Η Διώρυγα του Ξέρξη: Το χαμένο θαύμα της Χαλκιδικής που άλλαξε την ιστορία

Στη βορειοανατολική Χαλκιδική, ανάμεσα στα σημερινά Νέα Ρόδα και την Τρυπητή, κρύβεται ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεχνικά έργα της αρχαιότητας.

Οι περισσότεροι περνούν από την περιοχή χωρίς να γνωρίζουν ότι κάτω από το χώμα βρίσκεται η περίφημη Διώρυγα του Ξέρξη.

Ένα έργο ηλικίας 2.500 ετών, που κατασκευάστηκε για να περάσει ο περσικός στόλος προς την Ελλάδα.

Για δεκαετίες πολλοί ιστορικοί θεωρούσαν ότι η διώρυγα δεν υπήρξε ποτέ. Σήμερα όμως, αρχαιολογικές και γεωλογικές έρευνες έχουν επιβεβαιώσει πως το έργο ήταν πραγματικό, τεράστιο και εξαιρετικά προηγμένο για την εποχή του.

Το ιστορικό πλαίσιο

Βρισκόμαστε στο 480 π.Χ. Ο Πέρσης βασιλιάς Ξέρξης Α΄ ετοιμάζει τη δεύτερη μεγάλη εκστρατεία εναντίον των ελληνικών πόλεων-κρατών.

Δέκα χρόνια νωρίτερα, ο στρατηγός Μαρδόνιος είχε επιχειρήσει να περάσει τον στόλο του γύρω από το ακρωτήριο του Άθω. Η προσπάθεια κατέληξε σε καταστροφή: σφοδροί άνεμοι και τρικυμίες βύθισαν εκατοντάδες πλοία.

Ο Ξέρξης δεν ήθελε να επαναλάβει το ίδιο λάθος.

Έτσι, αποφάσισε κάτι αδιανόητο για την εποχή.

Να ανοίξει μια διώρυγα μέσα από τον στενό ισθμό της χερσονήσου του Άθω, ώστε ο στόλος να περάσει με ασφάλεια χωρίς να χρειαστεί να κάνει τον επικίνδυνο περίπλου.

Η ιδέα ήταν τόσο φιλόδοξη, ώστε αρκετοί μεταγενέστεροι ιστορικοί πίστεψαν ότι ο Ηρόδοτος υπερέβαλε ή ακόμα και ότι επινόησε το έργο.

Ωστόσο, οι σύγχρονες μελέτες απέδειξαν ότι η διώρυγα όχι μόνο κατασκευάστηκε, αλλά χρησιμοποιήθηκε κανονικά.

Πού ακριβώς βρισκόταν

Η διώρυγα άνοιξε στο στενότερο σημείο της χερσονήσου του Άθω, εκεί όπου σήμερα βρίσκονται τα Νέα Ρόδα. Ένωνε τον κόλπο της Ιερισσού με τον Σιγγιτικό κόλπο και είχε μήκος περίπου δύο χιλιομέτρων.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ερευνητών, το πλάτος της έφτανε τα 30 μέτρα, ενώ το βάθος της πιθανότατα ξεπερνούσε τα 15 μέτρα σε ορισμένα σημεία. Ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να περνούν τριήρεις και πολεμικά πλοία της εποχής.

Αν κάποιος δει σήμερα την περιοχή από ψηλά ή μέσω δορυφορικής εικόνας, μπορεί ακόμη να διακρίνει τη φυσική «χαραγή» στο τοπίο, μια ελαφριά κοιλάδα που ακολουθεί την πορεία της αρχαίας διώρυγας.

Πώς κατασκευάστηκε

Το έργο ανατέθηκε, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, στους Πέρσες μηχανικούς Αρταχαίη και Βούβαρο. Χιλιάδες εργάτες από διαφορετικούς λαούς της Περσικής Αυτοκρατορίας επιστρατεύθηκαν για τη διάνοιξη.

Η κατασκευή έγινε με απλά εργαλεία, σκαπτικά μέσα και χειρωνακτική εργασία. Οι εργάτες έσκαβαν ταυτόχρονα από διαφορετικά σημεία, ενώ σε αρκετά τμήματα κατασκευάστηκαν πρανή για να μην καταρρέουν τα τοιχώματα.

Ο Ηρόδοτος μάλιστα αναφέρει ένα ενδιαφέρον περιστατικό: οι Φοίνικες εργάτες θεωρούνταν οι πιο αποτελεσματικοί, επειδή άνοιγαν τη διώρυγα με κεκλιμένα πρανή, αποφεύγοντας κατολισθήσεις. Πρόκειται ουσιαστικά για μια πρώιμη μορφή γεωτεχνικής μηχανικής.

Οι άγνωστες λεπτομέρειες

Η ιστορία της διώρυγας κρύβει αρκετές λεπτομέρειες που μοιάζουν σχεδόν μυθικές.

