήταν αποτελεσματικές, στην περίπτωση του Ιράν είναι αποτελεσματικές.

Η Κίνα και η Ρωσία υποστηρίζουν το Ιράν, αυτό είναι ξεκάθαρο. Υπάρχει μια στρατιωτική κα οικονομική συνεργασία, η Κίνα παίρνει φτηνό πετρέλαιο, πολύ σημαντικό για τη βιομηχανία της, και ένας πόλεμος στο περσικό κόλπο θα είναι κακός για την οικονομία τους, και  για αυτό δεν το θα τον ήθελε κανείς. Τα μέσα που μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να πιέσουν είναι συγκεκριμένα: Τα γνωστά διπλωματικά μέσα ή οικονομικά προς υποστήριξη του Ιράν, όχι κάτι παραπάνω.

Όσον αφορά την επόμενη μέρα του Ιράν, από τη μία πλευρά βρίσκεται το Ιρανικό θεοκρατικό καθεστώς και από την άλλη σχέδια των ΗΠΑ και του Ισραήλ για ανατροπή αυτού και επιστροφή του Σάχη ή κάποιου άλλου φιλικά προσκείμενου στα συμφέροντά τους. Προς ποια πολιτική κατεύθυνση πρέπει να στραφεί το Ιράν;

Το Ιράν χρειάζεται μια πολιτική ηγεσία, που θα κάνει βήματα, αργά μεν, αλλά σταθερά δε, προς τον εκδημοκρατισμό. Όχι απλά να γίνονται εκλογές, και τώρα γίνονται, αλλά με πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Εγώ μιλάω για την αρχή του αστικού δικαίου, για τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των δικαιωμάτων των παιδιών, των γυναικών, για την οικονομική  ανάπτυξη. Για αυτά τα θέματα, ούτε ο Σάχης, ούτε το υφιστάμενο πολιτικό καθεστώς μπορεί να τα επιτύχουν.

Η νέα ηγεσία πρέπει να έρθει από τα κάτω, μέσα από τις ζυμώσεις μέσα στο λαϊκό συλλογικό υποκείμενο, το επαναστατικό υποκείμενο. Όχι μέσα από λύσεις που θα έρθουν από τα πάνω και που δεν θα υπηρετήσουν τα συμφέροντα ούτε του Ιράν ούτε του λαού του, ούτε κανενός, παρά μόνο τα αμερικανικά και ισραηλινά συμφέροντα.