Η αφοσίωση των μεγάλων δυνάμεων στη Μέση Ανατολή – Μια ιστορία καθαρής ανιδιοτέλειας

Λέξεις: Ιωάννης Μπαξεβάνος

Αν υπάρχει μια περιοχή στον κόσμο που έχει την τύχη να απολαμβάνει τη διαρκή φροντίδα των μεγάλων δυνάμεων, αυτή είναι αναμφίβολα η Μέση Ανατολή.

Από την Ουάσιγκτον μέχρι τη Μόσχα, από τις δηλώσεις περί δημοκρατίας μέχρι τις ομιλίες για πολυπολικότητα και εθνική κυριαρχία, όλοι φαίνεται να μοιράζονται την ίδια βαθιά επιθυμία: να προστατεύσουν τους λαούς της περιοχής.

Το γεγονός ότι η περιοχή αυτή διαθέτει από τα μεγαλύτερα αποθέματα ενέργειας στον κόσμο, ελέγχει κρίσιμες θαλάσσιες οδούς και βρίσκεται στο γεωπολιτικό σταυροδρόμι τριών ηπείρων είναι, φυσικά, μια απλή σύμπτωση.

Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η αμερικανική ανησυχία για το Ιράν. Εδώ και δεκαετίες, η Ουάσιγκτον αφιερώνει σημαντικούς πολιτικούς, οικονομικούς και στρατιωτικούς πόρους για να αντιμετωπίσει την ιρανική κυβέρνηση, πάντα με γνώμονα – όπως μας εξηγείται – την ευημερία του ίδιου του ιρανικού λαού. Οι κυρώσεις, οι διπλωματικές πιέσεις και η στρατηγική απομόνωση παρουσιάζονται ως εργαλεία που αποσκοπούν στην προστασία των δικαιωμάτων των Ιρανών πολιτών και στη διασφάλιση της διεθνούς ειρήνης.

Βέβαια, ορισμένοι κακοπροαίρετοι παρατηρητές επιμένουν να σημειώνουν ότι οι ίδιες αυτές πολιτικές συχνά συνοδεύονται από μονομερείς ενέργειες που αμφισβητούνται από πολλούς διεθνολόγους ως προς τη συμβατότητά τους με το διεθνές δίκαιο. Αλλά τέτοιες λεπτομέρειες δεν πρέπει να μας αποσπούν από τη μεγάλη εικόνα: η Ουάσιγκτον δρα, σύμφωνα με τη δική της αφήγηση, για την υπεράσπιση της σταθερότητας και της διεθνούς τάξης.

Αν κανείς όμως αφήσει για λίγο τη ρητορική και εξετάσει τη γεωπολιτική πραγματικότητα, θα διαπιστώσει ότι η Μέση Ανατολή διαθέτει ορισμένα χαρακτηριστικά που τυχαίνει να ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τις μεγάλες δυνάμεις.

Πρώτον, υπάρχει το ζήτημα της ενέργειας. Η περιοχή φιλοξενεί ένα τεράστιο ποσοστό των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Παρά τις συζητήσεις για ενεργειακή μετάβαση, η παγκόσμια οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αυτούς τους πόρους. Η δυνατότητα επιρροής στην παραγωγή και τη διακίνηση ενέργειας δεν είναι απλώς οικονομικό πλεονέκτημα· αποτελεί εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος.

Το Ιράν ειδικότερα κατέχει από τα μεγαλύτερα αποθέματα υδρογονανθράκων στον κόσμο. Παράλληλα, βρίσκεται δίπλα σε ένα από τα σημαντικότερα στρατηγικά περάσματα του πλανήτη: το Στενό του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Όταν μια χώρα έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει ένα τόσο κρίσιμο σημείο της παγκόσμιας οικονομίας, είναι λογικό να προσελκύει διεθνές ενδιαφέρον. Ενδιαφέρον που, φυσικά, εκφράζεται συχνά με ιδιαίτερα έντονο τρόπο.

Δεύτερον, υπάρχει η διάσταση της περιφερειακής ισχύος. Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα κράτος με ενεργειακούς πόρους· είναι και μια σημαντική περιφερειακή δύναμη. Διατηρεί πολιτική και στρατιωτική επιρροή σε διάφορα σημεία της Μέσης Ανατολής και συμμετέχει ενεργά στις ισορροπίες δυνάμεων της περιοχής. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, που διατηρούν μακροχρόνιες συμμαχίες με άλλες χώρες της περιοχής, αυτή η επιρροή συχνά θεωρείται πρόκληση για την περιφερειακή τάξη που επιδιώκουν να διατηρήσουν.

