Μετρητά ή κάρτα; Εσύ με πόσα χαρτονομίσματα κυκλοφορείς πάνω σου;
Από τα γεμάτα πορτοφόλια με πάκο από πεντοχίλιαρα, στα άδεια πορτοφόλια που έχουν μέσα τους μόνο κάρτες - Ρωτήσαμε από 20άρηδες μέχρι 70άρηδες ποια είναι η σχέση τους με το... φυσικό χρήμα
Σκηνικό πριν από λίγες ημέρες σε take away καφέ στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.
Ένας νεαρός περιμένει να παραγγείλει. Μια νεαρή που στέκεται λίγο μακριά του, του λέει: «Έχεις λεφτά να πληρώσεις;». Εκείνος απαντά: «Έχω την κάρτα, δεν κουβαλάω μαζί μου μετρητά γιατί τα ξοδεύω γρήγορα».
Εκείνη την ώρα έρχεται η σειρά μου να πληρώσω. «Κάρτα ή μετρητά;» με ρωτάει η υπάλληλος. «Κάρτα» απαντάω μηχανικά.
Από μέσα μου ήδη άρχισα να σκέφτομαι πώς έχει αλλάξει η σχέση μας με τα χρήματα, στη φυσική τους μορφή, τα τελευταία χρόνια.
Εάν ανοίξεις τώρα το πορτοφόλι σου, τι θα βρεις μέσα;
Ίσως κάποιο διπλωμένο χαρτονόμισμα που δε θυμόσουν καν ότι το είχες αφήσει εκεί μέσα, κέρματα συνήθως μικρής αξίας που σου έχουν ξεμείνει και δεν ξέρεις που να τα δώσεις και από εκεί και πέρα τραπεζικές κάρτες.
Αν κάποιος μας ρωτούσε πριν 10 ή 15 χρόνια πόσα μετρητά κουβαλάμε πάνω μας, οι περισσότεροι θα απαντούσαμε ένα ποσό της τάξεως των 50 ή 100 ευρώ, για… ώρα ανάγκης κλασικά ή για να κάνουμε τις καθημερινές μας συναλλαγές.
Δε συζητάμε για πολύ παλιότερα φυσικά, όπου οι κάρτες για τους περισσότερους ήταν έννοια άγνωστη, όπου το μηνιάτικο δίνονταν μέσα σε φακέλους και τα πορτοφόλια ήταν φορτωμένα από χιλιάρικα, πεντοχίλιαρα και μετέπειτα δεκαχίλιαρα.
Από την ώρα του σκηνικού εκείνου που περιέγραψα στην αρχή του κειμένου, λες και είμαι υπάλληλος του ΣΔΟΕ, όποιον φίλο ή γνωστό πετύχω του κάνω αυτήν την ερώτηση.
«Εσύ με πόσα χρήματα κυκλοφορείς πάνω σου;»
Η απάντηση από τους περισσότερους είναι σχεδόν αμήχανη.
«Σχεδόν τίποτα». «Τι να τα κάνω αφού έχουμε την κάρτα;» «Ούτε που ξέρω…».
Η σχέση μας με το χρήμα έχει αλλάξει. Όχι μόνο ως προς το πόσα έχουμε, αλλά κυρίως ως προς το πώς τα κουβαλάμε, πώς το αγγίζουμε, πώς το νιώθουμε.
Το χαρτονόμισμα με την υφή και τη μυρωδιά του, δίνει τη θέση του σε μια κάρτα. Και η κάρτα με τη σειρά της σε ένα κινητό τηλέφωνο.
Κάπου ανάμεσα στα capital controls του 2015 στην Ελλάδα και στην πανδημία, η μετάβαση επιταχύνθηκε. Οι ηλεκτρονικές συναλλαγές εκτοξεύτηκαν, τα POS έγιναν σχεδόν υποχρεωτικό εξάρτημα κάθε επιχείρησης και η ανέπαφη πληρωμή από «διευκόλυνση» μετατράπηκε σε αυτονόητη κίνηση.
