Μέση Ανατολή: Κίνδυνος γενικευμένης κρίσης σε ενέργεια και υδάτινους πόρους λόγω του πολέμου

Περισσότερες από τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου στην Μέση Ανατολή, οι κρίσιμες υποδομές της περιοχής έχουν γίνει στόχος επιθέσεων, είτε πρόκειται για εγκαταστάσεις πετρελαίου, φυσικού αερίου ή πυρηνικές μονάδες.

Τώρα, η σύρραξη μπορεί να επεκταθεί στους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς η Ουάσινγκτον του Ντόναλντ Τραμπ απειλεί με επιθέσεις κατά των ιρανικών σταθμών, αν η Τεχεράνη δεν επιτρέψει μέχρι αύριο (23/3) το άνοιγμα των κρίσιμων για την μεταφορά του πετρελαίου Στενών του Ορμούζ.

Το Ιράν διαθέτει περισσότερους των 90 σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ορισμένοι από τους οποίους βρίσκονται στις ακτές του Κόλπου, στην καρδιά των εχθροπραξιών που ξεκίνησαν στις 28 Φεβρουαρίου με τις αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις κατά της Τεχεράνης.

Περί το 38% της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται από σταθμούς συνδυασμένου κύκλου (που χρησιμοποιούν τουρμπίνες φυσικού αερίου και ατμού), ακολουθούν οι σταθμοί φυσικού αερίου (26%). Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιπροσωπεύουν το 13% της παραγωγής, σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων Irna (Δεκέμβριος 2024). Η πυρηνική ενέργεια δεν αντιστοιχεί παρά στο 1% των πηγών τροφοδοσίας: το Ιράν διαθέτει ένα και μοναδικό πυρηνικό σταθμό σε λειτουργία, τον σταθμό του Μπουσέρ, ρωσικής κατασκευής και δυναμικότητας 1.000 megawatts.

Τον Σεπτέμβριο 2025, η Τεχεράνη και η Μόσχα υπέγραψαν συμφωνία ύψους 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την κατασκευή τεσσάρων ακόμη πυρηνικών σταθμών στο νότιο Ιράν, δυναμικότητας 1.255 MW έκαστος, σύμφωνα με το Irna.

Δελτίο στο ηλεκτρικό ρεύμα

Το έδαφος του Ιράν είναι άγονο και η χώρα βρίσκεται διαρκώς αντιμέτωπη με επεισόδια ξηρασίας και πολύ θερμά καλοκαίρια, συνθήκες που αυξάνουν την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.

Παρά του σημαντικούς πόρους σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, η χώρα γνωρίζει ελλείψεις ενέργειας, εξαιτίας της παλαιότητας των υποδομών της και των διεθνών κυρώσεων. Κατά συνέπεια, το Ιράν αναγκάζεται περιοδικά να βάζει δελτίο στην ηλεκτρική ενέργεια ελλείψει επαρκούς φυσικού αερίου για την τροφοδοσία των ηλεκτρικών σταθμών.

Ο σημαντικότερος ιρανικός ηλεκτρικός σταθμός βρίσκεται στην Νταμαβάντ, στην περιφέρεια της επαρχίας της Τεχεράνης, την οποία και τροφοδοτεί εν μέρει. Είναι δυναμικότητας 2.900 MW. Ο δεύτερος μεγαλύτερος είναι ο Σαχίντ Σαλίμι στην Νέκα, στην επαρχία Μαζανταράν. Είναι δυναμικότητας 2.214 MW. Ο τρίτος, ο Σαχίντ Ραζάι, βρίσκεται στην επαρχία Καζβίν. Είναι δυναμικότητας 2.042 MW.

Το νερό, μέγα διακύβευμα στον πόλεμο στην Μέση Ανατολή

Oι επιθέσεις κατά του νερού δεν είναι συχνές κατά την διάρκεια των πολέμων, αλλά στον τρέχοντα πόλεμο στην Μέση Ανατολή έχουν κάνει την εμφάνισή τους με τα πλήγματα κατά των σταθμών αφαλάτωσης του θαλασσινού νερού, ζωτικής σημασίας για τα εκατομμύρια των κατοίκων της περιοχής.

Μετά το τελεσίγραφο του Ντόναλντ Τραμπ που απειλεί να καταστρέψει τους ιρανικούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας αν η Τεχεράνη δεν επιτρέψει το άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ, το Ιράν πλειοδοτεί. Στο στόχαστρό του βρίσκονται πλέον οι μονάδες αφαλάτωσης της περιοχής.

