Όταν τα παιδιά «χωρίζουν» τους γονείς τους: Η περίεργη τάση νέων που κόβουν δεσμούς με τους δικούς τους

Η πλήρης ή σχεδόν πλήρης διακοπή επαφής με τους γονείς, αποτελεί ένα φαινόμενο που συζητιέται όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια.

Αν και παραμένει κοινωνικά ταμπού σε πολλές κουλτούρες, ιδίως στην ελληνική, όπου η οικογένεια θεωρείται θεμέλιο, αρκετοί νέοι στην ενήλικη ζωή τους προχωρούν σε μία περίεργη απόφαση, επιλέγοντας συνειδητά να απομακρυνθούν από τους γονείς τους. Ποιοι είναι αυτοί και τι τους οδηγεί σε μια τόσο δύσκολη απόφαση;

Η συζήτηση γύρω από την αποξένωση από γονείς δεν αφορά «αχαριστία», αλλά δικαίωμα στην ψυχική ασφάλεια.

Όσο περισσότερο αναγνωρίζεται ότι κάποιες οικογενειακές σχέσεις μπορούν να είναι επιβλαβείς, τόσο περισσότεροι άνθρωποι βρίσκουν τη γλώσσα και το θάρρος να μιλήσουν για την εμπειρία τους.

Ο όρος «καμία επαφή» (no contact) έχει τις ρίζες του στις συζητήσεις γύρω από τη ναρκισσιστική κακοποίηση και τις τοξικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Εδώ και δεκαετίες, ψυχολόγοι και κοινότητες αυτοβοήθειας υπογραμμίζουν τη σημασία της πλήρους διακοπής επαφής με τον θύτη ως μέσο προστασίας της ψυχικής και συναισθηματικής υγείας του ατόμου.

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η έννοια αυτή έχει περάσει στην κυρίαρχη κουλτούρα, κυρίως χάρη στην επιρροή πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης όπως το TikTok, το Instagram και το YouTube, όπου χιλιάδες άνθρωποι μοιράζονται δημόσια τις εμπειρίες τους από την επιλογή να μην έχουν καμία επαφή με τους γονείς τους.

Μια γυναίκα που δεν έχει πια σχέσεις με τους γονείς της λέει: «Δεν μπορώ να περιγράψω πόσο υπέροχα ένιωσα την πρώτη φορά που απέφυγα το κλασικό οικογενειακό χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Έχω χρόνια να ακούσω για οικογενειακά δράματα».

Σημαντικό μέρος αυτής της τάσης αφορά νέους ενήλικες που αισθάνονται ότι οι συμπεριφορές των γονέων τους έχουν επηρεάσει αρνητικά την ψυχική τους υγεία, την αυτοεκτίμησή τους ή τις επιλογές ζωής τους. Για ορισμένους, τα ζητήματα αυτά πηγάζουν από ξεκάθαρες περιπτώσεις σωματικής ή συναισθηματικής κακοποίησης.

Για άλλους, οι λόγοι είναι λιγότερο ορατοί αλλά εξίσου επιβαρυντικοί: υπερβολική εμπλοκή, χειραγώγηση, μη ρεαλιστικές προσδοκίες ή χρόνια έλλειψη συναισθηματικής υποστήριξης.

Πολλά από αυτά τα άτομα υποστηρίζουν ότι όταν μια σχέση προκαλεί περισσότερο πόνο παρά όφελος, ακόμη κι αν πρόκειται για τη σχέση με έναν γονέα, η διακοπή της μπορεί να είναι όχι μόνο υγιής αλλά και αναγκαία.

Η άνοδος αυτού του κινήματος μπορεί να αποδοθεί και στη μεταβολή της δυναμικής με την οποία οι νεότερες γενιές αντιλαμβάνονται την έννοια της οικογένειας.