Ο Αρταχαίης, ένας από τους υπεύθυνους του έργου, περιγράφεται από τον Ηρόδοτο ως άνθρωπος τεράστιου αναστήματος, που ξεπερνούσε τα 2,5 μέτρα και είχε «φωνή σαν σάλπιγγα». Λίγο πριν ολοκληρωθεί το έργο, αρρώστησε και πέθανε. Ο Ξέρξης θεώρησε τον θάνατό του κακό οιωνό και τον έθαψε με μεγάλες τιμές στην Άκανθο.

Για αιώνες υπήρχε μεγάλη διαμάχη σχετικά με το αν επρόκειτο πραγματικά για υδάτινη διώρυγα ή για δίολκο — έναν χερσαίο δρόμο πάνω στον οποίο έσερναν τα πλοία.

Η αμφισβήτηση ξεκίνησε επειδή κάποιοι μελετητές πίστευαν ότι η τεχνολογία της εποχής δεν επέτρεπε τόσο μεγάλη εκσκαφή. Οι σύγχρονες όμως γεωφυσικές έρευνες εντόπισαν σαφή ίχνη καναλιού, αποδεικνύοντας ότι επρόκειτο όντως για πραγματική διώρυγα.

Το πρώτο «mega project» της Ευρώπης

Αρκετοί ιστορικοί και μηχανικοί θεωρούν σήμερα τη Διώρυγα του Ξέρξη ένα από τα πρώτα μεγάλα δημόσια έργα υποδομής στην ευρωπαϊκή ιστορία. Το μέγεθος, η οργάνωση και η ταχύτητα κατασκευής της εντυπωσιάζουν ακόμη και σύγχρονους ερευνητές.

Τι απέγινε η διώρυγα

Μετά την περσική εκστρατεία, η διώρυγα φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε σχετικά γρήγορα. Με το πέρασμα των αιώνων γέμισε από φερτά υλικά, χώμα και βλάστηση, μέχρι που εξαφανίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από το τοπίο.

Για πολλούς αιώνες η ύπαρξή της βασιζόταν μόνο στις αφηγήσεις του Ηροδότου και του Θουκυδίδη.

Οι πρώτες σοβαρές επιστημονικές έρευνες ξεκίνησαν τον 20ό αιώνα, ενώ σημαντικές μελέτες πραγματοποιήθηκαν από Έλληνες και Βρετανούς ερευνητές τη δεκαετία του 1990 και αργότερα. Με γεωλογικές τομές, δορυφορικές φωτογραφίες και γεωφυσικές μετρήσεις εντοπίστηκε η ακριβής διαδρομή της διώρυγας κάτω από το έδαφος.

Η Διώρυγα του Ξέρξη σήμερα

Σήμερα η περιοχή δεν θυμίζει εύκολα το γιγαντιαίο έργο της αρχαιότητας. Παρ’ όλα αυτά, όσοι επισκεφθούν τα Νέα Ρόδα μπορούν να δουν σημεία όπου διακρίνεται ακόμη η φυσική κοιλότητα της διώρυγας, ενώ υπάρχουν ενημερωτικές πινακίδες και τοπικές αναφορές στο ιστορικό έργο.

Τα τελευταία χρόνια η διώρυγα έχει επανέλθει στο ενδιαφέρον ιστορικών, αρχαιολόγων και ταξιδιωτών, καθώς θεωρείται ένα από τα πιο άγνωστα αλλά σημαντικά μνημεία της αρχαίας μηχανικής στην Ελλάδα.

Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας της: κάτω από έναν ήσυχο δρόμο της Χαλκιδικής, εξακολουθεί να βρίσκεται θαμμένο ένα έργο που κάποτε κατασκευάστηκε για να αλλάξει την πορεία ενός πολέμου και τελικά της ίδιας της ιστορίας της Ευρώπης.

Η πρόσφατη επίσκεψη των Ιρανών

2.500 χρόνια μετά την κατασκευή της Διώρυγας που χώρισε την ιστορία σε δύο κόσμους, την Ανατολή και τη Δύση, ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεχνικά έργα της αρχαιότητας ήρθε ξανά στο επίκεντρο, πριν από λίγους μήνες.

Αυτή τη φορά όχι ως ως μνημείο πολεμικής εκστρατείας αλλά ως σύμβολο ειρήνης, ανταλλαγής και τουριστικής συνεργασίας.

Στη Χαλκιδική βρέθηκαν ο πρόεδρος του Κέντρου Διεθνών Σχέσεων και Δημόσιας Διπλωματίας του υπουργείου Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Τουρισμού του Ιράν, Χοτζατολά Αγιουμπί, με επταμελή ομάδα υψηλόβαθμων αξιωματούχων.

Πηγές:

xalkidikipolitiki / ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ / Δήμος Αριστοτέλη / ΕΡΤ