«ΕΝΟΜΕΝΑ»: Μια ταινία κατά του σχολικού εκφοβισμού για ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και εφήβους

Με αφορμή την 6η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού, η Foss Productions δημοσιεύει την ταινία «ΕΝΟΜΕΝΑ», μια πρωτοβουλία που στοχεύει στην ανάδειξη και την ευαισθητοποίηση γύρω από το ζήτημα του σχολικού εκφοβισμού που βιώνουν ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και έφηβοι.

Τα παιδιά και τα έφηβα άτομα περνάνε στο σχολείο περίπου τη μισή τους ημέρα, και σχεδόν όλη τους τη ζωή: εκεί κάνουν παρέες, εκεί μαθαίνουν τα όρια τους και τα όρια των άλλων, εκεί γνωρίζουν τον κόσμο, έξω από την οικογένεια τους. Το σχολείο δεν είναι κάτι που συμβαίνει και τελειώνει το μεσημέρι, δεν είναι μόνο τα μαθήματα ή/και οι βαθμοί.

Κάθε παιδί και κάθε έφηβο άτομο θέλει να αισθάνεται ασφαλές στο σχολείο, και κάθε ενήλικας θέλει να γνωρίζει ότι τα παιδιά στο σχολείο μαθαίνουν, παίζουν, μεγαλώνουν, αλλά δε φοβούνται. Ωστόσο, η σχολική κοινότητα είναι και ο καθρέφτης της κοινωνίας μας, οι δυναμικές που αναπτύσσονται μέσα σε αυτό δεν είναι ανεξάρτητες από την κοινωνικοπολιτική και οικονομική πραγματικότητα τόσο των παιδιών όσο και των οικογενειών τους. Ο σχολικός εκφοβισμός, το bullying, συμβαίνει καθημερινά και είναι σημαντικό να το αναγνωρίζουμε, να στεκόμαστε αταλάντευτα απέναντι του, να μη σταματάμε να μιλάμε για αυτό, μέχρι που δε θα συμβαίνει πια.

Δεν είναι κάτι που δεν έχει σημασία ή που περνάει απαρατήρητο από τα παιδιά. Και δεν είναι σύγκρουση ή καβγάς ανάμεσα σε παιδιά που είναι στην ίδια θέση. Ο σχολικός εκφοβισμός συμβαίνει όταν μία ομάδα παιδιών στοχοποιεί επανειλημμένα ένα παιδί, που συνήθως το αντιλαμβάνεται ως πιο αδύναμο, με στόχο την καθυπόταξη και την ταπείνωσή του.

Η στοχοποίηση μπορεί να έχει σωματική βία (όπως βλέπουμε και στην ταινία, και όσο ακραίο και να μας φαίνεται), κοινωνική απομόνωση, να συμβαίνει στο προαύλιο ή στα social media. Σε κάθε περίπτωση αφορά ολόκληρο το σχολικό πλαίσιο, μαθητές, μαθήτριες, μαθητά, εκπαιδευτικούς και γονείς. Κάποια παιδιά/έφηβα άτομα είναι σε ρόλο θύτη, κάποια σε ρόλο θύματος και κάποια σε ρόλο παρατηρητή. Αναφερόμαστε σε ρόλους, γιατί πολύ συχνά οι ρόλοι αυτοί μπορεί να αλλάξουν – ένα παιδί που έχει δεχτεί bullying, να βρεθεί στον απέναντι ρόλο.

Ο σχολικός εκφοβισμός αφορά το σύνολο, διότι δίνει ένα σαφές μήνυμα και σε όσα άτομα είναι στο ρόλο του παρατηρητή: μην αντιδράς, γιατί αυτό μπορεί να συμβεί και σε εσένα. Σε αυτό όμως ακριβώς το σημείο είναι και η λύση: στην αντίδραση των παρατηρητών. Όταν τα παιδιά που γίνονται μάρτυρες αυτής της βίας μπορούν να μιλήσουν και να πουν «δεν είναι εντάξει αυτό». Όταν οι καθηγητές/ριες σταματήσουν να το βλέπουν σαν κάτι που πάντα γινόταν και πάντα θα γίνεται.

