Καρλ Μαρξ: Παρισινή Κομμούνα «αυτή η Σφίγγα που τρομοκρατεί τόσο πολύ τους αστούς»

Η Παρισινή Κομμούνα, “αυτή η Σφίγγα που τρομοκρατεί τόσο πολύ τους αστούς” (Καρλ Μαρξ), αυτή “η εξουσία που αρνείται τον εαυτό της” (Έλλη Παππά) αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς σταθμούς στην ιστορία του εργατικού κινήματος. Είναι η πρώτη προσπάθεια οικοδόμησης μιας εξουσίας και δημοκρατίας “από τα κάτω”, από την εργατική, αλλά και την μικροαστική τάξη -η οποία συμμαχεί μαζί της-, αλλά και πηγή έμπνευσης για τις μεταγενέστερες αντίστοιχες προσπάθειες.

Παρά τον βραχύ της βίο –ανακηρύσσεται στις 18 Μαρτίου και καταστέλλεται άγρια στην λεγόμενη ματωμένη βδομάδα από 21 ως 28 Μαΐου– η Παρισινή Κομμούνα κατάφερε μια σειρά από σημαντικά μέτρα και κατακτήσεις, τα οποία φάνταζαν ουτοπικά πριν την ανακήρυξη της. Ακόμη πολλά από τα μέτρα της φαντάζουν ουτοπικά ακόμη και σήμερα. Μπορεί και πρέπει να αποτελεί σημείο αναφοράς σε όσους ονειρεύονται και προσπαθούν για έναν καλύτερο κόσμο.

Ο Καρλ Μαρξ θα γράψει, στο γνωστό του βιβλίο “Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία”: “Τα ξημερώματα της 18^ης του Μάρτη 1871, το Παρίσι θα ξυπνήσει με τη βροντερή ιαχή: “Ζήτω η Κομμούνα!” Τι είναι η Κομμούνα, αυτή η σφίγγα που υποβάλλει σε τόσο σκληρή δοκιμασία το αστικό μυαλό;”. Η απάντηση θα δοθεί από τον ίδιο και είναι η ακόλουθη “Το πραγματικό της μυστικό ήταν ότι ήταν ουσιαστικά μια κυβέρνηση της εργατικής τάξης ενάντια στην τάξη των σφετεριστών, η ανοιχτή τελικά πολιτική μορφή με την οποία μπορούσε να συντελεστεί η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας“.

Ήταν αποτέλεσμα της ήττας της Γαλλίας στο γαλλοπρωσικό πόλεμο, στις 4 Σεπτεμβρίου 1870, και της ακραίας οικονομικής ανέχειας των εργατικών και μικροαστικών στρωμάτων του Παρισιού, τα οποία και συμμάχησαν. Φυσικό επακόλουθο της κατάρρευσης της Δεύτερης Γαλλικής Αυτοκρατορίας και του εκφυλισμού της νέας κυβέρνησης, η οποία θα συνθηκολογήσει στις 26 Ιανουαρίου 1871, ύστερα από μήνες πολιορκίας.

Λίγα ιστορικά σφηνάκια

Πριν κάνουμε μια σε βάθος ανάλυση ης πορείας και των μέτρων της Παρισινής Κομμούνας, είναι απαραίτητη παρουσίαση ορισμένων ακόμη βασικών ιστορικών γεγονότων που προηγήθηκαν.

Έτσι, τον Φλεβάρη συγκροτείται νέα Εθνοσυνέλευση με σύνθεση φιλομοναρχική και υπέρ της συνθηκολόγησης (οι αντιπρόσωποι του Παρισιού διαφώνησαν), με επικεφαλής το Θιέρσο, γνωστό συντηρητικό πολιτικό της εποχής, στην οποία μεταβιβάζεται η εξουσία. Η εθνοσυνέλευση επικυρώνει τη συνθηκολόγηση και στην πρώτη του Μάρτη, οι Πρώσοι παρελαύνουν στο Παρίσι.

Ως έδρα της νέας κυβέρνησης ορίζονται οι Βερσαλλίες και ο στρατός που παρέμεινε κατά τη διάρκεια της πολιορκίας στο Παρίσι αφοπλίζεται και απομακρύνεται από την πόλη, καθώς, σύμφωνα με την πολιτική αστυνομία, έχει “αλωθεί” από τη συναναστροφή με τα λαϊκά προάστια και εκδηλώνει “επαναστατικές” ιδέες.

