Λαγοκέφαλος: Αλήθειες και fake news για την παρουσία του «επικηρυγμένου» ψαριού στις ελληνικές θάλασσες
Ο καθηγητής Ιχθυολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Γιάννης Μπατζάκας, αποδομεί τα clickbaits των social media (και όχι μόνο) κι εξηγεί γιατί η «λαγοκεφαλο-λαγνεία» των ημερών στερείται επιστημονικής βάσης
Το τελευταίο διάστημα, μια ιδιότυπη «λαγοκεφαλο-λαγνεία» έχει κατακλύσει τα ελληνικά ΜΜΕ και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τίτλοι που προκαλούν πανικό, βίντεο αμφίβολης εγκυρότητας και μια διάχυτη τρομοκρατίας παρουσιάζουν τον λαγοκέφαλο ως έναν επιθετικό «εχθρό» που παραμονεύει στις ελληνικές παραλίες.
Η εικόνα αυτή, ωστόσο, απέχει παρασάγγας από την πραγματικότητα και τα επιστημονικά δεδομένα. Για να ξεκαθαρίσει το τοπίο και ενδεχομένως να μπει ένα φρένο στην άσκοπη κινδυνολογία, μιλήσαμε με τον Γιάννη Μπατζάκα, καθηγητή Ιχθυολογίας στο Τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Βιοεπιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, ο οποίος βάζει τα πράγματα στη θέση τους.
Μια παρουσία είκοσι ετών στις ελληνικές θάλασσες
Όπως εξηγεί ο κ. Μπατζάκας, ο λαγοκέφαλος δεν είναι ένα «χθεσινό» φαινόμενο. Πρόκειται για έναν Λεσσεψιανό μετανάστη – ένα ψάρι που μετακινήθηκε από τα ζεστά νερά της Ερυθράς Θάλασσας μέσω της Διώρυγας του Σουέζ – ο οποίος έκανε την εμφάνισή του στη Μεσόγειο στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και καταγράφηκε επίσημα στην Ελλάδα το 2005.
Έκτοτε, το είδος εξαπλώθηκε αρκετά, χωρίς όμως να αναπτύξει μεγάλους πληθυσμούς, ειδικά στα βόρεια τμήματα της χώρας, όπως στη Χαλκιδική, ή τη Θράκη. Αντίθετα, η μεγάλη του συγκέντρωση εντοπίζεται στα νότια, κυρίως γύρω από την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα.
Αναφορικά με τη σύνδεση της παρουσίας του με την κλιματική αλλαγή και την άνοδο της θερμοκρασίας των νερών, ο καθηγητής εμφανίζεται καθησυχαστικός και με το… γράμμα της επιστήμης. Παρόλο που υπάρχει μια λογική ότι οι πιο θερμές συνθήκες ευνοούν ένα ψάρι που προέρχεται από τροπικά κλίματα, ο κ. Μπατζάκας ξεκαθαρίζει ότι προς το παρόν δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα και συνεχείς μετρήσεις που να αποδεικνύουν μια κατακόρυφη, ετήσια αύξηση του πληθυσμού του.
Από τα clickbaits των Social Media στις «φανταστικές» επιθέσεις
Ένα από τα κεντρικά σημεία της παραπληροφόρησης αφορά την υποτιθέμενη επιθετικότητα του ψαριού προς τους λουόμενους, με σενάρια να θέλουν τους λαγοκέφαλους ακόμη και να «οργανώνονται σε ομάδες» για να επιτεθούν. «Αυτά είναι πραγματικά πέρα από κάθε φαντασία», τονίζει ο καθηγητής, ξεκαθαρίζοντας ότι ο λαγοκέφαλος είναι ένας άγριος οργανισμός και, όπως όλα τα άγρια ζώα, αποφεύγει τη στενή επαφή με τον άνθρωπο.
Σχολιάζοντας το περιβόητο βίντεο από την Κρήτη (το οποίο κυκλοφόρησε το 2022) και έδειχνε δάγκωμα του ψαριού σε λουόμενο, ο κ. Μπατζάκας αποκαθιστά την αλήθεια: «Σε κανονικές συνθήκες αυτά τα ψάρια δεν βγαίνουν τόσο έξω στα ρηχά. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι λουόμενοι τα είχαν ταΐσει, τα είχαν κατά κάποιο τρόπο εκπαιδεύσει κι ερχόταν σιγά – σιγά κοντά για να παίξουν μαζί τους. Όταν προσπαθείς να τα πιάσεις ή κουνάς τα δάχτυλά σου μπροστά στο στόμα τους, η αντίδρασή τους είναι φυσιολογική. Για παράδειγμα αν εκνευρίσεις μια γάτα ή έναν σκύλο και βάλεις το χέρι σου μπροστά του, είναι φυσικό και επόμενο να σε δαγκώσει, ειδικά αν βρεθεί σε κατάσταση στρες. Άρα αυτό συνέβη και φυσικά, δεν υπήρξε καμιά οργανωμένη επίθεση».
Παράλληλα ο καθηγητής εφιστά την προσοχή των πολιτών απέναντι στα βίντεο που έχουν κατακλύσει το facebook και το Tiktok (τα οποία συχνά δείχνουν λαγοκέφαλους που καταστρέφουν τενεκεδάκια αναψυκτικών), σημειώνοντας τη μανία των χρηστών για likes και προσοχή. Με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) ή μέσω παραπλανητικών πλάνων, ο καθένας μπορεί να διογκώσει ένα θέμα, δημιουργώντας μια αδικαιολόγητη κινδυνολογία, παρόμοια με εκείνη που παρατηρείται κατά καιρούς και με την εμφάνιση καρχαριοειδών.