Ποιες υποδομές έχουν πληγεί;

Στο Ιράν, εγκαταστάσεις που συνδέονται με την διαχείριση του νερού έχουν υποστεί σοβαρές ζημίες από τις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις, σύμφωνα με την Τεχεράνη.

«Δεκάδες εγκαταστάσεις μεταφοράς και επεξεργασίας του νερού» έγιναν στόχος των επιθέσεων αυτών που «κατέστρεψαν ζωτικής σημασίας τμήματα του δικτύου τροφοδοσίας», δήλωσε σήμερα ο ιρανός υπουργός Ενέργειας Αμπάς Αλιαμπαντί.

Σταθμός αφαλάτωσης στο Μπαχρέιν επλήγη στις 8 Μαρτίου από επίθεση ιρανικών drone, ανακοίνωσαν οι αρχές την επομένη της διατύπωσης κατηγοριών εκ μέρους της Τεχεράνης μετά από παρόμοια επίθεση κατά σταθμού αφαλάτωσης του νησιού του Κεσμ στο Ιράν που επηρέασε την τροφοδοσία 30 χωριών.

Οι επιθέσεις αυτές παραμένουν περιορισμένες, αλλά ο πρώτος που «τολμά να επιτεθεί κατά του νερού εξαπολύει έναν πόλεμο που είναι πολύ μεγαλύτερων διαστάσεων από τον σημερινό», προειδοποιεί η Esther Crauser-Delbourg, οικονομολόγος του νερού.

Το αφαλατωμένο νερό και γιατί είναι σημαντικό;

Σε μία περιοχή που είναι από τις πιο άγονες στον κόσμο και όπου η διαθεσιμότητα του νερού είναι δέκα φορές χαμηλότερη από τον παγκόσμιο μέσο όρο, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, τα εργοστάσια αφαλάτωσης έχουν ζωτικό ρόλο για την οικονομία και την κατανάλωση πόσιμου νερού για εκατομμύρια κατοίκων.

Περί το 42% των παγκόσμιων υποδομών αφαλάτωσης βρίσκεται στην Μέση Ανατολή, δείχνει πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Nature. Το 42% του πόσιμου νερού προέρχεται από τα εργοστάσια στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το 90% στο Κουβέιτ, το 86% στο Ομάν και το 70% στην Σαουδική Αραβία, σύμφωνα με μελέτη του 2022 του l’Institut français des relations internationales (Ifri).

«Εκεί, χωρίς αφαλατωμένο νερό, δεν υπάρχει τίποτε», λέει η Esther Crauser-Delbourg. Είναι ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας για τις μητροπόλεις της περιοχής, το Ντουμπάι και το Ριάντ.

Ήδη το 2010, αναλυτικό σημείωμα της CIA προειδοποιούσε ότι «η διατάραξη των εγκαταστάσεων της αφαλάτωσης στις περισσότερες αραβικές χώρες θα μπορούσε να έχει σοβαρότερες συνέπειες από κάθε απώλεια άλλης βιομηχανίας ή πρώτων υλών».

Και το 2008, ο ιστότοπος Wikileaks αποκάλυπτε αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα που έγραφε ότι «το Ριάντ θα πρέπει να εκκενωθεί σε διάστημα μία εβδομάδας αν πληγούν σοβαρά ή καταστραφούν το εργοστάσιο αφαλάτωσης του Τζουμπαΐλ ή πετρελαιαγωγοί του».

Ποιες είναι οι απειλές

Εκτός των επιθέσεων, οι σταθμοί αφαλάτωσης είναι ευάλωτοι στις διακοπές της ηλεκτροδότησης και σε ενδεχόμενη μόλυνση του νερού της θάλασσας, κυρίως από τις πετρελαιοκηλίδες.

«Έχουμε ενισχύσει τα μέτρα ασφαλείας στην πρόσβαση, τους ελέγχους στην άμεση περίμετρο των εργοστασίων», εξηγεί ο Φιλίπ Μπουρντό, περιφερειακός διευθυντής Αφρικής/Μέσης Ανατολής της γαλλικής εταιρείας Veolia που τροφοδοτεί με αφαλατωμένο νερό τις περιοχές των Μασκάτ, Σουρ και Σαλάλα στο Ομάν και Τζουμπάιλ στην Σαουδική Αραβία.

«Τα πρόσφατα γεγονότα φυσικά μας αναγκάζουν να είμαστε πιο προσεκτικοί. Παρακολουθούμε πολύ στενά την κατάσταση των εγκαταστάσεων», λέει και προσθέτει ότι «σε ορισμένες χώρες, οι αρχές έχουν αναπτύξει συστοιχίες πυραύλων γύρω από τα μεγαλύτερα εργοστάσια αφαλάτωσης κατά των απειλών των drone και των πυραύλων».

