Βιομηχανία του πένθους

Η Ελίζαμπεθ Elisabeth Kübler-Ross, Ελβετοαμερικανίδα ψυχίατρος, πρωτοπόρος στην μελέτη με θέμα τον θάνατο ανέπτυξε τη θεωρία της για τα πέντε στάδια του πένθους (Άρνηση, Θυμός, Διαπραγμάτευση, Κατάθλιψη και Αποδοχή) επίσης γνωστή ως “Μοντέλο Κιούμπλερ-Ρος”.

Το πένθος είναι τόσο προσωπικό όσο και συλλογικό. Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του ανθρώπου από την πρώτη στιγμή της ύπαρξης. Ένα πλήθος αρχαιολογικών ευρημάτων ανά το κόσμο συνδέεται με ταφικά έθιμα, νεκροταφεία που μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τις συνήθειες, τις προκαταλήψεις και τα πιστεύω των προγόνων μας για την ζωή και το θάνατο.

Διαχρονικά το πένθος έχει συνδεθεί με το μαύρο, την σιωπή, την θλίψη. Σε κάθε γωνιά της γης επι χιλιετίες συναντάμε παρόμοια ή και εντελώς διαφορετικά έθιμα, τελετουργίες που έρχονται να τιμήσουν τους νεκρούς, να τους κρατήσουν ζωντανούς στην μνήμη μας, να μας δώσουν την δυνατότητα να εκφράσουμε τα συναισθήματα μας προς αυτούς και στην συνέχεια να συνεχίσουμε την καθημερινότητα μας. Όσο και αν αλλάζουν οι εποχές και μαζί με αυτές οι αντιλήψεις και τα πιστεύω του ανθρώπου κάποια τελετουργικά μένουν αναλλοίωτα.

Σήμερα οι νέες τεχνολογίες και η Τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να προσθέσει μια τάση που τείνει να εδραιωθεί στο διαδίκτυο και είναι γνωστή και ως μεταθανάτια βιομηχανία του πένθους και της θλίψης.

Αμέτρητα είναι τα βίντεο που κυκλοφορούν (στο TikTok κατά βάση) που ζωντανεύουν φωτογραφίες νεκρών δίνοντας τους κίνηση. Σε μια παραλλαγή το πρόσωπο αλλάζει και στο βίντεο διατρέχουν χαρακτηριστικές στιγμές από την ζωή του ως παιδί μέχρι την ενηλικίωση το γήρας και τον θάνατο. Ιδιαίτερα δημοφιλές για celebrities που έχουν φύγει από την ζωή, οι οποίοι ξαναζωντανεύουν και τοποθετούνται πλάι σε ανθρώπους που μπορεί να μην συνάντησαν ποτέ, ανήκουν σε άλλη εποχή και σε τοποθεσίες που μπορεί να μην έχουν επισκεφθεί. Η δημοφιλέστερη τάση είναι αυτή που ο χρήστης ενός λογαριασμού σχεδιάζει ένα βίντεο στο οποίο του δίνεται η δυνατότητα να αγκαλιάσει στο παρόν κάποιον πρόγονο – που μπορεί και να μην έχει γνωρίσει – την αγαπημένη του γιαγιά ή έναν από τους γονείς που δεν βρίσκονται στην ζωή. Σε όλα υπογραμμίζεται η ευχή «μακάρι να μπορούσα να σου δώσω μια ακόμα αγκαλιά».

Η τεχνητή νοημοσύνη βελτιώνεται και είναι εδώ για να κάνει και τις πιο απίθανες επιθυμίες πραγματικότητα.