Η πραγματική απειλή είναι τα εργαλεία των ψαράδων, όχι οι λουόμενοι
Πρόσφατα η συζήτηση φούντωσε ξανά με αφορμή το μέτρο της οικονομικής επιδότησης (επικήρυξης) του ψαριού με 5,33 ευρώ/κιλό. Ο κ. Μπατζάκας ξεκαθαρίζει ότι το μέτρο αυτό δεν σχετίζεται σε καμιά περίπτωση με την ασφάλεια των λουόμενων, αλλά αφορά αποκλειστικά την προστασία των επαγγελματιών αλιέων στις περιοχές όπου ο λαγοκέφαλος αφθονεί, όπως για παράδειγμα η Ρόδος και η Κρήτη.
Λόγω των εξαιρετικά ισχυρών σαγονιών του, το ψάρι αυτό προκαλεί τεράστιες καταστροφές στα δίχτυα και τα παραγάδια, κόβοντας με χαρακτηριστική ευκολία τις πετονιές. Επιπλέον, κλέβει τα πιασμένα ψάρια μέσα από τα εργαλεία των ψαράδων. «Σύμφωνα με μια μελέτη που ολοκληρώσαμε πριν από δύο – τρία χρόνια για τα ξενικά είδη, βρήκαμε μέσα στο στομάχι λαγοκέφαλου κομμάτι από φαγκρί μαζί με δίχτυ. Επειδή ο λαγοκέφαλος δεν είναι τόσο γρήγορος, ώστε να κυνηγήσει ένα φαγκρί στο ανοιχτό νερό, είναι προφανές ότι το αφαίρεσε έτοιμο από το δίχτυ του ψαρά», αναφέρει ο καθηγητής. Επομένως, το μέτρο της Πολιτείας στοχεύει στον περιορισμό του αριθμού τους και στην οικονομική ανακούφιση των επαγγελματιών από τα μεγάλα έξοδα των ζημιών, και όχι στην εξάλειψη ενός δήθεν «θαλάσσιου τέρατος».
Τοξικότητα: Ο μόνος πραγματικός κίνδυνος
Αν υπάρχει μια αλήθεια που πρέπει να γνωρίζουν όλοι, αυτή είναι ότι ο λαγοκέφαλος δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να καταναλωθεί. Γιατί; Διότι η σάρκα του περιέχει μια πανίσχυρη νευροτοξίνη, την τετροδοτοξίνη, για την οποία δεν υπάρχει αντίδοτο. Σε περίπτωση δηλητηρίασης, οι γιατροί μπορούν μόνο να υποστηρίξουν τον οργανισμό ώστε να αποβάλει μόνος του την τοξίνη και να αντέξει το πρώτο κρίσιμο 24ωρο.
Ο λαγοκέφαλος είναι το μόνο ψάρι στις ελληνικές θάλασσες με τοξική σάρκα. Όπως εξηγεί ο κ. Μπατζάκας, άλλα γνωστά μας είδη, όπως οι δράκαινες ή τα σκορπίδια, έχουν δηλητήριο στα αγκάθια τους (το οποίο προκαλεί πόνο παρόμοιο με το τσίμπημα της μέλισσας), αλλά η σάρκα τους είναι απόλυτα εδώδιμη. Η ίδια η φύση έχει «προειδοποιήσει» για την επικινδυνότητα του λαγοκέφαλου, προικίζοντάς τον με χαρακτηριστικές κηλίδες και έντονα χρώματα, ένα κλασικό σημάδι στον κόσμο των ζώων ότι ο οργανισμός φέρει τοξίνες.
Παρ’ όλα αυτά, ο κίνδυνος παραμένει περιορισμένος στο κομμάτι της βρώσης, καθώς στη Μεσόγειο έχουν καταγραφεί συνολικά 160 περιστατικά δηλητηρίασης (κυρίως σε Συρία, Λίβανο, Ισραήλ), εκ των οποίων τα 25 ήταν θανατηφόρα, ενώ στην Ελλάδα δεν έχουμε κανένα τέτοιο κρούσμα.
Πολύς θόρυβος για το τίποτα
Κλείνοντας, ο κ. Μπατζάκας χαρακτηρίζει τις ανακοινώσεις ή τις οδηγίες πρώτων βοηθειών από φορείς για το συγκεκριμένο θέμα ως «φοβερά υπερβολικές», τονίζοντας ότι οι πιθανότητες να συμβεί οτιδήποτε σε έναν λουόμενο είναι απειροελάχιστες. Πρόσφατα περιστατικά, όπως μιας κυρίας στη Βάρκιζα που παραπονέθηκε για δάγκωμα, αποδείχθηκε τελικά ότι δεν αφορούσαν λαγοκέφαλο.
Η κοινή λογική στη θάλασσα επιτάσσει απλούς κανόνες: δεν ταΐζουμε τα άγρια ζώα, δεν παίζουμε μαζί τους και δεν βάζουμε τα χέρια μας μπροστά τους. Ο καθηγητής καταλήγει με μια χαρακτηριστική στατιστική σύγκριση που αποδομεί πλήρως τον μύθο αλλά και τον πανικό που έχει προκληθεί.
«Αν πάμε στατιστικά, κάθε χρόνο στην Ελλάδα πεθαίνουν 350 με 400 άτομα από πνιγμό στη θάλασσα. Από επιθέσεις λαγοκέφαλων δεν έχουμε τίποτα απολύτως. Είναι πολύς ντόρος, πολλή φασαρία για το τίποτα».
