Ημέρα της Γυναίκας 2026: O κίνδυνος του μισογυνισμού στο διαδίκτυο

Λέξεις: Δρ. Μαρία Χρ. Αλβανού* 

Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας και φέτος αποτελεί δυστυχώς όχι μόνο μια γιορτή, αλλά επιπλέον μια ευκαιρία να ασχοληθουμε με σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες. Δεν είναι μόνο οι διακρίσεις  στην εργασία ή η ανισότητα στην εκπροσώπηση στην πολιτική που πρέπει να μας απασχολήσουν. Είναι και η θυματοποίηση των γυναικών σε επιθέσεις βίας, που αφορά την ασφάλεια του μισού πληθυσμού του πλανήτη και θέτει σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές. Ένας ιδιαίτερα ανησυχητικός παράγοντας των διακρίσεων και της βίας κατά των γυναικών βρίσκεται δικαίως πλέον στο μικροσκόπιο της επιστημονικής έρευνας: ο μισογυνισμός ως ιδεολογία, που οδηγεί σε ριζοσπαστικοποίηση και συχνά αναπτύσσεται, προβάλλεται και διασπείρεται μέσα από το διαδίκτυο. Οι υποστηρικτές του μισογυνισμού εκφράζουν μίσος προς τις γυναίκες, σεξιστικές αντιλήψεις που θέλουν τις γυναίκες κατώτερες από τους άνδρες και τις περιορίζουν αποκλειστικά σε παραδοσιακούς ρόλους (όπως π.χ. της «νοικοκυράς»).

Διάφορες πλευρές του θέματος αυτού συζητήθηκαν πρόσφατα από την Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας Φύλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Επισημάνθηκαν οι κίνδυνοι μορφών διαδικτυακής επιθετικότητας, παραπληροφόρησης και διακρίσεων κατά των γυναικών στον ψηφιακό χώρο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετατραπεί σε πεδίο όπου η σεξιστική ρητορική όχι μόνο αναπαράγεται, αλλά και οργανώνεται συστηματικά. Γυναίκες πολιτικοί, δημοσιογράφοι, επιστήμονες, καλλιτέχνες  και γενικότερα δημόσια πρόσωπα αποτελούν στόχο εκστρατειών διαδικτυακής διαπόμπευσης, δημόσιου εξευτελισμού και στιγματισμού στη βάση του φύλου τους, με εκφράσεις που αφορούν το φύλο τους με σκοπό να υπονομευθεί η αξιοπιστία και δημόσια παρουσία τους.

Από εγκληματολογική σκοπιά, τα παραπάνω έχουν ιδιάζουσα σημασία, γιατί συνιστούν συμπεριφορές με πάνω από ένα πεδίο επίδρασης και συνεπειών στην κοινωνία. Αποτελούν στάδιο στο μοντέλο της λεγόμενης «πυραμίδας της βίας» του ψυχολόγου Thomas Ford. Σύμφωνα με την προσέγγιση του, οι πιο ακραίες μορφές βίας — όπως οι σωματικές βίαιες επιθέσεις ή οι δολοφονίες — δεν εμφανίζονται ξαφνικά. Προηγούνται στάδια κανονικοποίησης της υποτίμησης και της εχθρότητας εναντίον του γυναικείου φύλου: για παράδειγμα «αστεία» που υποτιμούν τις γυναίκες (και παρουσιάζονται ως «αθώο χιούμορ»), στερεοτυπικές αρνητικές αναπαραστάσεις, λεκτική επιθετικότητα, συστηματική απαξίωση.

Πριν τη σωματική βία, έχει προηγηθεί η κοινωνική ανοχή σε μορφές ψυχολογικής βίας κατά των γυναικών  και περιφρόνησης του γυναικείου φύλου.  Οι ακραίες συμπεριφορές χρειάζονται εύφορο έδαφος για να μπορούν να αναπτυχθούν, με το Διαδίκτυο σήμερα να διευκολύνει κομβικά τη διαδικασία αυτή. Οι διάφορες ψηφιακές κοινότητες λειτουργούν ως χώροι ριζοσπαστικοποίησης, όπου η οργή, η απογοήτευση ή η κοινωνική απομόνωση μεμονωμένων χρηστών μετατρέπονται σε ιδεολογία μίσους κατά των γυναικών, συνήθως υπό την καθοδήγηση «χαρισματικών»  influencers του μισογυνισμού. Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις, και έτσι  η επιθετική και κακοποιητική ρητορική του μισογυνισμού διαδίδεται ευκολότερα, ιδιαίτερα μάλιστα προς ανήλικους χρήστες (που η γενιά τους κατεξοχήν κοινωνικοποιείται διαδικτυακά).

Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο σε ποινικά μέτρα, που τιμωρούν τον δράστη της βίας (ψυχολογικής ή σωματικής), αφού η γυναίκα έχει θυματοποιηθεί. Απαιτείται πολυεπίπεδη προσέγγιση, με ενεργητική συμμετοχή από τις ίδιες τις ψηφιακές πλατφόρμες, οι οποίες πρέπει να αντιμετωπίσουν τον μισογυνισμό, όπως αντιμετωπίζουν τις άλλες μορφές εξτρεμιστικής ιδεολογίας, με την ίδια εγρήγορση και κατανόηση του κίνδυνου που ενέχουν  ιδεολογίες που οδηγούν σε απανθρωποποίηση («dehumanisation»). Χρειάζεται επίσης  καλλιέργεια  ευρύτερης κοινωνικής κουλτούρας μηδενικής ανοχής στον σεξισμό, που θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια των γυναικών. Ακόμη, οπως τονίστηκε και στη συζήτηση της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών της Ευρωβουλής, πρέπει να αντιληφθούμε την προστασία των γυναικών στον ψηφιακό χώρο ως ζήτημα δημοκρατίας.

Ήδη από το 2018 επιστημονικοί φορείς που ασχολούνται με την εξτρεμιστική και τρομοκρατική βία, όπως το  National Consortium for the Study of Terrorism and Responses to Terrorism (START) του Πανεπιστημίου Maryland (που διατηρεί και τη βάση δεδομένων Global Terrorism Database), έχουν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για τον μισογυνισμό. Το Εθνικό Συμβούλιο Αρχηγων της Αστυνομίας (National Police Chiefs Council ) στο Ηνωμένο Βασίλειο έχει χαρακτηρίσει τη βία κατά των γυναικών «εθνική έκτακτη ανάγκη»  και την αντιμετωπίζει με προτεραιότητα. Η Ημέρα της Γυναίκας λοιπόν είναι μια καλή ευκαιρία να εντείνουμε συλλογικά τον αγώνα κατά της βίας, αντιμετωπίζοντας εγκαίρως τα πρώτα στάδια της πυραμίδας: την υποτίμηση και περιφρόνηση της γυναίκας, που δηλητηριάζει μέσω του Διαδικτύου την κοινωνία.

*Η Δρ. Μαρία Χρ. Αλβανού είναι Εγκληματολόγος, μέλος του EU Knowledge Hub on Prevention of Radicalisation