Χρήση κινητού τηλεφώνου: Μπορούμε άραγε να ξανακερδίσουμε τον χαμένο μας εαυτό;

Το 2003, ο κοινωνιολόγος του Stanford Bj Fogg δημοσίευσε ένα εξαιρετικά προφητικό βιβλίο. Η πειστική τεχνολογία: Η χρήση υπολογιστών για να αλλάξουμε αυτό που σκεφτόμαστε και κάνουμε προέβλεψε ένα μέλλον στο οποίο μια φοιτήτρια “κάθεται σε μια βιβλιοθήκη κολεγίου και βγάζει μια ηλεκτρονική συσκευή από την τσάντα της.” Λειτουργεί ως “κινητό τηλέφωνο, πύλη πληροφόρησης, πλατφόρμα ψυχαγωγίας και προσωπικός οργανωτής. Παίρνει αυτή την συσκευή σχεδόν παντού και νιώθει χαμένη χωρίς αυτή”.

Τέτοιες συσκευές, υποστήριξε ο Fogg, θα ήταν “συστήματα πειστικής τεχνολογίας…η συσκευή μπορεί να προτείνει, να ενθαρρύνει και να ανταμείβει.” Αυτές οι ανταμοιβές θα μπορούσαν να έχουν ισχυρή επίδραση στην σχέση μας με αυτές τις συσκευές, παρόμοια με τους τζογαδόρους που βάζουν δεκάρες σε κουλοχέρηδες.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, η Apple κυκλοφόρησε το πρώτο iPhone. Στο πανεπιστήμιο του Stanford, ο Fogg δίδασκε εκπαιδευτικά προγράμματα για τον “σχεδιασμό συμπεριφοράς” τα οποία το περιοδικό Wired το 2018 χαρακτήρισε “ένα σημείο ελέγχου για επιχειρηματίες και σχεδιαστές προϊόντων που κατευθύνονται προς το Facebook και την Google.” Εκεί ο Fogg απέδειξε ότι η θεωρία του ήταν εντυπωσιακά αληθινή: οι φορητοί υπολογιστές πραγματικά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να “αλλάξουν αυτό που σκεφτόμαστε και κάνουμε”.

Όπως αποδεικνύεται, ένας από τους κύριους τρόπους που το κάνουν είναι εξαναγκάζοντάς μας να περνάμε ώρες ατελείωτες μπροστά τους. Σήμερα, η ανησυχία για τον χρόνο μπροστά στις οθόνες είναι πανταχού παρούσα σε όλες τις γενιές. Το Ofcom βρήκε ότι σχεδόν το ένα τέταρτο των παιδιών, ηλικίας 5-7 ετών, στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν το δικό τους κινητό τηλέφωνο, με το 38% να χρησιμοποιεί μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά είναι εξίσου πιθανό οι μεγαλύτεροι από εμάς να περνούν ώρες στα δικά μας κινητά. Σοκαρίστηκα όταν διαπίστωσα ότι ο μέσος ημερήσιος χρόνος μου ξεπερνούσε τις τέσσερις ώρες: κυρίως πριν και μετά τον ύπνο, ξοδεύοντας τον σε ειδησεογραφικούς ιστοτόπους και στο YouTube.

Υπάρχει μια τεράστια συζήτηση στην ακαδημία για την επίδραση που έχουν τα κινητά τηλέφωνα και οι εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης σε εμάς. Ενώ ψυχολόγοι όπως οι Jonathan Haidt και Jean Twenge υποστηρίζουν ότι κάνουν τα παιδιά πιο ανήσυχα, ευάλωτα και καταθλιπτικά και ενισχύουν την πολιτική πόλωση, άλλοι όπως οι Pete Etchells και Amy Orben πιστεύουν ότι τα στοιχεία για αυτό είναι ελλιπή.

Τείνω να πιστεύω ότι η επίδραση της λαμπρής εφεύρεσης της Apple μαζί με την σκοτεινή ιδιοφυΐα του Fogg ήταν βαθιά. Η χρήση αυτών των μηχανών ήταν καταναγκαστική: όταν βγάζω βόλτα τα σκυλιά μου έχοντας αφήσει το τηλέφωνό μου στο σπίτι, πιάνω τον εαυτό μου να αρπάζει επανειλημμένα μια άδεια τσέπη παλτού, με το χέρι μου να κινείται ανεξάρτητα από την ελεύθερη βούληση. Διαβάζω λιγότερα βιβλία εξαιτίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, συγκεντρώνομαι λιγότερο όταν βλέπω ταινίες και τηλεοπτικές εκπομπές. Παρακολουθώ περισσότερο Youtube από ότι BBC, ITV ή Channel 4. Έχω περάσει φάσεις όπου έπρεπε να χρησιμοποιώ ένα σχεδόν άδειο τηλέφωνο χωρίς εφαρμογές, αλλά η ευκολία και συχνά η αναγκαιότητα των χαρτών, των εφαρμογών για στάθμευση και των εισιτηρίων τρένου με ώθησαν να επιστρέψω.

