Τσερνόμπιλ: Το καταραμένο γήπεδο που δεν εγκαινιάστηκε ποτέ

Ο Αντρέι στάθηκε στη σέντρα του γηπέδου και πήρε μια βαθιά ανάσα. Η μυρωδιά του φρεσκοκουρεμένου χορτοτάπητα ανακατευόταν με τη μυρωδιά της μπογιάς από τις νεόκτιστες κερκίδες που είχαν βαφτεί μόλις την προηγούμενη μέρα. Ήταν Παρασκευή απόγευμα, 25 Απριλίου 1986.

«Αύριο η τελευταία προπόνηση και την Τετάρτη η μεγάλη μέρα», σκέφτηκε, κοιτάζοντας τις περίπου 5.000 κενές θέσεις του νεόχτιστου σταδίου της Πρίπγιατ, του περίφημου Αβάνγκαρντ, που ως έννοια ταυτίζεται με κάθε τι τολμηρό, που θεωρητικά προηγείται της εποχής ως θαυμαστός προάγγελος μελλοντικής εφαρμογής ή αποδοχής.

Φαντάστηκε τον θόρυβο, τις σημαίες της Πρωτομαγιάς να ανεμίζουν, τον ήχο της σφυρίχτρας του διαιτητή. Η ομάδα του η Στρόιτελ Πρίπγιατ, δεν ήταν απλώς μια παρέα εργατών του πυρηνικού εργοστασίου, ήταν το σύμβολο της νέας, λαμπρής σοβιετικής πόλης.

«Θα νικήσουμε την Μποροντιάνκα, μπαμπά;» τον ρώτησε ο μικρός του γιος, ο Λεονίντ, που έτρεχε πάνω – κάτω στις γραμμές του πλαγίου. «Θα τους νικήσουμε, μικρέ. Και μετά θα πάμε χαρούμενοι να ανεβούμε στη Ρόδα του Λούνα Παρκ που βρίσκεται λίγα μέτρα μόλις από εδώ. Θα δεις όλη την πόλη από ψηλά».

Ο Αντρέι κοίταξε τον ορίζοντα. Οι τέσσερις καμινάδες του πυρηνικού σταθμού «Βλάντιμιρ Ίλιτς Λένιν» υψώνονταν σαν σιωπηλοί γίγαντες στο βάθος. Έβγαζαν έναν ήρεμο ατμό, σαν υπόσχεση ασφάλειας και ενέργειακης αυτάρκειας μαζί.

Εκείνη τη νύχτα, ο Αντρέι κοιμήθηκε νωρίς. Στις 1.23 τα ξημερώματα, ένας βαρύς υπόκωφος ήχος έκανε τα τζάμια του σπιτιού του να τρέμουν. Δεν έδωσε σημασία. «Ίσως κάποιο τρένο στο σταθμό» ψυθίρισε και γύρισε πλευρό για να συνεχίσει τον ύπνο του.

Το επόμενο πρωί, η μπάλα του ποδοσφαίρου που πρόσφατα είχε προμηθευτεί ήταν ακόμα στην τσάντα του. Όταν όμως έφτασε στο στάδιο για την προπόνηση, αισθάνθηκε ότι το γρασίδι δεν ήταν πια δικό του. Ένα στρατιωτικό ελικόπτερο κατέβαινε από τον ουρανό, σηκώνοντας σκόνη που έλαμπε παράξενα κάτω από τον ήλιο. Ένας αξιωματικός με μια περίεργη μάσκα τον σταμάτησε, την ώρα που ετοιμαζόταν να δοκιμάσει το πόδι του.

«Πρέπει να φύγεις από εδώ, όσο πιο γρήγορα γίνεται. Το γήπεδο κλείνει».

«Μα τα εγκαίνια… Η Πρωτομαγιά…» τραύλισε ο Αντρέι.

«Δεν υπάρχει Πρωτομαγιά», είπε ο αξιωματικός και η φωνή του ακούστηκε σαν να έβγαινε μέσα από τάφο.