Τέλος, μια σειρά διαταγμάτων στις 10 Μαρτίου καταργούν προηγούμενα μέτρα που διευκόλυναν τη διαβίωση εντός του Παρισιού (παύση της αναστολής ενοικίων, των μορατόριουμ συναλλαγών κτλ.) και οδηγούν σε απελπισία τους άνεργους -κατά την πολιορκία- εργάτες και σε χρεοκοπία μεγάλο μέρος της μικρής αστικής τάξης.

Απέναντι στα παραπάνω μέτρα η μικρή αστική τάξη απαντά με τη συνολική σχεδόν προσχώρησή της στην εθνοφυλακή -η οποία είχε συσταθεί το καλοκαίρι του 1870 για την υπεράσπιση του Παρισιού- και συγκεντρώνει πλέον 380.000 άνδρες και δεν υπακούει πια στην επίσημη στρατιωτική της ηγεσία αλλά στο εκλεγμένο (από την ίδια) Κεντρικό Κομιτάτο της Εθνοφυλακής.

Επιταχυντής της κατάστασης ήταν η αυξανόμενη οικονομική ανέχεια: Το χάσμα μεταξύ των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων (ιδίως της εργατικής τάξης) και των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων αυξάνεται σημαντικά και φαίνεται από το γεγονός ότι τη στιγμή που οικογένειες της εργατικής τάξης αναζητούν ένα κομμάτι κρέας από ποντίκι, διάσημα εστιατόρια παρουσιάζουν πλήρες μενού με κρέας (τα ζώα αγοράζουν από τον Jardin des Plantes ή ζωολογικούς κήπους), ρύζι, γλυκά, ακόμα και δυσεύρετα, ως προς τις συνθήκες, λαχανικά.

Δημοκρατία “από τα κάτω”

Αλλά πηγαίνοντας λίγο πιο βαθιά, τι πραγματικά είναι αυτό που την κάνει ξεχωριστή, ιδιαίτερη και πηγή έμπνευσης;

Αποτέλεσε μια πραγματική Δημοκρατία “από τα κάτω” και αυτό είναι ευδιάκριτο από μια σειρά από μέτρα που πήρε, από την αλλαγή της εφαρμογής του εκλογικού δικαιώματος, δηλαδή, και με τα λόγια του Μαρξ “Αντί να αποφασίζεται μια φορά κάθε τρία ή έξι χρόνια, ποιο μέλος της άρχουσας τάξης θα εκπροσωπεί και θα τσαλαπατά το λαό στη Βουλή, το γενικό εκλογικό δικαίωμα θα εκπροσωπούσε τον οργανωμένο σε κομμούνες λαό… Η Κομμούνα σχηματιζόταν από τους δημοτικούς συμβούλους που είχαν εκλεγεί με βάση το γενικό εκλογικό δικαίωμα στα διάφορα διαμερίσματα του Παρισιού“.

Οι δημοτικοί σύμβουλοι ήταν ανακλητοί και υπόλογοι στο λαό. Ομοίως, αιρετοί, υπεύθυνοι και ανακλητοί σε οποιαδήποτε στιγμή ήταν όλοι οι δημόσιοι λειτουργοί που υπηρετούσαν σε διοικητικές, δικαστικές ή εκπαιδευτικές θέσεις.

“Από τα μέλη της Κομμούνας ως τους κατώτερους υπαλλήλους, η δημόσια υπηρεσία έπρεπε να αμείβεται με εργατικούς μισθούς. Όλα τα αποκτημένα δικαιώματα και οι επιχορηγήσει για έξοδα παραστάσεως καταργήθηκαν μαζί με τους ίδιους τους αξιωματούχους. Οι δημόσιες θέσεις έπαψαν να είναι ατομική ιδιοκτησία των βοηθών της κεντρικής κυβέρνησης. Όχι μόνο η διοίκηση του δήμου, αλλά και όλα τα καθήκοντα που ως τότε εξασκούσες το κράτος, πέρασαν στα χέρια της Κομμούνας”.

Στόχος ήταν η πολιτική μορφή ακόμη και του πιο μικρού χωριού να είναι η κομμούνα: Η διαχείριση των κοινών υποθέσεων των αγροτικών κοινοτήτων κάθε νομού θα γινόταν από μια συνέλευση αντιπροσώπων στην πρωτεύουσα του νομού. Αυτές οι νομαρχιακές συνελεύσεις, με τη σειρά τους, θα έστελναν βουλευτές στην εθνική αντιπροσωπεία στο Παρίσι.

