Η Εκκλησία και οι Προσθήκες της – Μια μικρή ιστορία για το πώς γεννιούνται οι «βεβαιότητες»

Λέξεις: Δρ Άγγελος Ροδαφηνός

Φαντάσου έναν άνθρωπο του 1ου αιώνα. Δεν έχει εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Δεν έχει στεφάνι Έλευσης (Advent). Δεν έχει κεριά με άρωμα μύρου. Δεν έχει «κλήση στο θυσιαστήριο». Έχει μόνο μερικές επιστολές που κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι και ιστορίες για έναν δάσκαλο που περπατούσε στην άμμο.

Και τώρα φαντάσου εμάς. Έχουμε Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου. Έχουμε Σαρακοστή. Έχουμε αυγά Πάσχα. Έχουμε ιερατικά άμφια, θυμιάματα, επιβεβαιώσεις, κομποσκοίνια, παπικά δόγματα του 1870.

Κάπου ανάμεσα στον πρώτο αιώνα και στο σήμερα, κάτι συνέβη.

Το Παράξενο με τις Παραδόσεις

Οι παραδόσεις δεν ανακοινώνονται ποτέ ως «εφεύρεση». Εμφανίζονται ως διευκρίνιση. Ως βοήθεια. Ως οργάνωση. Ως “για να υπάρχει τάξη”.

Και κάπως έτσι:

• Τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου τοποθετούνται σε ημερομηνία που δεν αναφέρεται πουθενά στις Γραφές.
• Η Σαρακοστή (Lent) γίνεται θεσμός – με ξεκάθαρες οδηγίες τι να φάμε και τι να μη φάμε (ανάλογα βέβαια με την πίστη μας στην ορθοδοξία ή άλλο δόγμα).
• Η βάπτιση βρεφών εξελίσσεται ως υποχρεωτική πρακτική, παρότι δεν περιγράφεται ρητά πουθενά.
• Οι προσευχές προς αγίους μετατρέπονται σε τυπική συνδιαλλαγή και διαμεσολάβηση.
• Το εκκλησιαστικό ημερολόγιο (Advent, Θεοφάνια, Πάντων Αγίων) οργανώνει τον χρόνο.

Τίποτα από αυτά δεν εμφανίζεται ως πραξικόπημα. Εμφανίζεται ως «φυσική εξέλιξη». Και εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον.

Όταν η Οργάνωση Γίνεται Δόγμα

Σκέψου το δόγμα του Αλάθητου του Πάπα το 1870. Δεκαεννέα αιώνες μετά τα γεγονότα. Σκέψου την υποχρεωτική αγαμία ιερέων – ενώ ο Παύλος αναφέρει επισκόπους έγγαμους. Σκέψου την υποχρεωτική γενειάδα (στην Ανατολική) ή το ξύρισμα (στη Δυτική εκκλησία) Σκέψου τίτλους όπως «Σεβασμιότατος», ενώ ο Ψαλμός 111:9 αποδίδει τον όρο αποκλειστικά στον Θεό.

Οι δομές γεννιούνται για πρακτικούς λόγους. Αλλά οι άνθρωποι έχουμε ένα ταλέντο: Αυτό που οργανώνουμε, το ιεροποιούμε.

Οι Μικρές Προσθήκες που Δεν Προσέξαμε

Κάποια πράγματα είναι σχεδόν χαριτωμένα:

• Τα αυγά, το αρνί, ο λαγός του Πάσχα
• Το άναμμα κεριών για προσευχές
• Το σημείο του Σταυρού (τρις)
• Το κομποσκοίνι του 13ου αιώνα
• Τις κλήσεις στο θυσιαστήριο του 19ου αιώνα
• Τη φράση «Ο Θεός βοηθά όσους βοηθούν τον εαυτό τους» (από τον Benjamin Franklin, όχι από τις Γραφές)

Άλλα είναι πιο θεολογικά φορτισμένα:

• «Μία φορά σωθείς, πάντα σωθείς»
• Το «ευαγγέλιο της ευημερίας»
• Η αυστηρή Κυριακή – ως μετατόπιση από το Σάββατο των εβραίων.

Κανένα από αυτά δεν εμφανίζεται ως ρητή εντολή στη Βίβλο. Κι όμως, για πολλούς πιστούς, είναι αυτονόητα. 

Πώς Συμβαίνει Αυτό;

Η απάντηση ίσως δεν είναι θεολογική. Ίσως είναι ψυχολογική. Οι κοινότητες χρειάζονται ρυθμό, σύμβολα, επαναλήψεις, ορατή δομή. Χωρίς αυτά, η πίστη μένει αφηρημένη. Και οι άνθρωποι δυσκολεύονται με το αφηρημένο.

Έτσι γεννιούνται τα κεριά. Έτσι γεννιούνται τα άμφια. Έτσι γεννιούνται τα ημερολόγια. Από ανάγκη.

Το ερώτημα όμως παραμένει: Αν οι Γραφές είναι η τελική αυθεντία, πού τελειώνει η βοήθεια και πού αρχίζει η προσθήκη;

Το Επιστημονικό Πείραμα της Πίστης

Φαντάσου να αφαιρούσαμε τα πάντα. Καμία ειδική ενδυμασία. Καμία καθορισμένη ημερομηνία γέννησης. Καμία τελετουργική επιβεβαίωση. Καμία προσθήκη. Μόνο τα κείμενα.

Θα άλλαζε η πίστη; Ή θα γινόταν πιο καθαρή;

Επιστροφή στις Βασικές Αρχές

Η ιστορία της Εκκλησίας δεν είναι ιστορία κακών προθέσεων. Είναι ιστορία ανθρώπων που προσπαθούν να οργανώσουν τους πιστούς και το «ιερό».

Αλλά αν πράγματι πιστεύουμε ότι οι Γραφές είναι η μόνη πηγή γνώσης για την ιστορία του δικού μας Θεού (έστω και εάν γράφηκαν και ξαναγράφηκαν αιώνες μ.Χ.), τότε η πρόκληση είναι απλή – και δύσκολη: Να ξεχωρίσουμε τι γράφτηκε από το τι προστέθηκε. Και αυτό δεν απαιτεί θυμό. Απαιτεί διαύγεια.

Η αλήθεια, αν είναι αλήθεια, δεν χρειάζεται στολίδια.

*Ο Δρ Άγγελος Ροδαφηνός είναι Καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και διδάσκει Νέες Τεχνολογίες. Σπούδασε και εργάστηκε σε 13 πανεπιστήμια στην Αμερική, Αυστραλία, Κύπρο και Ελλάδα. 

Books: Οι Ηλίθιοι είναι Ανίκητοι, Από Πρίγκιπας Βάτραχος και… Τούμπαλιν, Λογική και Παραλογική. Online courses: Εργαλεία ΤΝ για την Εργασία/Εκπαίδευση, Stress management, Λογική και Παραλογική.

* Σημείωση του συγγραφέα: Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια TN (GPT 5.2, Perplexity, Gemini). Ό,τι λάθος είναι της ΤΝ. Ό,τι έξυπνο, ανθρώπινο και χρήσιμο ανήκει στον Δρ Ρο, που έκανε τις σωστές προτροπές, τη σωστή επεξεργασία, και τις σωστές ερωτήσεις.