Ο Αντρέι δεν το ήξερε ακόμα, αλλά εκείνη τη στιγμή, το στάδιο Αβάνγκαρντ είχε μετατραπεί από αθλητικό στολίδι, ίσως στο πιο μολυσμένο κομμάτι γης στον πλανήτη. Καμία μπάλα δεν θα κυλούσε ποτέ ξανά σε εκείνο το χορτάρι.

Τα εγκαίνια που δεν έγιναν ποτέ

Το στάδιο αποτελούσε το στολίδι της πόλης. Είχε χωρητικότητα 5.000 θέσεων και ήταν πανέτοιμο να εγκαινιαστεί κατά τη μεγάλη γιορτή στης Πρωτομαγιά του 1986, που ήταν και η πιο σημαντική στο σοβιετικό ημερολόγιο.

Κατά συνέπεια στις 26 Απριλίου του 1986, την ημέρα της έκρηξης στον πυρηνικό αντιδραστήρα του Τσερνόμπιλ, στο γήπεδο γινόταν οι τελευταίες προετοιμασίες.

Είχαν τοποθετηθεί οι σημαίες, τα πανό και είχαν βαφτεί οι γραμμές του γηπέδου.

Να σημειωθεί δε, ότι το γήπεδο βρισκόταν ακριβώς δίπλα στο διάσημο λούνα – παρκ της Πρίπγιατ με την χαρακτηριστική κίτρινη ρόδα. Λόγω της τοποθεσίας του, μετά την έκρηξη, το γήπεδο δέχτηκε τεράστια ποσά ραδιενέργειας, ενώ μετά την εκκένωση της πόλης, ο αγωνιστικός χώρος χρησιμοποιήθηκε ως ελικοδρόμιο για τα ελικόπτερα που έριχναν άμμο και βόριο στον φλεγόμενο αντιδραστήρα 4. Αυτό έκανε το έδαφος του γηπέδου ένα από τα πιο μολυσμένα σημεία της περιοχής μέχρι σήμερα.

Η εικόνα σήμερα: Το δάσος μέσα στις κερκίδες

Αν μπορούσε κανείς να επισκεφθεί σήμερα το στάδιο Αβάνγκαρντ, η εικόνα που θα αντίκριζε θα ήταν συγκλονιστική. Τουλάχιστον με τα δεδομένα που γνωρίζαμε πριν από τον πόλεμο.

Για την ακρίβεια το εν λόγω γήπεδο δεν υπάρχει πια. Εκεί που κάποτε υπήρχε γρασίδι, τώρα υπάρχει ένα πυκνό δάσος και τα δέντρα έχουν ψηλώσει τόσο πολύ που έχουν καλύψει τον αγωνιστικό χώρο.

Οι ξύλινες κερκίδες σαπίζουν αργά, ενώ οι προβολείς στέκουν ακόμα όρθιοι, σκουριασμένοι, πάνω από το δάσος που κατάπιε το γήπεδο.

Η ομάδα των «Οικοδόμων»

Η παραπάνω ιστορία του Αντρέι, εμπεριέχει δόση αλήθειας από τη ζωή κάθε ποδοσφαιριστή της ομάδας «Stroitel» με έδρα την πόλη – φάντασμα πλέον του Πρίπγιατ η οποία μέσα σε λίγα 24ωρα μετά την έκρηξη στον πυρηνικό αντιδραστήρα, μετατράπηκε μέσα σε λίγα 24ωρα σε έρημη πολή.

Το όνομα «Stroitel» σημαίνει Οικοδόμος. Η ομάδα ιδρύθηκε τη δεκαετία του ’70 και αποτελούνταν από άνδρες που δούλευαν στην κατασκευή των αντιδραστήρων 5 και 6 του Τσερνόμπιλ. Ήταν μια ομάδα που «γεννήθηκε» από το τσιμέντο και το ατσάλι του εργοστασίου.

Μέχρι το 1986, η Στρόιτελ είχε γίνει η κυρίαρχη δύναμη στα τοπικά πρωταθλήματα. Είχε καταφέρει να φτάσει στη δεύτερη θέση του πρωταθλήματος της Σοβιετικής Ουκρανίας και ετοιμάζονταν να μπουν στις επαγγελματικές κατηγορίες.

