Μαρξισμός-Κομμουνισμός: Πόσο διαφέρει η θεωρία από την πράξη;

Προσθέστε την parallaximag.gr ως προτεινόμενη πηγή στη Google

“Οι φιλόσοφοι μονάχα ερμήνευαν με διάφορους τρόπους τον κόσμο, το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε”

(11η θέση για τον Φόιερμπαχ)

Ίσως η πιο γνωστή φράση του Καρλ Μαρξ -μαζί με το “προλετάριοι όλων χωρών ενωθείτε“-μια φράση η οποία ενέπνευσε εκατομμύρια ανθρώπους για πάνω από έναν αιώνα να δράσουν για έναν καλύτερο και οικονομικά δίκαιο κόσμο, δίνοντας πολλές φορές και τη ζωή τους.

Μια φράση από έναν άνθρωπο που έφτασε στα όρια της αγιοποίησης σχεδόν στο 1/3 του παγκόσμιου πληθυσμού στα μέσα του 20ου αιώνα.

Μια φράση που μαζί το θεωρητικό και πρακτικό οπλοστάσιό του άλλαξε όντως τον κόσμο προς το καλύτερο παρά τα πολλά ιστορικά λάθη.

Σήμερα, όμως,  ο υπαρκτός Σοσιαλισμός δεν υπάρχει και καπιταλισμός παίζει μπάλα μόνος του, χωρίς αντίπαλο, μεταλλασσόμενος σε όλο και πιο ακραίες και φασίζουσες μορφές.

Πώς συγκροτήθηκε, λοιπόν, ιστορικά ο μαρξισμός -και οι διάφορες παραλλαγές του- και πως εξελίχθηκε μέσα σε μια ιστορική πορεία;

Πόσο σοσιαλιστικά-κομμουνιστικά ήταν τα καθεστώτα που γνώρισε η ανθρωπότητα τον 20ο αιώνα και πόσο είναι αυτό της Κίνας σήμερα;

Τέλος, που βρίσκεται σήμερα η θεωρητική αλλά και υλική υπόσταση του μαρξισμού και του σοσιαλισμού-κομμουνισμού;

Αυτά τα ερωτήματα, και πολλά ακόμη, συζητήσαμε με τον Άρη Στυλιανού, Καθηγητή Πολιτικής Θεωρίας και Πρόεδρος στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ιστορικές συνθήκες ανάπτυξης της σοσιαλιστικής και μαρξιστικής θεωρίας

“Αυτό που ονομάζουμε σοσιαλισμό, κομμουνισμό και μαρξισμό γεννήθηκε τον 19ο αιώνα με τις συνθήκες που δημιουργήθηκαν από τη Γαλλική Επανάσταση και μετά, δηλαδή από το τέλος του 18ου αιώνα και μετά που διαμορφώθηκε η καινούργια Ευρώπη και τις αλλαγές που έγιναν, όχι αμέσως μετά το 1789, αλλά σταδιακά τις επόμενες δεκαετίες.

Άλλαξαν τα νομικά πλαίσια, έγινε ο καινούργιος αστικός κώδικας, σιγά σιγά φτάσαμε στα νέα συντάγματα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της νεωτερικότητας που άλλαζαν οι θεσμοί σιγά σιγά, αλλά και με την εδραίωση της βιομηχανικής επανάστασης όπου έγινε μαζική παραγωγή και εργοστάσια, κυρίως αναπτυγμένες χώρες, όπως η Αγγλία και οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης (π.χ. Γαλλία).

Αυτές οι καινούργιες συνθήκες ζωής δημιούργησαν και ένα μεγάλο σώμα εργατών αυτούς που ονόμασε ο Μαρξ προλετάριοι, που έπρεπε για να ζήσουν να δουλεύουν στα εργοστάσια και να πουλούν ή να νοικιάζουν την εργατική τους δύναμη”.

Με τη γέννηση της εργατικής τάξης και τη μεγάλη αύξησή της άρχισαν οι διεκδικήσεις και ο συνδικαλισμός. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκαν και οι καινούργιες ιδέες φιλοσοφικές, θεωρητικές, αλλά και πολιτικές, που γεννήθηκαν από το εργατικό κίνημα”.