Οι Millennials και η γενιά Z δίνουν ολοένα και μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ψυχική υγεία και τη συναισθηματική ευημερία, δείχνοντας μεγαλύτερη προθυμία να αμφισβητήσουν παραδοσιακές οικογενειακές νόρμες που συχνά επιβάλλουν τη διατήρηση των σχέσεων με τους γονείς, ανεξαρτήτως του βαθμού τοξικότητας που αυτές μπορεί να εμπεριέχουν.

Η γενεακή αυτή μετατόπιση αντανακλά ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές, μέσα από τις οποίες επαναπροσδιορίζεται το τι σημαίνει πίστη, συμπόνια και αυτοφροντίδα — όχι ως υποχρεωτική θυσία του εαυτού, αλλά ως συνειδητή επιλογή ορίων.

Διαλέγοντας την απομάκρυνση

Για τους υποστηρικτές της έννοιας «καμία επαφή», η απόφαση δεν λαμβάνεται από τη μια μέρα στην άλλη. Συχνά αποτελεί το αποτέλεσμα ετών ενδοσκόπησης, ψυχοθεραπείας και επανειλημμένων προσπαθειών συμφιλίωσης με γονείς που δεν επιθυμούν ή δεν μπορούν να αλλάξουν επιβλαβείς συμπεριφορές.

Οι ίδιοι τονίζουν ότι η παραδοσιακή κοινωνική προσδοκία να τιμά και να σέβεται κανείς πάντα τους γονείς μπορεί να γίνει επικίνδυνη, καθώς συχνά αναγκάζει τα άτομα να ανέχονται συναισθηματική κακοποίηση, παραμέληση ή έλεγχο, αφήνοντας μόνιμες ψυχολογικές ουλές.

Η έρευνα δείχνει ότι η χρόνια έκθεση σε τοξικές οικογενειακές δυναμικές μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα ψυχικής υγείας όπως άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση και ακόμη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD).

Επιλέγοντας να μην έχουν καμία επαφή, τα άτομα παίρνουν θέση ενάντια στην ιδέα ότι οι δεσμοί αίματος δικαιολογούν την επιβλαβή συμπεριφορά. Υποστηρίζουν ότι όλοι αξίζουν να αντιμετωπίζονται με ευγένεια και σεβασμό, ανεξαρτήτως σχέσης.

Έτσι, η απόφαση να διακόψει κανείς δεσμούς με γονείς που ασκούν κακοποίηση μπορεί να θεωρηθεί μια πράξη αυτοφροντίδας και ενδυνάμωσης.

Μια ανησυχητική μετατόπιση

Ωστόσο, δεν συμφωνούν όλοι ότι η τάση της «μη επαφής» συνιστά μια υγιή κοινωνική εξέλιξη. Οι επικριτές της προειδοποιούν πως η αποκοπή από τους γονείς δεν αποτελεί πάντοτε την καλύτερη –ούτε την πιο εποικοδομητική– λύση.

Αντίθετα, εκφράζονται φόβοι ότι πρόκειται για σύμπτωμα μιας κοινωνίας που γίνεται ολοένα πιο ατομικιστική και λιγότερο ανεκτική στη σύγκρουση, όπου οι σχέσεις εγκαταλείπονται εύκολα αντί να επανεξετάζονται μέσα από διάλογο και συναισθηματική επεξεργασία.

Από αυτή τη σκοπιά, ακόμη και οι δύσκολες οικογενειακές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως πεδίο προσωπικής ανάπτυξης, καλλιέργειας ανθεκτικότητας και βαθύτερης κατανόησης.

Ψυχολόγοι επισημαίνουν συχνά τη σημασία δεξιοτήτων όπως η επικοινωνία, η ενσυναίσθηση και η επίλυση συγκρούσεων — δεξιότητες απαραίτητες όχι μόνο στην προσωπική ζωή, αλλά και στο επαγγελματικό περιβάλλον.