Ο αρχηγός της ομάδας και οι συμπαίκτες του ήταν τοπικοί ήρωες, καθώς στην Πρίπγιατ, μια πόλη με μ.ο. ηλικίας τα 26 έτη, το ποδόσφαιρο ήταν η απόλυτη διέξοδος.

Το μοιραίο Σάββατο της 26ης Απριλίου του 1986

Ενώ ο αντιδραστήρας 4 είχε ήδη εκραγεί από τη νύχτα, η ομάδα δεν είχε ιδέα.

Μάλιστα το πρωί του μοιραίου Σαββάτου της έκρηξης, οι παίκτες της Στρόιτελ συγκεντρώθηκαν για την πρωινή τους προπόνηση. Στο δρόμο για το γήπεδο, έβλεπαν τα πυροσβεστικά οχήματα να τρέχουν προς το εργοστάσιο, αλλά τους είπαν ότι επρόκειτο απλώς για μία πυρκαγιά.

Καθώς έκαναν προπόνηση στο χορτάρι του Αβάνγκαρντ, παρατήρησαν ένα στρατιωτικό ελικόπτερο να προσγειώνεται στο κέντρο του γηπέδου. Ένας αξιωματικός βγήκε με έναν μετρητή Γκάιγκερ (Geiger counter). Ο μετρητής άρχισε να «τσιρίζει» δαιμονισμένα. Τότε ήταν η στιγμή που ο προπονητής τους είπε τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «Παιδιά, ο αγώνας της Τετάρτης ακυρώνεται. Πηγαίνετε σπίτια σας».

Η ομάδα φάντασμα στο Σλάβουτιτς

Μετά την εκκένωση της Πρίπγιατ, η ομάδα προσπάθησε να επιβιώσει. Το 1987, επανιδρύθηκε στη νέα πόλη που χτίστηκε για τους πρόσφυγες του Τσέρνομπιλ, το Σλάβουτις.

Συγκεκριμένα μετονομάστηκε σε FC Slavutych, αλλά η ψυχή της ομάδας είχε μείνει πίσω, στην ακτινοβολούσα από τη ραδιενέργεια Πρίπγιατ.

Σύντομα, πολλοί παίκτες άρχισαν να αρρωσταίνουν από την έκθεση στην ακτινοβολία εκείνου του πρωινού, ενώ το 1988 η ομάδα διαλύθηκε οριστικά. Δεν μπορούσαν πια να παίζουν ποδόσφαιρο όταν οι περισσότεροι φίλαθλοί τους ήταν είτε νεκροί, είτε στα νοσοκομεία, είτε διασκορπισμένοι σε ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση.

Το τελευταίο «παιχνίδι»

Μέχρι και πριν ξεκινήσει ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος σε κάθε επέτειο της καταστροφής παλιοί παίκτες που επέζησαν επισκέπτονταν συχνά την λεγόμενη «Ζώνη Αποκλεισμού». Στέκονταν στις σκουριασμένες κερκίδες του Αβάνγκαρντ και κοιτάζουν τα δέντρα, που στέκουν όρθια και πανύψηλα στις θέσεις που κάποτε καθόταν οι συμπαίκτες τους.

Τσερνόμπιλ: 40 χρόνια από την πυρηνική καταστροφή

Ακριβώς 40 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την μοιραία ημέρα της 26ης Απριλίου του 1986, όταν μια σειρά από μοιραία λάθη κατά τη διάρκεια μιας δοκιμής ρουτίνας στον Αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού «Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν», οδήγησε σε αυτό που ο κόσμος θα μάθαινε σύντομα ως μια από τις χειρότερες πυρηνικές καταστροφές στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Σύμφωνα με έρευνες που έχουν γίνει, η απελευθέρωση ραδιενεργών ισοτόπων στην ατμόσφαιρα ήταν 400 φορές μεγαλύτερη από εκείνη της βόμβας στη Χιροσίμα. Το ραδιενεργό νέφος δεν γνώριζε σύνορα, σαρώνοντας την Ευρώπη και επηρεάζοντας την τροφική αλυσίδα, καθώς επίσης και την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Το μαύρο «Πάσχα» της Ελλάδας

Στην Ελλάδα το ραδιενεργό νέφος έφτασε μόλις λίγες ημέρες αργότερα, ήτοι στις αρχές Μαίου, συμπίπτοντας με τις ημέρες του Πάσχα. Η χώρα, βρέθηκε σε κατάσταση αμόκ, καθώς η ενημέρωση ήταν συγκεχυμένη και ο φόβος για το «αόρατο κακό» κυρίευσε την κοινωνία.