Για τις πετρελαιοκηλίδες, οι βιομηχανίες διαθέτουν εργαλεία που περιορίζουν τους κινδύνους.

Οι προηγούμενες επιθέσεις

Ορισμένες επιθέσεις κατά εργοστασίων αφαλάτωσης έχουν σημειωθεί κατά την τελευταία δεκαετία: η Υεμένη και η Σαουδική Αραβία έχουν επιτεθεί η μία στην άλλη και η Γάζα έχει δεχθεί ισραηλινά πλήγματα, σύμφωνα με το Pacific Institute της Καλιφόρνιας που τηρεί αρχείο πολεμικών συγκρούσεων που έχουν σχέση με το νερό.

Πριν από το 2006, πρέπει να γίνει αναδρομή μέχρι το 1991 και τον Πόλεμο του Κόλπου για την καταγραφή τέτοιων επιθέσεων.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις τέτοιων επιθέσεων

Οι επιπτώσεις κυμαίνονται από διαταράξεις της υδροδότησης μέχρι πολύ πιο ευρείας κλίμακας συνέπειες αν διαρκέσουν.

«Μπορεί να δούμε μαζική έξοδο από τις μεγάλες πόλεις. Και έπειτα επιβολή δελτίου», λέει η Esther Crauser-Delbourg με αλυσιδωτές συνέπειες για την οικονομία: τουρισμός, βιομηχανία και κέντρα δεδομένων που είναι μεγάλοι καταναλωτές νερού για λόγους ψύξης.

Πάντως υπάρχουν ασφαλιστικές δικλείδες, λέει ο Φιλίπο Μπουρντό της Veolia: τα εργοστάσια αφαλάτωσης είναι συχνά διασυνδεδεμένα, πράγμα που μπορεί να περιορίσει τις συνέπειες της διακοπής λειτουργίας μίας μεμονωμένης μονάδας.

Και προσθέτει ότι υπάρχουν αποθέματα που αντιστοιχούν σε κατανάλωση δύο έως και επτά ημερών ώστε να μην δημιουργηθεί έλλειψη, υπό την προϋπόθεση ότι οι βλάβες δεν θα διαρκέσουν πολύ.

Νέο σοκ στις αγορές «βλέπει» το Reuters: Οι τιμές του πετρελαίου θα αυξηθούν τη Δευτέρα και άλλο

Οι τιμές του πετρελαίου αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω τη Δευτέρα (23/3), καθώς η ένταση μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν κλιμακώνεται.

Ο Ντόναλντ Τραμπ απείλησε να καταστρέψει ενεργειακές υποδομές της Τεχεράνης αν δεν ανοίξει πλήρως τα Στενά του Ορμούζ μέσα σε 48 ώρες, ενώ το Ιράν προειδοποίησε ότι θα απαντήσει με επιθέσεις σε εγκαταστάσεις που συνδέονται με τις ΗΠΑ στον Κόλπο.

Ο ΠΟΥ προειδοποιεί για απειλή πυρηνικού ατυχήματος από τις επιθέσεις στη Μέση Ανατολή

Σύμφωνα με το Reuters, η ένταση αυτή έχει ήδη επηρεάσει τις αγορές: τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης του Brent για τον Μάιο έφτασαν σε υψηλό σχεδόν τετραετίας, με σημαντική άνοδο την προηγούμενη εβδομάδα. Αναλυτές εκτιμούν ότι αν συνεχιστεί η κλιμάκωση, οι τιμές μπορεί να εκτοξευθούν ακόμη περισσότερο.

Παράλληλα, οι επιθέσεις του Ιράν σε λιμάνια και διυλιστήρια χωρών του Κόλπου έχουν διαταράξει την παγκόσμια προσφορά, ενώ το ενδεχόμενο πλήγματος σε μονάδες αφαλάτωσης θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνο, καθώς θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή ανθρωπιστική κρίση. Το προσωρινό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ έχει ήδη οδηγήσει σε σημαντικές απώλειες εφοδιασμού.

Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας και τον επικεφαλής του Φατίχ Μπιρόλ, η πλήρης αποκατάσταση της προσφοράς ενέργειας από την περιοχή θα μπορούσε να διαρκέσει έως και έξι μήνες. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ εξετάζουν επιπλέον μέτρα πίεσης, όπως τον αποκλεισμό βασικών εξαγωγικών σημείων του Ιράν, εντείνοντας περαιτέρω την αβεβαιότητα στις αγορές.