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, τα μετρητά παραμένουν η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη μέθοδος πληρωμής σε αριθμό συναλλαγών στην Ευρωζώνη, ωστόσο η χρήση τους μειώνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια. Οι πληρωμές με κάρτα αυξάνονται διαρκώς, ενώ οι ανέπαφες συναλλαγές αποτελούν πλέον την πλειονότητα των πληρωμών μικρής αξίας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Στην Ελλάδα, οι ενεργές κάρτες πληρωμών ξεπερνούν τα 21 εκατομμύρια, αριθμός που αυξάνεται σταθερά, σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζα της Ελλάδος. Το «έχεις κάρτα ή έχεις IRIS να σου τα στείλω;» έχει αντικαταστήσει το «έχεις ψιλά;».
Αλλά τι σημαίνει αυτή η αλλαγή στην καθημερινότητά μας; Είναι απλώς τεχνολογική εξέλιξη ή μια βαθύτερη μετατόπιση στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το χρήμα;
Ξοδεύουμε πιο εύκολα όταν δεν βλέπουμε τα χαρτονομίσματα να φεύγουν από τα χέρια μας; Και τελικά, έχουμε αρχίσει να ζούμε χωρίς μετρητά;
Πόσα μετρητά κουβαλάμε και γιατί;
Ρωτήσαμε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και επαγγελματικών ομάδων πόσα μετρητά έχουν συνήθως πάνω τους και πώς νιώθουν γι’ αυτό.
«Δεν κυκλοφορώ σχεδόν ποτέ με μετρητά. Η ζωή μου είναι πιο εύκολη και πιο καθαρή από μικρόβια στα χέρια. Φίλοι μου ελεύθεροι επαγγελματίες βέβαια, μου λένε ότι έτσι στηρίζω τις τράπεζες και όχι εκείνους. Εγώ βέβαια πιστεύω ότι η αλήθεια είναι στη μέση καθώς τόσα χρόνια οι ελεύθεροι επαγγελματίες φοροδιαφεύγουν. Χωρίς όμως να χρειαζόμαστε τόση ανάλυση, το ψηφιακό πορτοφόλι είναι εύχρηστο εργαλείο, πρακτικό και καθαρό» – Αλέξανδρος – 36 ετών.
«Θέλω πάντα να έχω μετρητά πάνω μου. Τουλάχιστον 20 ευρώ το λιγότερο, ενώ έχω πάντοτε κρυμμένο ένα 20άρικο στο πορτοφόλι μου για ώρα ανάγκης» Μαρίνα – 33 ετών.
«Εγώ στηρίζομαι στην κάρτα πιο πολύ και την έχω μονίμως στο πορτοφόλι μου. Αν έχω μετρητά ή κυρίως ψιλά, καλώς» – Ραφαήλ 24 ετών.
«Εγώ έχω μόνο την κάρτα περασμένη στο κινητό και σχεδόν ποτέ δεν κουβαλάω μετρητά εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων πχ να μου έχει περισσέψει κάποιο 10άρικο» Νίκη – 34 ετών.
«Κρατάω 40–50 ευρώ. Όχι γιατί τα χρησιμοποιώ συχνά, αλλά γιατί νιώθω μια ασφάλεια. Με την κάρτα δεν καταλαβαίνω πόσο εύκολα φεύγουν τα χρήματα» Έλενα 42 ετών.
«Είμαι τύπος που κυκλοφορεί με την κάρτα. Αλλά κοιτάζω να έχω ένα 10άρικο στην τσάντα για ώρα ανάγκης και περίπου 10 ή 15 ευρώ στο πορτοφόλι» Μιχάλης – 22 ετών.
«Δεν κουβαλάω σχεδόν ποτέ μετρητά. Έχω την κάρτα στο κινητό μου και τελείωσε. Αν μου δώσεις 50 ευρώ σε χαρτονομίσματα, θα τα ξεχάσω στο πορτοφόλι για μήνες» Γιάννης – 22 ετών.