Συγκεκριμένα στην Ελλάδα σημειώθηκε:

Πανικός στα τρόφιμα: Οι αρχές συνέστησαν την αποφυγή φρέσκου γάλακτος, των φυλλωδών λαχανικών (σπανάκι, μαρούλι κ.ο.κ) και του κρέατος. Οι καταναλωτές στράφηκαν μαζικά στα κατεψυγμένα και κονσερβοποιημένα είδη, αδειάζοντας τα ράφια των σούπερ-μάρκετ.

Ψυχολογική πληγή: Μια από τις πιο τραγικές και συχνά παραλειπόμενες συνέπειες στην Ελλάδα ήταν οι θεραπευτικές εκτρώσεις. Υπολογίζεται ότι το επόμενο έτος, καταγράφηκαν περίπου 2.500 διακοπές κυήσεων από γονείς που φοβούνταν πιθανές τερατογενέσεις, παρά τις διαβεβαιώσεις των επιστημόνων ότι τα επίπεδα ακτινοβολίας στη χώρα δεν δικαιολογούσαν τέτοια μέτρα.

Οι «κόκκινες περιοχές»:  Σύμφωνα με μελέτες, περιοχές της Βόρειας Ελλάδας και της Θεσσαλίας (όπως η Καρδίτσα και η Νάουσα) δέχθηκαν μεγαλύτερα ποσοστά ραδιενεργού βροχής, επηρεάζοντας τοπικά την παραγωγή και το έδαφος για αρκετά χρόνια.

Οι ήρωες της διπλανής πόρτας

Πίσω από κάθε νούμερο που αφορά το Τσέρνομπιλ, υπάρχουν πρόσωπα. Οι «Εκκαθαριστές» – πυροσβέστες, στρατιώτες και ανθρακωρύχοι – ρίχτηκαν στη μάχη με την αόρατη απειλή. Πολλοί από αυτούς γνώριζαν ότι υπέγραφαν τη θανατική τους καταδίκη. Πάλεψαν με τις φλόγες χωρίς θωράκιση, δεχόμενοι θανατηφόρες δόσεις ακτινοβολίας για να αποτρέψουν μια δεύτερη έκρηξη που θα καθιστούσε το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης ακατοίκητο.

Πρίπγιατ: Μια πόλη – φάντασμα 

Η πόλη Πρίπγιατ, χτισμένη για στεγάζει τους εργαζόμενους του πυρηνικού σταθμού, εκκενώθηκε μέσα σε 36 ώρες. Οι 50.000 κάτοικοί της έφυγαν με την υπόσχεση ότι θα επιστρέψουν σε τρεις ημέρες. Τελικά δεν επέστρεψαν ποτέ. Σήμερα, η εγκαταλελειμμένη ρόδα του λούνα – παρκ στέκει ως το απόλυτο σύμβολο ματαιότητας.

Η αόρατη μάχη της προπαγάνδας πίσω από την καταστροφή

Το Τσέρνομπιλ συνέβη στην «καρδιά» του Ψυχρού Πολέμου, και η διαχείριση της είδησης μετατράπηκε γρήγορα σε έναν επικοινωνιακό πόλεμο μεταξύ Ανατολής και Δύσης.  Ένας πόλεμος που συνδέθηκε με:

• Την Σοβιετική αποσιώπηση: Η πρώτη αντίδραση της Μόσχας ήταν η πλήρης συσκότιση. Για δύο ημέρες, η ΕΣΣΔ δεν παραδέχθηκε το γεγονός, φοβούμενη την πληγή που θα προκαλούσε κάτι τέτοιο στο γόητρό της Σοβιετικής τεχνολογίας. Η δημόσια παραδοχή έγινε μόνο όταν οι σουηδικοί σταθμοί εντόπισαν τη ραδιενέργεια, καθιστώντας την άρνηση αδύνατη. Ακόμα και τότε, η έκταση του κινδύνου υποβαθμίστηκε για να αποφευχθεί ο εσωτερικός πανικός και η διεθνής κατακραυγή.
• Τη Δυτική υπερβολή: Από την άλλη πλευρά ορισμένα δυτικά μέσα ενημέρωσης, εκμεταλλευόμενα το κενό πληροφόρησης, κατηγορήθηκαν για τρομολαγνεία. Υπήρξαν αναφορές για «χιλιάδες άμεσους νεκρούς» που θάβονταν σε ομαδικούς τάφους τις πρώτες ημέρες – ισχυρισμοί που αργότερα αποδείχθηκαν ανακριβείς, αλλά εξυπηρετούσαν το αφήγημα της «αποτυχημένης σοβιετικής μηχανής».
• Το τέλος της Γκλάστνοστ: Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι το Τσερνόμπιλ ήταν ο καταλύτης για την κατάρρευση της ΕΣΣΔ λίγα χρόνια αργότερα. Η πολιτική της Γκλάστνοστ (διαφάνεια) του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δοκιμάστηκε σκληρά. Ο ίδιος δήλωσε αργότερα πως το ατύχημα αυτό ίσως ήταν η πραγματική αιτία της πτώσης της Σοβιετικής Ένωσης, καθώς αποκάλυψε σε όλο τον κόσμο – και στους ίδιους τους Σοβιετικούς πολίτες – τις δυσλειτουργίες του κρατικού μηχανισμού.

Και η μάχη της οθόνης: HBO vs Ρωσίας

Σχεδόν 40 χρόνια μετά, το Τσερνόμπιλ αποτέλεσε ξανά πεδίο αντιπαράθεσης, αυτή τη φορά στις οθόνες μας. Η τεράστια επιτυχία των πρόσφατων παραγωγών αναζωπύρωσε εκ νέου τη συζήτηση για το τι είναι αλήθεια και τι προπαγάνδα σε αυτή την ιστορία.

Το «Chernobyl» του HBO (2019): Το Δυτικό αφήγημα

Η μίνι σειρά του ΗΒΟ θεωρείται από πολλούς ως η κορυφαία αναπαράσταση της καταστροφής. Εστίασε ωστόσο στο «κόστος των ψεμάτων» και στην παθογένεια του σοβιετικού συστήματος.

Πολλοί Ρώσοι και ιστορικοί κατηγόρησαν τη σειρά για «σκόπιμη δραματοποίηση της ιστορίας». Για παράδειγμα ο χαρακτήρας της Ulana Khomuk ήταν φανταστικός (εκπροσωπούσε πολλούς επιστήμονες) ενώ σκηνές όπως η πτώση του ελικοπτέρου ή η συμπεριφορά των αξιωματούχων θεωρήθηκαν υπερβολικές για χάρη της πλοκής.

Η Ρωσική απάντηση: «Chernobyl: Abyss» (2021) και η σειρά του NTV

Η επιτυχία του ΗΒΟ προκάλεσε την αντίδραση της ρωσικής βιομηχανίας, η οποία θέλησε να δώσει τη δική της “πατριωτική” εκδοχή.

Η σειρά εστιάζει στον ατομικό ηρωισμό των Ρώσων πυροσβεστών και δυτών. Εδώ το σύστημα δεν παρουσιάζεται ως ο κακός, αλλά οι άνθρωποι ως ήρεως που σώζουν την ήπειρο.

Τέλος, η σειρά του NTV είναι ίσως η πιο αμφιλεγόμενη εκδοχή, καθώς υιοθετεί μια θεωρία συνωμοσίας: ότι ένας πράκτορας της CIA βρισκόταν στον σταθμό και συμμετείχε στη δολιοφθορά που οδήγησε στην έκρηξη. Πρόκειται για μια ξεκάθαρη προσπάθεια μετατόπισης της ευθύνης από τα σχεδιαστικά σφάλματα του αντιδραστήρα RBMK σε εξωτερικούς εχθρούς.

Η σύγκρουση αυτών των εκδοχών δείχνει ότι το Τσερνόμπιλ παραμένει ένα ζωντανό σύμβολο πολιτικής αντιπαράθεσης και προπαγάνδας.

