Η μάσκα και η αλήθεια: Το διπλό πρόσωπο της τέχνης στον «Εθνικό Θησαυρό»

Στην αρχή της ταινίας Kokuho υπάρχει μια εικόνα, βαθιά συμβολική, για την ιστορία που θα ξετυλιχθεί μπροστά στα μάτια μας τα επόμενα 175 λεπτά: ένας ηθοποιός ετοιμάζεται τελετουργικά για την παράσταση του και με αρκετή φροντίδα απλώνει το μακιγιάζ του – μια λευκή πηχτή πούδρα που καλύπτει με επιμέλεια όλο το πρόσωπο του.

Καθώς τον βλέπουμε σε αυτή την τελετουργική προετοιμασία αισθανόμαστε πως αυτό το μακιγιάζ είναι ένα στοιχείο μεταμόρφωσης, ένα πέπλο που διαγράφει μεμιάς την πραγματική ταυτότητα του, το φύλο, την προσωπικότητα, την κοινωνική θέση του και τον αναδεικνύει σε κάτι νέο. Από άνδρας γίνεται γυναίκα, κινησιολογικά από δυναμικό στοιχείο αποκτά μια τελετουργική λεπτότητα, από άτομο που ζει στη σύγχρονη μοντέρνα (ή μεταμοντέρνα πλέον) Ιαπωνία είναι ένα άχρονο πρόσωπο μιας παράδοσης με βαθιές ρίζες.

Με αυτή την αφετηρία η ταινία δίνει το στίγμα των προβληματισμών της: τι μένει στα αλήθεια πίσω του όταν ενδυθεί την μάσκα του και τι τελικά όταν απεκδυθεί από αυτή την τελετουργική (θηλυκή) περσόνα; Κι αν η τέχνη είναι ένα ψέμα άρα και μια μίμηση της πραγματικότητας (όπως θα μας έλεγε ο Αριστοτέλης), τελικά η πραγματική ζωή πόσο αληθινή είναι;

Ίσως αυτή να είναι και η βάση όλης της ταινίας του Σανγκ-ιλ Λι, που μεταφέρει εδώ ένα πολυεπίπεδο κινηματογραφικό αφήγημα με διαδρομή σχεδόν μισού αιώνα, από το 1964 μέχρι το 2014 σε ένα τόπο που η παραδοσιακή κουλτούρα συνυπάρχει με τις επιρροές του μεταπολεμικού καπιταλισμού. Τι είναι όμως το καμπούκι άραγε πέρα από μια επιτέλεση ρόλων; Και ο ονιγκάτα – ο ηθοποιός αυτός που απεκδύεται το αρσενικό φύλο του για να εισχωρήσει σωματικά και πνευματικά με τελετουργικό τρόπο στο θηλυκό είναι μια επιτέλεση ενός ιδεατού φύλου μέσα από ρυθμούς, κινησιολογία, στάσεις σώματος και φωνητικές μιμήσεις.

Μια έμφυλη επιτελεστικότητα – ρευστή και κατασκευάσιμη καθώς αυτή η παράδοση προσπαθεί να τυποποιήσει και να ελέγξει το φύλο αλλά από την άλλη αντιφατικά αναδεικνύει πως αυτή η μετάβαση από αρσενικό σε θηλυκό είναι μια αβέβαιη κατάσταση – άρα, ένα νοητό και δημιουργικό έργο μέσα στο οποίο αποδέχεται να εισχωρήσει και ο Κικούο, ο πρωταγωνιστής της ταινίας: Νεαρό αγόρι, έφηβο, γιος ενός ισχυρού μέλους της γιακούζα – της γιαπωνέζικης μαφίας – που βιώνει με σκληρό τρόπο την απώλεια του πατέρα του και την ριζική αλλαγή στη ζωή του στη διάρκεια μιας ερασιτεχνικής παράστασης καμπούκι στην οποία ο ίδιος αναλαμβάνει τον ρόλο του οναγκάτα – αυτού του άνδρα ηθοποιού που μεταμορφώνεται σε γυναίκα.