Η μήτρα των ιδεών του σοσιαλισμού μπορεί να εντοπιστεί στη Γαλλική Επανάσταση στην οποία “οι πιο αριστεροί και επαναστάτες θέλανε οικονομική ισότητα, γιατί η Γαλλική Επανάσταση έφτιαξε την ισότητα για όλους τους ανθρώπους, τη νομική ελευθερία. “ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη.

Το θέμα της ισότητας καθιερώθηκε νομικά, όλοι είναι ίσοι, αλλά υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί οπότε οι σοσιαλιστές, οι πιο ριζοσπάστες της Γαλλικής Επανάστασης θέλανε και μια οικονομική εξίσωση: Οι μεγάλες ιδιοκτησίες και περιουσίες να μειωθούν”.

Η πρωτοτυπία του Μαρξ και το εργατικό κίνημα

Μέσα σε αυτές τις νέες συνθήκες βρίσκεται και αναπτύσσεται πνευματικά ο Καρλ Μαρξ, ο οποίος επηρεάζεται άμεσα από τις επαναστατικές σοσιαλιστικές ιδέες της εποχής:

“Ο Μαρξ, εβραϊκής καταγωγής, μεγαλώνει στη Γερμανία και σπουδάζει νομικά και φιλοσοφία. Σε συνεργασία και με φίλους του, όπως ο Ένγκελς, αρχίζει και σκέφτεται, ριζοσπαστικοποιείται και κάποια στιγμή αφήνει στην άκρη τη φιλοσοφία που είχε αρχίσει,  γύρω στα 28 του χρόνια 27 με 28 χρονών. Έτσι, αποφασίζει να ασχοληθεί με την πολιτική οικονομία, λέγοντας και γράφοντας αυτή τη φράση την 11η θέση για το Feuerbach ότι “οι φιλόσοφοι μέχρι σήμερα απλώς ερμήνευαν τον κόσμο αλλά το ζήτημα είναι να αλλάξουμε τον κόσμο” .Άρα, αφήνει τη φιλοσοφία λίγο στην άκρη και πάει να δει την επαναστατική αλλαγή του κόσμου, τον μετασχηματισμό αυτού.

“Μέσα από τις μελέτες του για την οικονομία και το οικονομικό σύστημα αρχίζει να αναλύει και να περιγράφει αυτό που το ονόμασε καπιταλισμό, δηλαδή “κεφαλαιοκρατικό σύστημα” δηλαδή πώς συσσωρεύεται και επενδύεται το κεφάλαιο. Βρίσκει αυτό όλο αυτό το σχήμα με το κεφάλαιο και την εργασία: Την αντίθεση, ανάμεσα στους κεφαλαιοκράτες, τους αστούς, και τους εργάτες, τους προλετάριους”.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς πέρα από τη θεωρητική τους δουλειά “αποφασίζουν να φτιάξουν και ένα κόμμα. αλλά πανευρωπαϊκό δηλαδή όχι μόνο σε μία χώρα και φτιάχνουν την πρώτη διεθνή ένωση των εργατών, μία ομάδα επαναστατών από πολλές ευρωπαϊκές χώρες που οργάνωσαν την πρώτη ένωση, τη διεθνή ένωση των εργατών άρα αυτό εκεί γεννιούνται”.

Επιπλέον, θα αναλάβουν για τη ένωση να συντάξουν “ένα ιδρυτικό κείμενο, μία διακήρυξη αυτό είναι το διάσημο κομμουνιστικό μανιφέστο, που δημοσιεύθηκε το 1848 όταν ο Μαρξ ήταν 30 χρονών”.

Συνοπτικά, το Μανιφέστο ανέλυε ιστορικά το πως διαμορφώθηκαν ταξικά οι κοινωνίες ως τότε και τον στόχο της οικοδόμησης μιας κομμουνιστικής, αταξικής κοινωνίας:

“Mια κοινωνία ισότητας, αδελφοσύνης των ανθρώπων που να καταργηθεί η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο να είναι όλοι ίσοι να είναι ελεύθερα συνεταιρισμένη παραγωγή που θα μοιράζονται δεν θα υπάρχουν δηλαδή ιδιοκτήτες δεν θα ανήκει σε κάποιους λίγους η γη, οι μηχανές, τα εργοστάσια τα μέσα παραγωγής”.