Η πλήρης διακοπή επαφής με έναν γονέα, χωρίς προηγούμενη προσπάθεια διαμεσολάβησης ή αμοιβαίας κατανόησης, ενδέχεται σε ορισμένες περιπτώσεις να οδηγήσει σε μελλοντικές τύψεις και σε ένα αίσθημα ανεπίλυτης απώλειας.

Παράλληλα, αυξάνεται η ανησυχία ότι η κανονικοποίηση αυτής της πρακτικής μπορεί να ωθήσει ορισμένα άτομα σε παρορμητικές ή ανεπαρκώς επεξεργασμένες αποφάσεις, ιδιαίτερα όταν επηρεάζονται από αφηγήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που παρουσιάζουν τη «μη επαφή» ως εύκολη και άμεση λύση.

Σε αντίθεση με τις σχέσεις φιλίας ή τις ερωτικές σχέσεις, οι οικογενειακοί δεσμοί είναι βαθιά ριζωμένοι και πολυσύνθετοι, καθώς συνδέονται με κοινή ιστορία, πολιτισμικά στοιχεία και την ίδια την αίσθηση ταυτότητας.

Αναζητώντας μια ισορροπημένη προοπτική

Η συζήτηση γύρω από το κίνημα της «μη επαφής» φέρνει στο προσκήνιο θεμελιώδη ερωτήματα για τη φύση της οικογένειας, την έννοια της αφοσίωσης και το τι σημαίνει, τελικά, μια υγιής σχέση.

Για ορισμένους ανθρώπους, η απομάκρυνση από τους γονείς αποτελεί ένα αναγκαίο βήμα αυτοπροστασίας και ψυχικής αποκατάστασης. Για άλλους, ωστόσο, μια τέτοια επιλογή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολη ή ακόμη και επιζήμια.

Το βέβαιο είναι ότι δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλους. Κάθε οικογενειακή σχέση διαμορφώνεται από μοναδικές εμπειρίες, ιστορίες και συναισθηματικές δυναμικές.

Υπό αυτή την έννοια, το κίνημα της «μη επαφής» αντανακλά ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την οικογένεια, την ψυχική υγεία και τα προσωπικά όρια.

Στο τέλος, το ζητούμενο δεν είναι η ρήξη ή η άνευ όρων διατήρηση των δεσμών, αλλά η αναζήτηση μιας ισορροπίας που θα σέβεται την ανάγκη για ασφάλεια και ψυχική υγεία, χωρίς να αγνοεί τη βαθιά σημασία που εξακολουθεί να έχει η οικογένεια στη ζωή των ανθρώπων.

Η διακοπή επικοινωνίας ανάμεσα σε παιδιά και γονείς δεν είναι σπάνιο φαινόμενο και συνήθως δεν οφείλεται σε έναν μόνο λόγο. Πρόκειται για μια σύνθετη διαδικασία που συνδέεται με ψυχολογικούς, κοινωνικούς και οικογενειακούς παράγοντες.

 Η συνέντευξη που μας παραχώρησε η ψυχολόγος  Παναγιώτα Δράκου απαντά μέσω της επιστημονικής ματιάς, τι είναι τελικά αυτό που δημιουργεί την ανάγκη να διακοπεί η σχέση γονέα – παιδιού:  

Η ρήξη ανάμεσα σε έναν γονέα και ένα παιδί συνήθως δεν συμβαίνει ξαφνικά. Είναι ένα αποτέλεσμα που διαμορφώνεται με τον καιρό και προκύπτει από έναν συνδυασμό πολλών παραγόντων που σταδιακά συσσωρεύονται. Ένας από τους πιο συνηθισμένους λόγους που μπορεί να οδηγήσουν σε μια τέτοια κατάσταση είναι η έλλειψη επικοινωνίας. Συχνά τα παιδιά δεν νιώθουν ότι μπορούν να εκφράσουν τα συναισθήματά τους ή να μιλήσουν για κάτι που είδαν, άκουσαν και τα προβλημάτισε.