Για τη Δύση είναι το απόλυτο παράδειγμα αποτυχίας του Σοβιετικού μοντέλου.

Για τη Ρωσία παραμένει μια πληγή στο εθνικό γόητρο που πρέπει να «θεραπευτεί» μέσω ιστοριών αυτοθυσίας.

Όπως όμως συμβαίνει συχνά με την ιστορία, η αλήθεια φέρεται να βρίσκεται κάπου στη μέση. Το ατύχημα ήταν πράγματι ένας συνδυασμός ελαττωματικής τεχνολογίας και ανθρώπινου λάθους, αλλά η διαχείρισή του ήταν ένας άλλος συνδυασμός απαράμιλλου ηρωισμού και εγκληματικής μυστικοπάθειας.

Τι απέγιναν οι πρωταγωνιστές του δυστυχήματος 40 χρόνια μετά

Οι τρεις άνθρωποι που κάθισαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου στη δίκη του 1987, θεωρήθηκαν από πολλούς τα «εξιλαστήρια θύματα» του συστήματος.

• Viktor Bryukhanov (Διευθυντής του Σταθμού): Αποφυλακίστηκε πρόωρα λόγω καλής διαγωγής και έζησε το υπόλοιπο της ζωής του στο Κίεβο, επιμένοντας μέχρι τέλους ότι ο σταθμός είχε κατασκευαστικά σφάλματα. Πέθανε τον Οκτώβριο του 2021 σε ηλικία 85 ετών.
• Anatoly Dyatlov (Αναπληρωτής Αρχιμηχανικός): Η πιο αμφιλεγόμενη φιγούρα. Καταδικάστηκε σε 10 χρόνια, εξέτισε τα 5 και πέθανε το 1995 από ανακοπή καρδιάς, αποτέλεσμα της έκθεσής του σε ακτινοβολία. Μέχρι τον θάνατό του έγραφε επιστολές και άρθρα υπερασπιζόμενος τους χειριστές και κατηγορώντας τον σχεδιασμό του αντιδραστήρα.
• Nikolai Fomin (Αρχιμηχανικός): Μετά την αποφυλάκισή του, υπέφερε από σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Παρά την καταδίκη του, επέστρεψε να εργαστεί στον πυρηνικό σταθμό του Καλίνιν. Σήμερα παραμένει μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, έχοντας αποσυρθεί.

Οι Επιστήμονες και οι ήρωες

• Valery Legasov (Επικεφαλής Επιστήμονας): Η τραγική φιγούρα της ιστορίας. Αυτοκτόνησε στις 26 Απριλίου 1988, ακριβώς στη δεύτερη επέτειο της καταστροφής, αφού άφησε ηχογραφημένες κασέτες που αποκάλυπταν την αλήθεια για τα σφάλματα του κράτους. Το 1996 του απονεμήθηκε μεταθανάτια ο τίτλος του «Ήρωα της Ρωσικής Ομοσπονδίας».
• Οι «Τρεις Δύτες» (Ananenko, Bespalov, Baranov): Αντίθετα με τον αστικό μύθο που τους ήθελε να πεθαίνουν αμέσως, οι δύο από τους τρεις είναι ζωντανοί. Ο Boris Baranov πέθανε το 2005 από καρδιά. Οι Alexei Ananenko και Valeri Bespalov τιμήθηκαν το 2018 από τον Πρόεδρο της Ουκρανίας. Μάλιστα, ο Ananenko αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σπίτι του στο Κίεβο το 2022 λόγω της ρωσικής εισβολής.
• Lyudmilla Ignatenko (Σύζυγος του πυροσβέστη Vasily): Η ιστορία της συγκλόνισε τον κόσμο μέσα από τη σειρά του HBO. Σήμερα ζει στο Κίεβο. Πρόσφατα, το 2024-2025, κέρδισε μια δικαστική διαμάχη κατά του HBO για τη χρήση του ονόματός της χωρίς τη συγκατάθεσή της, δηλώνοντας ότι η δημοσιότητα της προκάλεσε μεγάλο πόνο και την ανάγκασε να αλλάξει σπίτι για να αποφύγει τους δημοσιογράφους.