Μπορεί ο στόχος να ήταν κοινός, αλλά υπήρχαν πολλές τάσεις εντός του σοσιαλιστικού στρατοπέδου, όπως “αυτοί που ονόμαζε ο Μαρξ ουτοπικοί σοσιαλιστές, ο Φουρνιέ, ο Σαιν-Σιμόν ή ο Προυντόν, οι οποίοι είχαν μια σκέψη αλλαγής της κοινωνίας, αλλά δεν είχαν αυτό το εργαλείο της οικονομικής ανάλυσης που αργότερα το ονόμασε επιστημονικό σοσιαλισμό ο Ένγκελς”.

Ένα από τα βασικά εργαλεία του Μαρξ ήταν κυρίως η κριτική της πολιτικής οικονομίας. Το 1867 θα γράψει “Το Κεφάλαιο”, που έχει έναν υπότιτλο κριτική της πολιτικής οικονομίας που θα πει ότι έκανε μια κριτική στις προηγούμενες οικονομικές θεωρίες των οικονομολόγων των αστών όπως ο Άνταμ Σμιθ ή ο Ρικάρντο, που δεν είχαν ανακαλύψει το θέμα της εκμετάλλευσης της υπεραξίας του εργάτη από τους καπιταλιστές”.

Τέλος, υπήρχαν και οι αναρχικοί, οι οποίοι είναι “κατά της αρχής της εξουσίας Αυτή σημαίνει αναρχία, να μην έχουμε αρχή να μην έχουμε εξουσία, να μην έχουμε κράτος και οι αναρχικοί πίστευαν ότι  μόλις γίνει η κοινωνική ανατροπή, η επανάσταση, θα μπορούν να καταργήσουν το κράτος”.

Η Διεθνής Ένωση Εργατών ιδρύθηκε το 1864 σε μία συνέλευση εργατών στην αίθουσα του Saint Martin στο Λονδίνο. To πρώτο συνέδριο της Διεθνούς έλαβε χώρα το 1866 στη Γενεύη, για να διασπαστεί 6 χρόνια αργότερα, το 1872 ,η Διεθνής Ένωση Εργατών ως αποτέλεσμα των αντικρουόμενων θέσεων των 2 τότε κυρίαρχων τάσεων, της ομάδας των σοσιαλιστών και της ομάδας των αναρχικών.

Σύμφωνα με τη μαρξιστική και κομμουνιστική θεωρία “Θα καταργηθεί λοιπόν το κράτος σιγά σιγά, όπως γράφει και ο Μαρξ και ο Λένιν περισσότερο, θα υπάρξει μια περίοδος όπου το κράτος θα μαραθεί, δηλαδή σιγά σιγά και μέσα από τη δικτατορία του προλεταριάτου, από την εξουσία του προλεταριάτου, των εργατών, για να αλλάξει η κοινωνική κατάσταση, πρέπει να υπάρξει μια ισχυρή εξουσία του προλεταριάτου, πάνω στους αστούς, αφαιρώντας τους την περιουσία, την ιδιοκτησία των εργοστασίων, των μεγάλων τσιφλικιών και μοιράζοντάς τα σε όλους. Αυτή η φάση θέλει μία πυγμή, μία ισχύ. Άρα, χρειάζεται αστυνομία και στρατό για αυτή την επιβολή”.

Η θεωρία και η επιτυχία αυτής πέρασε διάφορες φάσεις΄ άλλες πιο θετικές, όπως η αρχική περίοδος μέχρι τις επαναστάσεις του 1848 ή η βραχύβια σε ζωή Παρισινή Κομμούνα, και άλλες πιο αρνητικές όπως το άσχημο τέλος αυτών των επαναστατικών κινήσεων.

Επιπλέον, την ανανέωνε με την πάροδο των χρόνων, όπως, για παράδειγμα, την  τελευταία περίοδο της ζωής του που μάθαινε ρωσικά, εναποθέτοντας τις ελπίδες του σε μια επιτυχή έκβαση του κινήματος των Ναρόντνικων, παρά το γεγονός τις καθυστερημένης ανάπτυξης της Ρωσίας.