Ένας ακόμη παράγοντας που μπορεί να οδηγήσει σε απομάκρυνση είναι οι προσδοκίες, οι οποίες συχνά προέρχονται από την πλευρά των γονιών απέναντι στα παιδιά. Οι γονείς μπορεί να έχουν μια συγκεκριμένη εικόνα για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται τα παιδιά τους στην κοινωνία και να περιμένουν από αυτά να ακολουθούν αυτό που οι ίδιοι θεωρούν σωστό ή το πρότυπο που έχουν στο μυαλό τους.

Ωστόσο, τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα διαφορετικό περιβάλλον, με νέα ερεθίσματα και διαφορετικά πρότυπα. Συχνά εκτίθενται σε άλλα μοντέλα και τρόπους σκέψης που οι γονείς δυσκολεύονται να κατανοήσουν. Έτσι, είναι πιθανό να επιλέξουν έναν διαφορετικό δρόμο από αυτόν που οι γονείς θεωρούν ιδανικό.

«Η προσπάθεια για οριοθέτηση»

Κάπου στην πορεία, είναι πολύ πιθανό οι γονείς να χάσουν λίγο τον έλεγχο της κατάστασης. Από τη στιγμή που προσπαθούν να θέσουν ένα όριο, κάτι που είναι υγιές και απαραίτητο στη σχέση με τα παιδιά,  μπορεί να φτάσουν στο άλλο άκρο. Έτσι, η προσπάθεια για οριοθέτηση μπορεί να μετατραπεί σε υπερβολική αυστηρότητα ή σε μορφές τιμωρίας που τελικά δεν έχουν ουσιαστικό νόημα και δεν βοηθούν στην επίλυση του προβλήματος.

Στην ψυχολογία συχνά χρησιμοποιείται ο όρος «γονείς-αεροπλάνα» για να περιγράψει εκείνους τους γονείς που βρίσκονται διαρκώς «πάνω» από το παιδί τους, παρακολουθώντας και ελέγχοντας κάθε του κίνηση. Πρόκειται για μια στάση που δεν θεωρείται υγιής. Η ύπαρξη ορίων είναι απαραίτητη στη σχέση γονέα-παιδιού, όμως άλλο πράγμα η οριοθέτηση και άλλο ο υπερβολικός έλεγχος. Τα όρια ανάμεσα σε αυτά τα δύο είναι πολύ λεπτά και συχνά δύσκολα, ακόμη και για τους ίδιους τους γονείς. Όταν όμως ένα παιδί νιώθει ότι ελέγχεται συνεχώς ή ότι αντιμετωπίζεται με υπερβολική αυστηρότητα, είναι πολύ πιθανό, αργά ή γρήγορα, αυτό να οδηγήσει σε σύγκρουση και τελικά σε ρήξη στη σχέση.

«Το ασυνείδητο επίπεδο»

Ρόλο σε αυτή τη δυναμική μπορούν να παίξουν και τα τραύματα της παιδικής ηλικίας που ενδεχομένως κουβαλά ο ίδιος ο γονέας. Γενικότερα, το μοντέλο συμπεριφοράς που επιλέγει να ακολουθήσει ένας γονιός επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσε και από το κατά πόσο έχει έρθει σε επαφή με τα προσωπικά του βιώματα και τα έχει επεξεργαστεί.

Για παράδειγμα, ένας ελεγκτικός γονέας μπορεί να είναι κάποιος που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον χωρίς όρια και έχει «αποθηκεύσει» το αίσθημα της ανασφάλειας από την παιδική του ηλικία. Μπορεί να σκέφτεται ότι ως παιδί δεν ένιωσε ασφάλεια και να προσπαθεί, μέσα από τη δική του στάση, να καλύψει αυτό το κενό. Με άλλα λόγια, επιχειρεί να προσφέρει στο παιδί του αυτό που ο ίδιος αισθάνεται ότι του έλειψε. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και περιπτώσεις γονέων που ως παιδιά βίωσαν έντονη καταπίεση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο τρόπος αυτός μπορεί να γίνει το βασικό μοντέλο μέσα από το οποίο μαθαίνουν να αντιλαμβάνονται τις σχέσεις.  

Ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώνει κανείς ένα παιδί μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να του δημιουργήσει τραύματα ή να οδηγήσει ακόμη και σε μορφές συναισθηματικής κακοποίησης. Για τον λόγο αυτό τίθεται συχνά το ερώτημα: πού τελειώνει η γονεϊκή εξουσία και πού αρχίζει η υπέρβαση των ορίων;

Στην πραγματικότητα, όπως συμβαίνει με όλα τα πράγματα στη ζωή, έτσι και η γονεϊκή εξουσία έχει όρια. Άλλωστε και η ίδια η λέξη «εξουσία» είναι αρκετά φορτισμένη και δεν μπορεί να θεωρείται απόλυτη. Υπάρχουν σαφή νομικά πλαίσια που αφορούν την κακοποίηση, αλλά και τα δικαιώματα του παιδιού που πρέπει να γίνονται σεβαστά.

Πέρα όμως από το νομικό πλαίσιο, υπάρχει και η ουσία της σχέσης γονέα-παιδιού. Για μένα, η γονεϊκή εξουσία σημαίνει κυρίως ευθύνη απέναντι στο παιδί. Σημαίνει καθοδήγηση, αλλά όχι έλεγχο. Είναι σαν τον συνοδηγό σε ένα αυτοκίνητο: αφήνουμε το παιδί να «οδηγεί» τη ζωή του, αλλά είμαστε δίπλα του για να το καθοδηγήσουμε όταν χρειάζεται, όταν κάτι μπορεί να μην το αντιλαμβάνεται ή όταν κινδυνεύει να ξεφύγει από τον δρόμο του. Με αυτόν τον τρόπο το παιδί καταλαβαίνει ότι έχει τη δική του πορεία και τις δικές του επιλογές, αλλά ταυτόχρονα γνωρίζει πως ο γονέας βρίσκεται εκεί, με ευθύνη και φροντίδα, για να το στηρίζει. 

«Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο» 

Στην ψυχολογία δεν χρησιμοποιείται πλέον ο όρος της «απόλυτης» γονεϊκής εξουσίας. Αυτό που τονίζεται είναι η ευθύνη που έχει ο γονέας απέναντι στο παιδί του. Ο γονέας είναι, ουσιαστικά, ο δημιουργός και έχει πάντα ευθύνη για αυτό που φέρνει στον κόσμο. Όπως σε μια συνταγή: αν κάποιος πάρει τα υλικά, τα συνδυάσει και τα βάλει στον φούρνο, δεν τα αφήνει απλώς να ψηθούν μόνα τους. Παρακολουθεί το φαγητό, φροντίζει να μην καεί και να ψηθεί σωστά. Με τον ίδιο τρόπο, ο άνθρωπος που φέρνει ένα παιδί στον κόσμο έχει και την ευθύνη για την πορεία και τη φροντίδα του.

Παράλληλα, όμως, ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται μόνο από έναν παράγοντα. Στην ψυχολογία μιλάμε για το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο, το οποίο σημαίνει ότι την ανάπτυξη ενός ατόμου επηρεάζουν πολλοί παράγοντες: η οικογένεια και η ιδεολογία των γονιών, αλλά και το περιβάλλον, οι κοινωνικές συνθήκες και οι πολιτικοί παράγοντες. Ωστόσο, η βασική ευθύνη απέναντι στο παιδί παραμένει στον γονέα, ιδιαίτερα όσο το παιδί βρίσκεται ακόμη στην ανάπτυξη.  Μέχρι την ενηλικίωσή του δεν μπορεί εύκολα να του καταλογιστεί πλήρως ευθύνη για τις πράξεις του. Το παιδί δεν είναι ένα ολοκληρωμένο άτομο, καθώς ούτε γνωστικά ούτε συναισθηματικά έχει φτάσει ακόμη στο τελικό στάδιο της ανάπτυξής του. Βρίσκεται σε μια διαδικασία διαμόρφωσης, όπου παίζουν ρόλο και βιολογικοί παράγοντες, όπως οι ορμόνες.