Η απάντηση στο bullying έρχεται στην πράξη με το “δεν είσαι μόνος/η/ο” και αυτό το στηρίζουν δεδομένα από σημαντικό αριθμό εφαρμοσμένων προγραμμάτων παρέμβασης.

Σε σχέση με τα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και έφηβα άτομα

Το bullying συνδέεται άρρηκτα με την ψυχική υγεία και την ανάπτυξη παιδιών και εφήβων. Ιδιαίτερα ευάλωτα στον σχολικό εκφοβισμό είναι συχνά τα ΛΟΑΤΚΙ+ έφηβα άτομα. Αν και ο σχολικός εκφοβισμός λαμβάνει τα τελευταία χρόνια ολοένα και αυξανόμενη προσοχή στο σχολικό πλαίσιο, ο ομοφοβικός και τρανσφοβικός εκφοβισμός συχνά δεν γίνεται αντιληπτός ως ένα είδος εκφοβισμού, όπου απαιτείται εξειδικευμένη διαχείριση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι αποδέκτες του ομο/τρανσφοβικού εκφοβισμού να μην έχουν την κατάλληλη στήριξη και τυχόν παρεμβάσεις να είναι ανεπαρκείς.

Ως εκ τούτου, η σχολική κοινότητα πολλές φορές γίνεται ο χώρος, όπου η ποικιλομορφία μπορεί να γίνει αφορμή για περιθωριοποίηση, εκφοβισμό, απόρριψη και αβεβαιότητα. Εκεί όπου ένα παιδί θα έπρεπε να νιώθει ότι ανήκει, συχνά μαθαίνει ότι για να προστατευτεί πρέπει να κρύψει πτυχές της ταυτότητάς του.

Είναι σημαντικό να τονιστεί, πως ο ομο/τρανσφοβικός εκφοβισμός αφορά όλα τα παιδιά και έφηβα άτομα, ανεξάρτητα από το εάν φέρουν ή όχι μια ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητα, και αυτό γιατί δεν βασίζεται στην/στις ταυτότητα/ες που φέρει το εκφοβιζόμενο άτομο αλλά στην υπόθεση που κάνουν άλλοι για αυτές. Σημασία δηλαδή έχει το κίνητρο και οι υποθέσεις των ατόμων που είναι σε ρόλο θύτη και όχι ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η ταυτότητα, έκφραση ή τα χαρακτηριστικά φύλου του ατόμου που βρίσκεται σε ρόλο θύματος.

Ο ομοφοβικός/τρανσφοβικός εκφοβισμός μπορεί να πάρει πολλές μορφές: λεκτική και ψυχολογική βία, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, διάδοση φημών, απειλές, κοινωνική απόρριψη, σωματική βία, σεξουαλική βία – τόσο στο φυσικό χώρο του σχολείου ή άλλων δραστηριοτήτων, όσο και στα διαδικτυακά μέσα. To outing, η διάδοση δηλαδή της ταυτότητας ενός ατόμου σε τρίτους χωρίς τη θέληση του, αποτελεί ακόμη μια μορφή του ομο/τρανσφοβικού εκφοβισμού. Ειδικότερες μορφές εκφοβισμού προς τα τρανς και non binary άτομα είναι η χρήση λανθασμένων αντωνυμιών (misgendering) ή του ονόματος που τους έχει αποδοθεί στη γέννηση (deadnaming).

Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε λεκτική, ψυχολογική ή σωματική βία μέσα στο σχολικό περιβάλλον αποτελεί σοβαρό παράγοντα επιβάρυνσης της συμμετοχής στη σχολική ζωή αλλά και της ψυχικής υγείας των παιδιών.

Συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, μειωμένη αίσθηση ασφάλειας στο σχολείο, χρήση ουσιών και δυσκολίες στη μαθησιακή διαδικασία, ενώ παράλληλα σχετίζεται με υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών, αυτοτραυματισμών, ή/και σχολικής διαρροής. Μεταξύ των ατόμων που βιώνουν ομο/τρανσφοβικό εκφοβισμό, τα τρανς άτομα αναφέρουν σημαντικά πιο έντονες αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία.