Πάνω σε αυτή την φαινομενικά αθώα, νοσταλγική τεχνική δημιουργίας αναμνήσεων διαμορφώνεται το Grief Tech (τεχνολογία πένθους) ένας αναδυόμενος επιχειρηματικός τομέας που χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη (AI) για τη δημιουργία ψηφιακών αντιγράφων θανούντων η οποίοι θα συντροφεύουν για καιρό τον στενό οικογενειακό και φιλικό κύκλο με στόχο της διαχείριση της φυσικής απώλειας του ανθρώπου. Εταιρείες όπως οι HereAfter AI, StoryFile, Seance AI αναπτύσσουν ήδη τεχνολογίες που πριν μερικά χρόνια βλέπαμε σε ταινίες και σειρές επιστημονικής φαντασίας (Minnority Report, Black Mirror) και φάνταζαν απίθανες, οι οποίες σου προσφέρουν μια επαφή με αγαπημένους ανθρώπου που έφυγαν από την ζωή, αντιγράφοντας την φωνή και την εικόνα, από δεδομένα που συγκεντρώνονται μέσα από υπάρχον υλικό βίντεο και φωτογραφιών. Στους επόμενους στόχους είναι η κατασκευή ενός avatar που θα χρησιμοποιεί την φωνή, τις κινήσεις, θα βρίσκεται στο χώρο του σπιτιού και θα μπορεί να συμμετέχει σε σημαντικές στιγμές και αποφάσεις της οικογένειας, σε γιορτές και επετείους.

Τα πρώτα αυτά αθώα βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχολιάζονται με καρδούλες, δάκρια, χαρά, αγάπη και συγκίνηση. Είναι όμως πράγματι τόσο αθώα η διαχείριση και διατήρηση της εικόνας ενός ανθρώπους που έφυγε από την ζωή και ποια ηθικά ζητήματα προκύπτουν;

Για αυτούς που δεν πρόλαβαν την τεχνολογία του ΑΙ προκύπτει το ζήτημα της συναίνεσης μιας και ο νεκρός δεν έχει δώσει την άδεια του για την χρήση δεδομένων προσωπικού του χαρακτήρα από μια εταιρία που καλείται να τον αναστήσει τεχνολογικά.

Μια τέτοια διαδικασία αντικαθιστά τα ήθη και έθιμα του κάθε λαού που έχουν ως στόχο να κλείσουν τον κύκλο του πένθους και να τον αντικαταστήσουν με την ανάμνηση οδηγώντας τους χρήστες σε μια παράταση της νοσταλγίας και της θλίψης που μπορεί να τους επιβαρύνει ψυχολογικά. Σε ένα δεύτερο επίπεδο όταν πλέον θα συνειδητοποιήσουν πως καμία τεχνολογία δεν μπορεί (προς ώρας) να αντικαταστήσει – αναστήσει έναν άνθρωπο και να τον καταστήσει πνευματικά και σωματικά παρόν, μπορεί να οδηγήσει σε μια δεύτερη εκ νέου ματαίωση.

Επιπρόσθετα τα συναισθήματα, η ευάλωτη ψυχολογική κατάσταση θα γίνουν βορά εκμετάλλευσης από εταιρίες που θα χρεώνουν συνδρομές για τις υπηρεσίες τους, θα ζητούν με κάθε αναβάθμιση όλο και περισσότερα χρήματα και θα οδηγήσουν σε μια ακόμα ψηφιακή εξάρτηση (όποιος παρακολουθεί Black Mirror το έχει δει να συμβαίνει σε αρκετά επεισόδια) που αντί να είναι λυτρωτική καταλήγει μια φυλακή που το ταξικό ζήτημα του ποιος έχει την πολυτέλεια να πληρώσει θα κυριαρχεί.

Η Grief Tech – η βιομηχανία της ψηφιακή θλίψης – έρχεται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θα βιώνουν και θα εκφράζουν το πένθος τους στο μέλλον, δημιουργώντας νέες προοπτικές θετικές κατ’άλλους άλλα που δημιουργούν προβληματισμούς γύρω από το θολό νομικό καθεστώς της διαχείρισης της μνήμης και των δικαιωμάτων αυτών που έφυγαν από την ζωή. Πόσο παρεμβατικοί θα μπορούν να γίνουν οι ζωντανοί στον κόσμο των πεθαμένων.

Η λαϊκή παροιμία λέει «οι νεκροί με τους νεκρούς οι ζωντανοί με τους ζωντανούς».

Πόσο περίπλοκή και στενή μπορεί άραγε να καταλήξει να γίνει η μελλοντική του συνύπαρξη ως μνήμη, προσομοίωση η νοσταλγία;