«Η ρήξη συχνά αντιμετωπίζεται ως ταμπού»

Την ίδια στιγμή, η κοινωνία συχνά δυσκολεύεται να αποδεχθεί τη ρήξη ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. Υπάρχει η αντίληψη ότι αυτός ο δεσμός πρέπει να είναι αδιάσπαστος και ότι μια σύγκρουση ή ακόμη και η διακοπή σχέσεων αποτελεί κάτι αφύσικο ή μια μορφή αποτυχίας.

Αυτή η αντίληψη είναι ιδιαίτερα έντονη σε κοινωνίες όπως η ελληνική και γενικότερα στις βαλκανικές, όπου η οικογένεια θεωρείται βασικός θεσμός και κατέχει κεντρική θέση στις κοινωνικές αξίες. Έτσι, η ιδέα της ρήξης συχνά αντιμετωπίζεται ως ταμπού, παρότι στην πραγματικότητα εμφανίζεται σε πολλές ηλικίες, από νέους που μόλις ενηλικιώνονται μέχρι και ανθρώπους 40 ή 45 ετών κλπ.

Σε μεγάλο βαθμό, η στάση αυτή σχετίζεται με το κοινωνικό φίλτρο μέσα από το οποίο αντιλαμβανόμαστε την οικογένεια. Δηλαδή, με τον τρόπο που η κοινωνία έχει μάθει να βλέπει και να αξιολογεί τον ρόλο της οικογένειας και τη σημασία της στις ανθρώπινες σχέσεις. Στην κοινωνία υπάρχει συχνά η αντίληψη ότι τα παιδιά πρέπει πάντα να υπακούν στους γονείς τους και να τους δείχνουν σεβασμό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αν κάτι δεν λειτουργήσει σωστά στη σχέση γονέα-παιδιού, αντιμετωπίζεται ως κάτι αφύσικο, ως κάτι που δεν θα έπρεπε να συμβαίνει. Αυτή η αντίληψη συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό είναι να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τους βαθύτερους λόγους πίσω από μια τέτοια ρήξη. Πολλές φορές οι άνθρωποι κρίνουν εύκολα μια κατάσταση χωρίς να γνωρίζουν τι πραγματικά συμβαίνει. Όπως λέγεται συχνά, κανείς δεν ξέρει τι γίνεται πίσω από κλειστές πόρτες. Έτσι, είναι εύκολο να κριθεί είτε ένας γονέας είτε ένα παιδί, χωρίς όμως να λαμβάνεται υπόψη η πλήρης εικόνα.

Ακόμη και οι ίδιοι οι γονείς πολλές φορές δυσκολεύονται να αποδεχθούν ή να κατανοήσουν γιατί φτάνει μια σχέση σε αυτό το σημείο, ακριβώς επειδή δεν έχουν σταθεί να αναζητήσουν τις πραγματικές αιτίες. Ένας από τους βασικότερους παράγοντες είναι η έλλειψη επικοινωνίας. 

«το ανείπωτο είναι αυτό που αρρωσταίνει»

Όταν κάποιος δεν εκφράζει αυτό που τον ενοχλεί ή τον πληγώνει, το συναίσθημα καταπιέζεται και μεγαλώνει μέσα του. Ταυτόχρονα, ο άλλος άνθρωπος δεν έχει καν την ευκαιρία να αντιληφθεί το πρόβλημα και να προσπαθήσει να το διορθώσει. Το πρόβλημα διογκώνεται και από τις δύο πλευρές, μετατρέποντας το ανείπωτο σε πραγματικό αγκάθι μέσα στη σχέση. Έτσι, φτάνουμε στη ρήξη.