Οικονομική ανακούφιση

Εξίσου σημαντικά, αν όχι περισσότερο, ήταν τα μέτρα που πήρε στην οικονομία για την ανακούφιση της εργατικής, της μικροαστικής, αλλά και της αγροτικής τάξης.  Τέτοια μέτρα ήταν:

Η κατάργηση της νυχτερινής δουλειάς των αρτεργατών, η επί ποινή απαγόρευση της συνήθειας που είχαν οι εργοδότες να ελαττώνουν τα μεροκάματα επιβάλλοντας πρόστιμα στους εργάτες με διάφορες δικαιολογίες, η παράδοση όλων των κλειστών εργαστηρίων και εργοστασίων σε συνεταιρισμούς εργατών, η διαγραφή όλων των ενοικίων των τελευταίων 7 μηνών και η παράταση τριών χρόνων της προθεσμίας αποπληρωμής των χρεών, οδηγώντας την μεσαία τάξη να συνταχθεί με την Κομμούνα.

Η εργατική τάξη αναγνωρίσθηκε, έτσι, ως ο πυλώνας και η τάξη που θα πρωτοστατούσε σε αυτή την προσπάθεια. Αναγνωρίστηκε ακόμα και από τη μεγάλη μάζα της μεσαίας τάξης του Παρισιού -από τους μαγαζάτορες, τους βιοτέχνες, τους εμπόρους -εκτός μόνο από τους πλούσιους κεφαλαιοκράτες.

Πέραν της μεσαίας τάξης, βέβαια, βοηθήθηκε και η αγροτική: “Η Κομμούνα θα απάλλασσε το χωρικό από το φόρο του αίματος – θα του έδινε μια φτηνή κυβέρνηση και θα μετέτρεπε τις τωρινές του βδέλλες, το συμβολαιογράφο, το δικηγόρο, το δικαστικό κλητήρα και τους άλλους δικαστικούς βρικόλακες του σε μισθωτούς κοινοτικούς υπαλλήλους που θα τους εξέλεγε ο ίδιος και που θα ήταν υπεύθυνη απέναντί του. Θα τον απελευθέρωνε από την αυθαιρεσία του αγροφύλακα, του χωροφύλακα και του νομάρχη. Θα είχε αντικαταστήσει την αποβλάκωσή του από τον παπά με το διαφωτισμό του από το δάσκαλο”.

Τέλος, από τα πιο σημαντικά μέτρα της Κομμούνας στην οικονομία ήταν το γεγονός ότι , ακυρώθηκαν τα αντιλαϊκά μέτρα της 10^ης Μαρτίου : Οι εξώσεις αναστέλλονται, το μορατόριουμ των συναλλαγών επιμηκύνεται για ένα μήνα και παράλληλα απαγορεύεται η μεταπώληση των ενεχύρων. Το Παρίσι αναπνέει οικονομικά και αρχίζει να νιώθει ασφάλεια.

Κοινωνικά μέτρα

Η Παρισινή Κομμούνα, πρωτοστάτησε και καινοτόμησε σε μια σειρά από άλλα πολιτικά και κοινωνικά μέτρα: Κατάργησε τη θανατική ποινή και η λαιμητόμος κάηκε δημοσίως, η αστυνομία μετατράπηκε σε ανακλητό όργανο της Κομμούνας, ο μόνιμος τακτικός στρατός αντικαταστάθηκε από τον ένοπλο λαό, γεγονός καθοριστικό, καθώς “Το Παρίσι μπόρεσε να αντισταθεί μόνο και μόνο γιατί, εξαιτίας της πολιορκίας, είχε απαλλαχθεί από το στρατό, που τον είχε αντικαταστήσει με μια εθνοφυλακή που αποτελούνταν κυρίως από εργάτες. Το γεγονός αυτό έπρεπε τώρα να μετατραπεί σε μόνιμο θεσμό. Γι’ αυτό, το πρώτο διάταγμα της Κομμούνας ήταν το διάταγμα για τη κατάργηση του μόνιμου στρατού και για την αντικατάστασή του με τον οπλισμένο λαό“.