Η Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού αποτελεί υπενθύμιση ότι η ασφάλεια στο σχολείο δεν είναι δεδομένη για όλα τα παιδιά. Η δημιουργία ενός σχολικού περιβάλλοντος όπου όλα τα ΛΟΑΤΚΙ+ έφηβα άτομα —και γενικότερα κάθε παιδί— μπορούν να υπάρχουν και να εκφράζονται χωρίς φόβο αφορά ολόκληρη τη σχολική κοινότητα.

Η ορατότητα, η ενημέρωση και η συλλογική στάση απέναντι στον εκφοβισμό μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του στίγματος και στη δημιουργία ενός χώρου όπου κάθε παιδί νιώθει ότι ανήκει και ότι αξίζει σεβασμό ανεξαρτήτως σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου. *Η συγγραφή του κειμένου έγινε από το επιστημονικό προσωπικό του 11528.

Σημείωμα Σκηνοθέτριας Η ταινία γεννήθηκε σε μια τουριστική επίσκεψη σε ενυδρείο, στην οποία η ομορφιά που αντίκρυζα πίσω από το γυαλί ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με τον θυμό και τη συμπόνοια που ένιωθα για την απομάκρυνση των ζώων από το φυσικό τους περιβάλλον. Αυτό το συναίσθημα συνέπεσε με διαχρονικές μου σκέψεις για την επιθυμία του ανθρώπου για εγγύτητα προς την ομορφιά ή τη φύση, που δεν εκδηλώνεται βέβαια μόνο μέσα από τη δημιουργία ενυδρείων ή ζωολογικών κήπων, αλλά επεκτείνεται σε ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης στο οποίο η οικειότητα, η ζεστασιά, και στο τέλος της ημέρας η ευτυχία ταυτίζονται με το έχειν. Η σύγχρονη συνθήκη επιβάλλει την κατοχή, είτε μέσα από την εξαγορά είτε μέσα από την κατάκτηση, προκειμένου να θεωρηθεί η εκάστοτε συνθήκη “επιτυχημένη”.

Την ίδια στιγμή, η ανάγκη μου ήταν να μιλήσω στο queer παιδί μέσα μου, να μου δείξω την ταινία που θα ήθελα να είχε περάσει από τα μάτια μου όταν ακόμη πήγαινα γυμνάσιο και η συνθήκη του “φυσιολογικού” ήταν ήδη καλά εγκατεστημένη στην καθημερινότητά μου ως τρόπος σκέψης αλλά και ως βίωμα.

Η συνάντηση δύο νεαρών ατόμων, τα οποία ακόμη δεν έχουν γνωρίσει τη βία της κοινωνίας σε όλη της την έκταση – αλλά έχουν πάρει μια καλή ιδέα αυτής – μέσα σε ένα ενυδρείο, μου έδωσε ένα άνοιγμα για να μιλήσω για τα παραπάνω χωρίς να γίνω προφανώς καταγγελτική ή αφόρητα κυριολεκτική.  Το σενάριο διακλαδώνεται σε διάφορες θεματικές κατευθύνσεις για να επιστρέφει διαρκώς στον πυρήνα της ταινίας, που δεν είναι άλλος από την απόπειρα για επικοινωνία τόσο με το Άλλο, όσο και με την Εαυτή.

Σύνοψη Ταινίας Η Άννα είναι ένα χαρισματικό αλλά ανασφαλές 16χρονο κορίτσι που θέλει απεγνωσμένα να ανήκει κάπου. Γι’ αυτό και όταν σε μια σχολική εκδρομή στο ενυδρείο οι συμμαθητές της την πιέζουν να στήσει ενέδρα στο αλβανικής καταγωγής σύνηθες θύμα τους, Τζο, εκείνη ενδίδει. Η Άννα αποδέχεται την αποστολή μόνο και μόνο για να βρεθεί σε αμηχανία από τα ίδια της τα συναισθήματα για την Τζο. Και τώρα καλείται να αποφασίσει αν θα ακολουθήσει την εσωτερική της φωνή ή αν θα υποκύψει στην ανάγκη να γίνει αποδεκτή.

Σενάριο- Σκηνοθεσία: Φαίδρα Βόκαλη Πρωταγωνιστούν: Μαργαρίτα Τάση, Φρόσω Παπαδοπούλου, Φλομαρία Παπαδάκη Παραγωγή: Foss Productions, Late Bloomers, Marni Films, ΕΚΚΟΜΕΔ