“Η θεωρία του Μαρξ δεν είναι μια κλειστή, δογματική διδασκαλία και Το Κεφάλαιο δεν είναι το Ευαγγέλιο. Δεν πρέπει να κάνουμε μια εκκλησία και να τον προσκυνάμε. Στην ιστορία, βέβαια, του Μαρξισμού και του Κομμουνισμού αυτό συνέβη”.

Ιστορική πείρα

Εξετάζοντας το πως όλη αυτή η θεωρία εφαρμόστηκε στην πράξη, ο καθένας μπορεί να παρατηρήσει πολλές διαφορές. Καταρχάς, δεν ξεκίνησε η επανάσταση από τις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, ασχέτως που περιμέναν την επιτυχή έκβαση στην Ευρώπη οι Ρώσοι κομμουνιστές -στη διεθνή τα γερμανικά ήταν η επίσημη γλώσσα και το Βερολίνο η έδρα-, έμεινε για αρκετό καιρό μόνο σε μία χώρα και το κράτος αντί να “λιώσει” διογκώθηκε υπερβολικά.

Ο κατάλογος είναι μακρύς, αλλά αυτό συμβαίνει όταν έρχεται κάποιος αντιμέτωπος με την ιστορία και τα εμπόδιά της.

“Η θεωρία του Μαρξ είχε υλικά αποτελέσματα, πραγματικά και ιστορικά αποτελέσματα και με βάση αυτές τις ιδέες πάρα πολλοί άνθρωποι θυσιάστηκαν σκοτώθηκαν. Ήταν ιδέες που ενέπνευσαν εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο το κόσμο να κινητοποιηθούν, να φτιάξουν κόμματα επαναστατικά, να πάρουν την εξουσία”.

Η δεύτερη διεθνής που έγινε από τους σοσιαλιστές που ονομάστηκαν και σοσιαλδημοκράτες τότε ήταν η άποψη που έλεγε ότι θα αλλάξουμε την κοινωνία κυρίως μέσα από μεγάλες μεταρρυθμίσεις, για αυτό και ονομάστηκαν ρεφορμιστές, (μεταρρυθμιστές). Αυτή ήταν η βασική διαφορά και διαφωνία ότι δεν έχει νόημα να κάνουμε επανάσταση με τα όπλα και με βία πρέπει να παλέψουμε για μεγάλες μεταρρυθμίσεις για να αλλάξουμε το κοινωνικό σύστημα”.

Ο Στυλιανού θα αναφέρει χαρακτηριστικά μια φράση που του είχαν πει παλιότερα για το πόσο σημαντική για την ανάπτυξη του μαρξισμού υπήρξε η συμβολή του Βλαντιμίρ Λένιν:

“Ό,τι ρόλο έπαιξε ο Απόστολος Παύλος στη διάδοση του χριστιανισμού το ίδιο είναι ο Λένιν σε σχέση με τον Μαρξ”

“Ο Λένιν έφτιαξε μια θεωρία για το “κόμμα νέου τύπου” και πέτυχε να πάρει την εξουσία στο Σοβιετική Ένωση. Οι Μπολσεβίκοι την κράτησαν, δεν κατέρρευσαν παρά τις δυσκολίες, με φτώχεια και εμφύλιο, κατανικώντας και τους εσωκομματικούς αντιπάλους”.

Επιπλέον, “δεν ήταν μόνο ο Λένιν, ήταν ο Τρότσκι, πολύ σημαντικός θεωρητικός, ο οποίος είχε και τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης: Ότι πρέπει να συνεχιστεί η επανάσταση και να μην μείνει μόνο σε μία χώρα, στην πράξη βέβαια αυτό έγινε”.

“Στην αρχή υπήρχε ένα πολύ φιλελεύθερο καθεστώς, με πολύ προχωρημένη νομοθεσία στην οικονομία και στην κοινωνία δηλαδή μετά την επανάσταση είναι μια κοσμογονία. Υπάρχει η ρωσική πρωτοπορία, δείχνοντας πόσο αφήσανε ελεύθερα τα ρεύματα τα καλλιτεχνικά, τις σεξουαλικές προτιμήσεις και τις  ερωτικές σχέσεις. Ουσιαστικά, καταργήθηκε ο γάμος, η μονογαμία και η παραδοσιακή οικογένεια.