Τρίτον, υπάρχει το ευρύτερο στρατηγικό πλαίσιο του διεθνούς συστήματος. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν για ένα διάστημα σε μια θέση σχεδόν μοναδικής παγκόσμιας υπεροχής. Πολλοί αναλυτές χαρακτήρισαν αυτή την περίοδο ως «μονοπολική στιγμή». Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται όλο και περισσότερα κράτη που επιδιώκουν να περιορίσουν αυτή την κυριαρχία και να διαμορφώσουν ένα πιο πολυπολικό σύστημα διεθνών σχέσεων.

Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι και η Ρωσία.

Η Μόσχα παρουσιάζει συχνά τη δική της εξωτερική πολιτική ως υπεράσπιση της πολυπολικότητας, δηλαδή ενός κόσμου όπου η ισχύς κατανέμεται μεταξύ πολλών μεγάλων δυνάμεων και καμία δεν μπορεί να επιβάλει μονομερώς τη βούλησή της στους άλλους. Στη ρητορική της Ρωσίας, αυτό σημαίνει σεβασμό της κρατικής κυριαρχίας και αντίσταση σε μονομερείς παρεμβάσεις.

Στην πράξη, όμως, η ρωσική στάση απέναντι στις αμερικανικές ενέργειες στη Μέση Ανατολή είναι συχνά πιο σύνθετη από όσο φαίνεται στις δηλώσεις.

Από τη μία πλευρά, η Ρωσία αντιτίθεται πολιτικά σε πολλές αμερικανικές πρωτοβουλίες και επιδιώκει να περιορίσει την επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών. Από την άλλη πλευρά, η συνεχιζόμενη ένταση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης δεν είναι απαραίτητα αντίθετη με τα ρωσικά συμφέροντα.

Υπάρχουν αρκετοί λόγοι γι’ αυτό.

Πρώτον, οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή συχνά διατηρούν τις τιμές της ενέργειας σε υψηλά επίπεδα. Για μια χώρα όπως η Ρωσία, η οποία είναι ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, αυτό αποτελεί σαφές οικονομικό πλεονέκτημα.

Δεύτερον, η μακροχρόνια εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών σε περιφερειακές κρίσεις απορροφά σημαντικούς στρατιωτικούς και πολιτικούς πόρους. Όσο περισσότερο μια υπερδύναμη απασχολείται σε πολύπλοκες περιφερειακές συγκρούσεις, τόσο λιγότερη ενέργεια μπορεί να αφιερώσει σε άλλες περιοχές όπου υπάρχουν ανταγωνισμοί με άλλες μεγάλες δυνάμεις.

Τρίτον, η ένταση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δημιουργεί διπλωματικό χώρο για τη Ρωσία να παρουσιαστεί ως εναλλακτικός εταίρος ή διαμεσολαβητής. Σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για επιρροή, κάθε κρίση μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία.

Έτσι, η Μέση Ανατολή μετατρέπεται σε ένα περίπλοκο πεδίο ανταγωνισμού όπου κάθε μεγάλη δύναμη παρουσιάζει τις κινήσεις της ως υπεράσπιση αρχών: δημοκρατία, σταθερότητα, κυριαρχία, διεθνές δίκαιο. Ταυτόχρονα, όμως, πίσω από αυτές τις αρχές βρίσκονται πιο παραδοσιακά στοιχεία ισχύος: ενεργειακοί πόροι, στρατηγικά περάσματα, συμμαχίες και γεωπολιτική επιρροή.

Η ειρωνεία είναι ότι όλες οι πλευρές δηλώνουν ότι επιδιώκουν την ειρήνη και τη σταθερότητα, ενώ ταυτόχρονα συμμετέχουν σε έναν συνεχή ανταγωνισμό που συχνά διατηρεί την ένταση στην περιοχή.

Αλλά φυσικά, όπως θα μας υπενθύμιζαν οι επίσημες δηλώσεις, όλα αυτά είναι απλώς σύμπτωση. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν κινούνται από συμφέροντα· κινούνται μόνο από την ειλικρινή επιθυμία να βοηθήσουν τους λαούς της Μέσης Ανατολής.

Και αν η γεωπολιτική πραγματικότητα μοιάζει μερικές φορές να λέει κάτι διαφορετικό, αυτό πιθανότατα οφείλεται στο ότι η πραγματικότητα δεν έχει διαβάσει ακόμη τα επίσημα δελτία τύπου.

*Ο Ιωάννης Μπαξεβάνος είναι φιλόλογος