«Συνήθως έχω 10–20 ευρώ. Πληρώνω τα πάντα με κάρτα. Καφέ, σούπερ μάρκετ, μέχρι και περίπτερο. Αν ένα μαγαζί δεν δέχεται POS, ειλικρινά μπορεί να φύγω. Είναι θέμα συνήθειας, αλλά και ταχύτητας» Μαρία – 29 ετών.
«Σχεδόν κανένα μετρητό στο πορτοφόλι, μόνο κάρτες» Παύλος – 37 ετών.
«Προσπαθώ να έχω κοντά στα 30 με 40 ευρώ μετρητά στο πορτοφόλι» Χριστόφορος – 30 ετών.
«Εγώ πληρώνω κυρίως με κάρτα, αλλά έχω μαζί μου μετρητά. Μετρητά κυρίως έχω στο εξωτερικό, αλλά πάλι και εκεί με κάρτα πληρώνω» Βασίλης – 34 ετών.
«Εννοείται κάρτα, αλλά κοιτάζω να έχω 40-60 ευρώ μετρητά στο πορτοφόλι, κυρίως για το ταξί εάν δεν περνάει η κάρτα από το POS» Βάσω – 30 ετών.
«Πουθενά μετρητά. Άντε κανένα 5ευρω ή 10ευρω στο πορτοφόλι και αυτό στις… καλές μέρες» Ανθή – 44 ετών.
«Με την κάρτα είναι πιο εύκολο να ξεφύγεις. Το βλέπω στο τέλος του μήνα. Όταν είχα μόνο μετρητά, υπήρχε ένα φυσικό όριο. Τώρα το όριο είναι ψηφιακό και κάπως πιο ελαστικό» Αφροδίτη – 49 ετών.
«Με τα capital controls στην Ελλάδα άλλαξαν όλα. Μέχρι τότε κινούμουν σχεδόν αποκλειστικά με μετρητά. Μετά αναγκάστηκα να μάθω την κάρτα. Τώρα την προτιμώ για πρακτικούς λόγους, αλλά πάντα κρατάω ένα ποσό για “ασφάλεια”. Είναι ψυχολογικό» Αριστείδης 50 ετών.
Και αν για τις παραπάνω ηλικίες οι απαντήσεις είναι λίγο κάτω πάνω συνηθισμένες, δεν περιμέναμε ότι το ίδιο θα ίσχυε και για τις μεγαλύτερες ηλικίες που έχουν ζήσει και με πολλά μετρητά στις τσέπες τους και πλέον έχουν περάσει σε μια νέα πραγματικότητα, που κάποτε ούτε οι ίδιοι δεν την φανταζόντουσαν.
«Δεν βγαίνω από το σπίτι χωρίς τουλάχιστον 80 με 100 ευρώ. Όχι γιατί τα ξοδεύω, αλλά γιατί θέλω να τα έχω. Μεγάλωσα με τη λογική “πάντα κάτι πρέπει να έχεις στην άκρη”. Με την κάρτα νιώθω ότι εξαρτώμαι από κάτι που δεν ελέγχω απόλυτα. Αν πέσει το σύστημα; Αν μπλοκαριστεί; Το χαρτονόμισμα είναι εκεί» Δημήτρης – 58 ετών.
«Με κάρτα ακόμα και στο φούρνο για να πάρω ένα ψωμί» Χρήστος – 72 ετών.
«Με κάρτα σχεδόν παντού. Μετρητά μόνο σε λαϊκή, αλλά όχι σε όλους τους πάγκους, σε γιατρούς, στο ταξί. Και κανένα 20ευρω στην άκρη στο σπίτι για έκτακτη ανάγκη, κάποιον ηλεκτρολόγο, υδραυλικό δηλαδή» Αναστασία – 66 ετών.
«Εγώ θυμάμαι εποχές που πληρωνόμασταν στο χέρι, με φάκελο. Έβλεπες τον μισθό σου μπροστά σου. Τώρα όλα είναι αριθμοί. Δεν λέω ότι είναι κακό, αλλά είναι αλλιώς. Δεν νιώθεις το ίδιο τη δουλειά σου όταν δεν κρατάς το αποτέλεσμα στα χέρια σου» Στέλιος – 71 ετών.