Ως προς την σχέση της λαϊκής αυτής εξουσίας με τη θρησκεία και την εκκλησία έκανε κάτι που ενάμιση αιώνα μετά ακόμη το συζητάμε στην Ελλάδα, δηλαδή πραγματοποίησε τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας. Η θρησκεία δεν διώχθηκε ούτε απαγορεύθηκε, ωστόσο, θεωρούμενη ως κάτι που ανάγεται στη σφαίρα της ατομικής συνείδησης, κατέστη μία καθαρά ιδιωτική υπόθεση των ατόμων στη σχέση τους με το κράτος.

Έτσι, διαχωρίστηκε το  Κράτος από την Εκκλησία, μετατράπηκε η εκκλησιαστική περιουσία και σε εθνική δημόσια ιδιοκτησία, καταργήθηκαν οι κρατικές επιχορηγήσεις για θρησκευτικούς σκοπούς και η μισθοδοσία των ιερέων ορίστηκε να γίνεται από τους πιστούς εθελοντικά, απομακρύνθηκαν τα θρησκευτικά σύμβολα και οι εικόνες από τα σχολεία, και καταργήθηκαν οι προσευχές και η διδασκαλία των θρησκευτικών σε αυτά.

Τέλος, καθιερώθηκε η δωρεάν εκπαίδευση για τον λαό, χωρίς επεμβάσεις του Κράτους ή της Εκκλησίας.

Η Ματωμένη Εβδομάδα

“Ελάτε μέσα, δεν υπάρχει κανείς” με αυτό το σύνθημα θα μπει μέσα στο Παρίσι ο στρατός από τις Βερσαλλίες στις 21 Μαΐου του 1871 , προχωρώντας μέσα στην πόλη και σκοτώνοντας όποιον οπλισμένο ή “ύποπτο” έβρισκαν στο δρόμο τους.

“Πραγματικά δοξασμένος πολιτισμός” θα γράψει ο Μαρξ “που το ζωτικό του πρόβλημα σήμερα είναι πώς θα ξεφορτωθεί τις σορούς από τα πτώματα των ανθρώπων που δολοφόνησε όταν είχε τελειώσει πια η μάχη! Για να βρούμε κάτι το αντίστοιχο με τη διαγωγή του Θιέρσου και των αιμοβόρων σκυλιών του, πρέπει να ανατρέξουμε στην εποχή του Σύλλα και των δύο τριανδριών της Ρώμης.

Η ίδια ψύχραιμη μαζική σφαγή, η ίδια περιφρόνηση του φύλου κα της ηλικίας στη σφαγή, το ίδιο σύστημα βασανισμού των αιχμαλώτων, οι ίδιες προγραφές, με τούτη τη φορά μιας ολοκληρωτικής τάξης, ο ίδιος άγριος διωγμός ενάντια στους κρυμμένους ηγέτες, μην τυχόν κα ξεφύγει κανένας, οι ίδιες καταγγελίες ενάντια σε πολιτικούς και προσωπικούς εχθρούς και η ίδια αδιαφορία μπροστά στη σφαγή ανθρώπων ολότελα ξένων προς τον αγώνα. Μόνο μια διαφορά υπάρχει, και η διαφορά αυτή είναι ότι οι Ρωμαίοι δεν είχαν ακόμα πολυβόλα για να ξεκάνουν μαζικά τους προγραμμένους και ότι δεν κρατούσαν “στα χέρια το νόμο” ούτε έφεραν στα χείλη τους τη λέξη “πολιτισμός”.

Ο απολογισμός των νεκρών Κομμουνάρων κυμαίνεται από 17.000 (επίσημη παραδοχή της Κυβέρνησης) μέχρι, σύμφωνα με διάφορους ιστορικούς, 30.000 με 35.000, ενώ πάνω από 40.000 αιχμαλωτίστηκαν και χιλιάδες καταδικάστηκαν είτε στη φυλακή είτε σε καταναγκαστικά έργα στη Νέα Καληδονία. Από την πλευρά της κυβέρνησης των Βερσαλλιών, ο απολογισμός είναι περίπου 1.000 νεκροί.

Όπως, θα γράψει ο διακεκριμένος μαρξιστής ιστορικός Eric Hobsbawm “Αυτή ήταν η εκδίκηση των «ευυπόληπτων». Στο εξής ένας ποταμός αίματος θα ΄χώριζε τους εργάτες του Παρισιού από τους «καλύτερούς» τους. Και επίσης, στο εξής οι κοινωνικοί επαναστάτες ήξεραν τι τους περίμενε αν δεν κατόρθωναν να διατηρηθούν στην εξουσία“.