Ο Κικούο απεκδύεται τον κόσμο της γιακούζα και εισχωρεί σε αυτόν του καμπούκι. Ο θετός πατέρας του και μέντορας του, ο Χανάι τον παίρνει υπό την προστασία του και τον μυεί στον δύσκολο και απαιτητικό κόσμο του καμπούκι μαζί με τον γιο του Σουνσούκε. Και ενώ εισχωρεί σιγά σιγά σε αυτό τον νέο κόσμο ο Κικούο δοκιμάζεται: ως άνδρας, ως φίλος, ως γιός, ως ηθοποιός.

Ο νέος κόσμος του Κικούο πέρα από καταφύγιο και διαφυγή είναι μια ευκαιρία για μια νέα προοπτική, μια νέα ταυτότητα, ένα νέο κόσμο που μέσα στην πειθαρχία , την αφοσίωση, την δημιουργικότητα επιτρέπει στο νεαρό να κρυφτεί και να ανασυνθέσει τον εαυτό του, την προσωπικότητα του. Εννοείται με ακριβό κόστος γιατί είναι δέσμιος της πειθαρχίας, της προκατάληψης και των προσδοκιών που έχουν η θετή οικογένεια και ο καλλιτεχνικός περίγυρος του.

Μέσα σε αυτό το παιχνίδι σύνδεσης και σύγκρουσης ανάμεσα στον Κικούο και τον Σουνσούκε ο Σανγκ-ιλ Λι με αρκετή θεατρική ένταση και δυναμισμό θα στήσει μια ιστορία αντιθέσεων : ανάμεσα στο ανδρικό και στο γυναικείο, στο παρελθόν και στο παρόν, στην πραγματικότητα και στην ψευδαίσθηση, την ζωή και την τέχνη. Κι όσο κι αν προσπαθούν τα δύο αγόρια – ειδικότερα ο Κικούο – μέσα από τα υπέροχα και πλούσια κουστούμια τους και το έντονο μακιγιάζ του ονιγκάτα να ζήσουν τον κόσμο του καμπούκι απωθώντας παράλληλα την σκληρή αλλά πραγματική ζωή και τις αποτυχίες της, οι βαθύτερες αλήθειες δεν μπορούν να κρυφτούν, είναι πάντα εδώ και διαμορφώνουν το πεπρωμένο τους.

Αξίζει να επισημάνουμε πως και το κοινωνικό υπόβαθρο της ταινίας είναι εξίσου σημαντικό. Η μεταπολεμική Ιαπωνία παρουσιάζεται ως μια κοινωνία σε μετάβαση, όπου η παραδοσιακή ταυτότητα συγκρούεται με τις σύγχρονες αξίες. Τίποτα δεν εξελίσσεται με γραμμική βεβαιότητα, ο δρόμος έχει και εμπόδια και αμφιβολίες και αποτυχίες. Η αναγνώριση και η δόξα δεν έρχονται χωρίς κόστος· αντίθετα, απαιτούν την αποσιώπηση της εσωτερικής αλήθειας και την πλήρη αφοσίωση σε έναν ρόλο που συχνά καταπνίγει την ατομικότητα.

Εν τέλει, το «Kokuho» δεν είναι μόνο μια ταινία για το καμπούκι. Είναι ένα ανοιχτό ταξίδι, μια στοχαστική μελέτη πάνω στην έννοια της ταυτότητας. Και μέσα από την ιστορία φιλίας του Κικούο και του Σουνσούκε, αναδεικνύεται η διαχρονική σύγκρουση ανάμεσα στο ποιοι είμαστε και στο ποιοι καλούμαστε να γίνουμε — μια σύγκρουση που, όπως και το μακιγιάζ του καμπούκι, μπορεί να καλυφθεί, αλλά ποτέ να εξαφανιστεί ολοκληρωτικά.