«Πάντα έχω τουλάχιστον 100 ευρώ πάνω μου. Έχω μάθει έτσι. Δεν εμπιστεύομαι απόλυτα τα ηλεκτρονικά. Αν πέσει το σύστημα; Αν χαλάσει το POS;» Κώστας – 63 ετών.
Οι απαντήσεις σκιαγραφούν μια γενεαλογική διαφορά, αλλά όχι απόλυτη. Οι νεότεροι μοιάζουν να μην αισθάνονται καμία συναισθηματική σύνδεση με το φυσικό χρήμα.
Για εκείνους, το ποσό που διαθέτουν είναι ένας αριθμός σε οθόνη. Για τους μεγαλύτερους, το χαρτονόμισμα εξακολουθεί να έχει υλική υπόσταση, και μαζί της, μια αίσθηση ελέγχου.
Η άνοδος των ανέπαφων πληρωμών και των ψηφιακών πορτοφολιών, έκανε τη διαδικασία ακόμη πιο άυλη. Δεν χρειάζεται καν να βγάλεις κάρτα. Αρκεί ένα ξεκλείδωμα οθόνης.
Ορισμένοι οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι όταν δεν βλέπουμε τα χρήματα να αλλάζουν χέρια, η πράξη της πληρωμής χάνει τη «βαρύτητά» της. Το χαρτονόμισμα που φεύγει από το πορτοφόλι δημιουργεί μια άμεση αίσθηση απώλειας. Το ψηφιακό υπόλοιπο, αντίθετα, μεταβάλλεται σιωπηλά.
Η ερώτηση που προκύπτει είναι σχεδόν ψυχολογική: ξοδεύουμε πιο εύκολα όταν δεν αγγίζουμε το χρήμα;
Όσοι χρησιμοποιούν κάρτες για τις συναλλαγές τους παραδέχονται ότι δεν το σκέφτονται τόσο. Είναι πιο εύκολο να πεις “δεν πειράζει” και να κάνεις μια αγορά που ενδεχομένως αν την έκανες με μετρητά να έμπαινες σε σκέψη εάν θα την πραγματοποιούσες.
Για άλλους, η διαχείριση μέσω εφαρμογών και ειδοποιήσεων προσφέρει μεγαλύτερο έλεγχο από ποτέ. Ξέρουν τι και πόσο ξοδεύουν κάθε στιγμή και τί τους απομένει.
Οι μεγαλύτεροι άλλωστε θυμάστε τις ουρές εκείνες στα ΑΤΜ για να κάνεις απλώς μια ενημέρωση να μάθεις το υπόλοιπό σου.
Ζούμε σε μια κοινωνία χωρίς μετρητά;
Παρά τη σαφή στροφή προς τις ψηφιακές συναλλαγές, τα μετρητά δεν έχουν εξαφανιστεί. Παραμένουν σημαντικά για συγκεκριμένες ομάδες, για μικρές συναλλαγές, για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με την τεχνολογία ή απλώς δεν την εμπιστεύονται απόλυτα.
Το ερώτημα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο το πρακτικό σκέλος. Αφορά και τη νοοτροπία.
Κουβαλάμε λιγότερα μετρητά γιατί δεν τα χρειαζόμαστε ή γιατί σταδιακά μάθαμε να ζούμε χωρίς αυτά;
Είναι η κάρτα εργαλείο ή έχει γίνει προέκταση της καθημερινής μας ταυτότητας;
Και αν αύριο χανόταν η δυνατότητα ηλεκτρονικής πληρωμής, πόσο έτοιμοι θα ήμασταν;
Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο να μην είναι το ποσό που βρίσκεται στο πορτοφόλι μας. Αλλά το γεγονός ότι πολλοί από εμάς δεν μπορούμε καν να το απαντήσουμε με βεβαιότητα.
Γιατί το χρήμα δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς έγινε αόρατο.
Και για να κλείσουμε και ανάλαφρα…