Όμως, δεν μπορούσε τόσο εύκολα να λειτουργήσει αυτό το πράγμα, οπότε γυρίσανε σε πιο συντηρητικά σχήματα και σίγουρα ο Στάλιν και ως ιδιοσυγκρασία ήταν ένας πιο αυταρχικός άνθρωπος, ο οποίος συγκέντρωσε πολύ εξουσία στα χέρια του, εξόντωσε τους κομματικούς του αντιπάλους, με τρανταχτό παράδειγμα τον Τρότσκι που έφυγε στην εξορία και τελικά τον σκότωσε ένας πράκτορας της Σοβιετικής Ένωσης στο Μεξικό. Γίνανε και οι δίκες της Μόσχας, ήταν μια ταραγμένη περίοδος, κατά την οποία φτιάχτηκε ένας καταπιεστικός μηχανισμός για τους αντιφρονούντες, έγιναν στρατόπεδα συγκέντρωσης και πέθανε αρκετός κόσμος, με εκκαθαρίσεις ή έκανε εκτοπίσεις πληθυσμών που ήταν ενάντια στο καθεστώς”.

Την περίοδο του σταλινισμού, το σοβιετικό σύστημα έγινε αυταρχικό, στα όρια του ολοκληρωτικού, με σκοπό την επίτευξη των “αντικειμενικών στόχων” όπως καθορίζονταν από την ίδια την ανώτατη κομματική εξουσία, μια συνθήκη και κατεύθυνση τελείως διαφορετική από αυτή που είχαν προβλέψει ο Μαρξ και ο Ένγκελς.

Χαρακτηριστικό της ωμότητας της σταλινικής περιόδου είναι πως, όπως αναφέρει και ο Erix Hobsbawm στο βιβλίο του “Η Εποχή των Άκρων. Ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας”:

“Στην περίοδο 1934-1939 συνελήφθησαν πέντε με έξι εκατομμύρια κομματικά μέλη και στελέχη για πολιτικούς λόγους, απ’ τα οποία τετρακόσιες με πεντακόσιες χιλιάδες εκτελέστηκαν χωρίς δίκη. Στο επόμενο Συνέδριο του κόμματος (το δέκατο όγδοο που συνήλθε την άνοιξη του 1939), μόνο 37 από του 1.827 αντιπροσώπους που είχαν συμμετάσχει στο δέκατο έβδομο Συνέδριο του 1934, είχαν επιζήσει“.

Βέβαια, υπήρξε μετά και η περίοδος αποσταλινοποίησης. Είμαστε και το 1956 και στη Σοβιετική Ένωση γίνεται ένα συνέδριο, το 20ο συνέδριο του κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, τρία χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν. Και αλλάζει τελείως τη γραμμή:

“Το κόμμα λέει ότι η περίοδος του Στάλιν ήταν μια παρέκκλιση από τις σωστές αρχές του μαρξισμού λενινισμού. Γιατί ήταν περίοδος προσωπολατρείας και αυτό δεν είναι μαρξιστικό, δεν είναι κομουνιστικό. Κάνουνε με αυτόν τον τρόπο αυτοκριτική”.

Φυσικά και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αυταρχικότητα αυτή ο Στάλιν ως πρόσωπο, αλλά η κατάσταση για άλλη μια φορά ήταν πιο σύνθετη:

“Ένα πλέγμα δυνάμεων, ομάδων πίεσης, ελίτ συμφερόντων στη Σοβιετική Ένωση αυτό υπήρχε φυσικά και στις χώρες που επιβλήθηκε το Σοβιετικό Σύστημα, η κάθε χώρα με τις ιδιαιτερότητες της. Άλλη ήταν η Ανατολική Γερμανία, άλλη η Ρουμανία, άλλη  η Βουλγαρία και η Πολωνία. Υπήρχαν χώρες που ήταν πιο φιλελεύθερες, αλλού η Μυστική Αστυνομία ήταν πιο σκληρή και σε παρακολουθούσε.