Ωστόσο, το κινητό μου τηλέφωνο έχει επηρεάσει την ζωή μου με συχνά αρνητικούς τρόπους. Ο κόσμος στον οποίο εξαφανίζομαι με έχει κάνει -και πιθανότατα κι εσένα- πιο θυμωμένη. Αυτή είναι η κύρια εντύπωσή μου για το πως έχει αλλάξει ο κόσμος από το 2007: είμαστε όλοι πολύ πιο θυμωμένοι ο ένας με τον άλλον. Και πραγματικά κατηγορώ τα τηλέφωνα. Οι άνθρωποι είναι βαθιά κοινωνικοί και προγραμματισμένοι να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα της ύπαρξης σχηματίζοντας ομάδες συνεργασίας. Όταν νιώθουμε ότι ανήκουμε κάπου και ότι μας εκτιμούν, είμαστε χαρούμενοι, όταν νιώθουμε απομονωμένοι και χωρίς αξία, γινόμαστε ανήσυχοι και καταθλιπτικοί.

Τα κινητά τηλέφωνα έχουν μετατρέψει σε παιχνίδι και έχουν αξιοποιήσει χρήματα από αυτές τις ισχυρές πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Δεν μας προσφέρουν καλοπροαίρετα την σύνδεση και την κατάσταση που επιθυμούμε: την αποσύρουν στρατηγικά για να αυξήσουν την εμπλοκή. Κάθε φορά που είμαστε εξοργισμένοι από τη συμπεριφορά μιας ομάδας ταυτότητας που δεν είναι η δική μας, είναι μια επίθεση στην κατάστασή μας: μας τραβάει περισσότερο στα τηλέφωνά μας για να μάθουμε περισσότερα και ίσως να συμμετάσχουμε σε μια αντεπίθεση -μια προσπάθεια να αποκαταστήσουμε την απειλούμενη θέση μας και να ενισχύσουμε την σύνδεση με την ομάδα μας. Μας κάνουν να νιώθουμε καλά ή άσχημα από likes, αναδημοσιεύσεις, σχόλια ή τον αριθμό των ακολούθων μας, αλλά το τηλέφωνό μας απονέμει αυτές τις πολύτιμες ανταμοιβές απρόβλεπτα, όπως κάνει και ένας κουλοχέρης -ακριβώς όπως περιέγραψε ο Fogg. Είναι αυτή η απρόβλεπτη φύση τους που τα καθιστά εθιστικά.

Για εμάς, τα βαθιά κοινωνικά ζώα, μεγάλο μέρος της κοινωνικής μας ζωής πλέον λαμβάνει χώρα μέσα σε εφαρμογές σχεδιασμένες να χειραγωγούν μέσω της δημιουργίας κοινωνικού ανταγωνισμού και φυλετικών συγκρούσεων. Φυσικά είμαστε κουρασμένοι και γινόμαστε θυμωμένοι και καχύποπτοι ο ένας για τον άλλον. Αλλά τουλάχιστον τώρα έχουμε μεγαλύτερη επίγνωση αυτού. Περισσότεροι από 60 βουλευτές του Εργατικού Κόμματος προέτρεψαν πρόσφατα τον πρωθυπουργό να ακολουθήσει το παράδειγμα της Αυστραλίας όπου απαγορεύεται σε άτομα κάτω των 16 ετών να χρησιμοποιούν ιστοτόπους κοινωνικής δικτύωσης.

Η δική μου συνήθεια στα κοινωνικά μέσα έχει σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί λόγω του ότι οι ιστότοποι έχουν γίνει τρομακτικοί. Το Instagram -όπου συνήθιζα να ανεβάζω φωτογραφίες και να απολαμβάνω αυτές φίλων και συναδέλφων- τώρα με αναγκάζει να βλέπω ατελείωτα σύντομα βίντεο από ενοχλητικούς ανθρώπους που δεν με ενδιαφέρουν. Το Facebook είναι κατά κύριο λόγο άδειο από ειδήσεις φίλων και συγγενών και είναι αντ’ αυτού ένα βρόμικο ποτάμι φρικτών αστείων και ανούσιων επιχειρημάτων. Αυτό που ήταν το Twitter -ένα χρήσιμο εργαλείο για την προώθηση της δουλειάς μου- έχει αντικατασταθεί από το X και το Bluesky και τα δύο άχρηστα για αυτό και άπλετος χώρος για τις χειρότερες ανθρώπινες συμπεριφορές.

Ανησυχώ ωστόσο για αυτό που έρχεται. Ο βάναυσος τρόπος με τον οποίο τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT, κολακεύουν τα εγώ για να δώσουν στους χρήστες ένα αίσθημα κύρους είναι προς το παρόν λίγο αστείο. Αλλά τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα είναι καινούργια και εξελίσσονται γρήγορα. Η ανθρώπινη ψυχολογία είναι ιδιαιτέρως εύκολα επηρεάσιμη -όπως έχουν μάθει οι σκύλοι σε δεκάδες χιλιάδες χρόνια και όπως έχουν καταλάβει οι απατεώνες του ρομαντισμού σε 20 χρόνια. Όπως προέβλεψε ο BJ Fogg “πρότεινε, ενθάρρυνε και επιβράβευσε” και θα είμαστε δικοί σου. Η συσκευή που φημολογείται ότι φτιάχνουν ο Sam Altman και ο Jony Ive, στην οποία ένας φορητός AI φίλος θα μας συνοδεύει όλη μέρα, μαθαίνοντας για εμάς, βοηθώντας μας και λέγοντας μας πόσο σπουδαίοι είμαστε, έχει την δυνατότητα να εισχωρήσει στο μυαλό μας και να γίνει μια σχέση που φαίνεται απαραίτητη και βαθιά -το απόλυτο παράδειγμα μιας τεχνολογίας που μπορεί να “αλλάξει το τι σκεφτόμαστε και τι κάνουμε”.

Μετάφραση από The Guardian