Γενικώς αυτά τα συστήματα, τα σοσιαλιστικά, κομμουνιστικά, του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν επέτρεψαν σε γενικές γραμμές τον πολυκομματισμό, τον πλουραλισμό, την αντιπολίτευση, δεν επέτρεψαν την εναλλαγή στην εξουσία, δεν ήταν δημοκρατίες φιλελεύθερες δυτικού τύπου. Οπότε, από αυτό πηγάζει το ότι όσοι ήθελαν να κάνουν αντιπολίτευση ή να ανατρέψουν το καθεστώς, τους παρακολουθούσαν ή τους συνελάμβαναν”.

Τέλος, ένας εξίσου σημαντικός λόγος για την κατάρρευση των καθεστώτων του υπαρκτού Σοσιαλισμού ήταν το γεγονός πως: “Ανταγωνιζόταν πάρα πολύ με τη δύση και τους Αμερικανούς στο να είναι στην αιχμή της τεχνολογίας και των πολεμικών εξοπλισμών και αυτό δεν μπορούσε να παραγάγει καταναλωτικά προϊόντα ποιότητας ,και όμορφα και χρηστικά, και ο κόσμος δεν ήταν ευχαριστημένος, γιατί δεν είχε καλές συνθήκες ζωής. Είχε βέβαια εξασφαλισμένη εργασία, εξασφαλισμένη κατοικία δωρεάν από το κράτος, αλλά δεν είχε αυτό που είναι για τους περισσότερους ανθρώπους σημαντικό να φοράς όμορφα ρούχα, να έχεις έγχρωμες τηλεοράσεις ή μπλουτζίν”,

Παρά τα πολλά λάθη της ιστορικής πρακτικής και την επακόλουθη κατάρρευση των καθεστώτων, “τον 20ο αιώνα και οι σοσιαλιστικές κομμουνιστικές ιδέες αλλά και οι χώρες του σοσιαλισμού, κυρίως η Σοβιετική Ένωση, είχαν μία ακτινοβολία, γιατί είχαν εφαρμόσει ένα σύστημα που καταπολέμησε τη φτώχεια των πολλών φτωχών εξαθλιωμένων, αγροτών και εργατών, βελτίωσε τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων, παρόλο που δεν έφτιαξε ευημερία σκανδιναβικού τύπου ή και αμερικάνικου, αλλά βελτιώθηκε η ζωή των μαζών, καταπολεμήθηκε η φτώχεια, είχαν καλά νοσοκομεία, εξασφαλισμένη εργασία και αυτό έδινε μία ακτινοβολία σε όλο τον κόσμο και οι διανοούμενοι που συμμετείχανε στο αριστερό κίνημα γενικώς, είτε στα κομμουνιστικά, είτε στις αριστερά σοσιαλιστικά κόμματα μπορεί να κάναν κάποια κριτική στη Σοβιετική Ένωση σε επιμέρους ζητήματα, αλλά γενικώς είχαν ένα μοντέλο και ένα πεδίο αναφοράς αν τους ρωτούσε κανείς τι ήθελαν”.

Ο Μαρξ και το σήμερα

“Ο Μαρξ, αυτά που έχει γράψει και σκεφτεί ο Μαρξ, είναι πολύ σημαντικά γιατί άνοιξαν μια καινούρια επιστημονική ήπειρο, για την ιστορία, για την κοινωνιολογία, για την οικονομία, αλλά και για την πολιτική. Είπε καινούρια πράγματα, συνδύασε πολλά διαφορετικά αντικείμενα και επηρέασε πάρα πολύ την σκέψη και της εποχής του, μέχρι και σήμερα”.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της επικαιρότητας και διαχρονικότητας του έργου και της σκέψης του είναι το γεγονός πως “μετά την οικονομική κρίση του 2008-2012, την παγκόσμια κρίση, στράφηκαν ξανά πολλοί να διαβάζουν ο Μαρξ το κεφάλαιο και άλλα έργα του, ακόμη και στην Αμερική. Δηλαδή, πολλοί οικονομολόγοι που δεν είναι αριστεροί κομμουνιστές. Ξανά ήρθε ο Μαρξ στη μόδα, ξαναεκδόθηκαν τα κείμενά του, το κεφάλαιο, άρχισαν μαζικά να εκδίδονται για να κατανοήσουν την κρίση“.