Η μνήμη του ξεριζωμού ως πράξη δημιουργίας: Πέντε γυναίκες που μετέτρεψαν το βίωμα τους σε Τέχνη
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται πρόσωπα, μνήμες και διαδρομές που συχνά μετατρέπουν την απώλεια σε δημιουργία.
Λέξεις: Νικόλαος Φούντας
Κάθε χρόνο, στις 20 Ιουνίου, η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων αναδεικνύει τη δύναμη των ανθρώπων που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους για να ξεφύγουν από πολέμους, διώξεις και κοινωνικές αναταραχές.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται πρόσωπα, μνήμες και διαδρομές που συχνά μετατρέπουν την απώλεια σε δημιουργία.
Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν γυναίκες που αξιοποίησαν την εμπειρία της προσφυγιάς ως πηγή έμπνευσης ,μετασχηματίζοντας το προσωπικό τραύμα σε τέχνη.
Εμβληματική μορφή αποτελεί η Διδώ Σωτηρίου (1909-2004). Γεννημένη στο Αϊδίνη και μεγαλωμένη στη Σμύρνη, έζησε τη Μικρασιατική Καταστροφή και έφθασε στην Ελλάδα ως πρόσφυγας το 1922. Η εμπειρία του ξεριζωμού διαμόρφωσε καθοριστικά το έργο της. Το μυθιστόρημά της «Ματωμένα Χώματα» (1962) παραμένει ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά τεκμήρια, συνδυάζοντας τη λογοτεχνική αφήγηση με την ιστορική οπτική.
Σε διαφορετικό ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο, η Ιρανοαμερικανή συγγραφέας Ντίνα Ναγιέρι μετέφερε στη λογοτεχνία τη δική της προσφυγική εμπειρία. Γεννημένη στο Ισφαχάν το 1979, πέρασε τα πρώτα της χρόνια στο Ιράν, πριν εγκαταλείψει τη χώρα σε ηλικία οκτώ ετών μαζί με τη μητέρα και τον αδελφό της. Η φυγή της οικογένειας συνδέθηκε με τη μεταστροφή της μητέρας της στον χριστιανισμό, γεγονός που την έφερε αντιμέτωπη με διώξεις από το ιρανικό καθεστώς. Έπειτα από δύο χρόνια σε Ντουμπάι και Ρώμη ως αιτούντες άσυλο, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο ημιαυτοβιογραφικό της μυθιστόρημα «Refuge: A Novel», εξερευνά ζητήματα ταυτότητας και τις άνισες δυναμικές της «πολιτικής ευγνωμοσύνης».
Η σχέση ανάμεσα στον εκτοπισμό και τη δημιουργία αναδεικνύεται και στο έργο της Σύριας ποιήτριας Ουιντάντ Ναμπί. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Συρία το 2015, εξαιτίας της δημόσιας κριτικής προς το καθεστώς του Άσαντ και εγκαταστάθηκε στη Γερμανία. Στο Βερολίνο διαπίστωσε το έντονο ενδιαφέρον για τη συριακή ποίηση. Ωστόσο, σύντομα έγινε σαφές ότι η πρόσληψη του έργου της συχνά προσεγγίζεται μέσα από το πρίσμα της προσφυγικής της ταυτότητας. «Δεν εκφράζομαι ως πρόσφυγας· εκφράζομαι ως ποιήτρια και ως άνθρωπος», έχει δηλώσει, διεκδικώντας την αυτονομία της καλλιτεχνικής της φωνής.
Η συνέχεια αυτής της διαδρομής μπορεί να εντοπιστεί και στην περίπτωση της Σάρα Σαμσαβάρι. Γεννημένη την περίοδο της Ιρανικής Επανάστασης, έλαβε άσυλο στο Ηνωμένο Βασίλειο, σε ηλικία μόλις δύο ετών. Η εμπειρία του εκτοπισμού, σε συνδυασμό με την πλούσια ιρανική πολιτισμική κληρονομιά της και την ανατροφή της στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν διαμορφώσει την οπτική της και συνεχίζουν να τροφοδοτούν το έργο της στη φωτογραφία και τη ζωγραφική.
Τέλος, στο ίδιο ευρύτερο πλέγμα εμπειριών εντάσσεται και η Φαντούμα Αμπουκάρ Άουες. Μετά τη φυγή της από τη Σομαλία και χρόνια αβεβαιότητας στην Αιθιοπία, στράφηκε στη ζωγραφική, για να εκφράσει τον πόνο και την απομόνωση της προσφυγικής ζωής. Η αναγνώριση ήρθε το 2022 με μια δημόσια τοιχογραφία στην Αντίς Αμπέμπα, η οποία άνοιξε νέους δρόμους για την καλλιτεχνική της πορεία. Όπως η ίδια έχει δηλώσει, «η τέχνη μου έσωσε τη ζωή».
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Οι ιστορίες αυτές αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα ενός θλιβερά διαδεδομένου φαινομένου στην παγκόσμια προσφυγική εμπειρία.
Πρόκειται για κρυμμένες δημιουργικές δυνατότητες που συχνά μένουν ανεκμετάλλευτες, έως ότου βρουν μια διέξοδο έκφρασης.
Σε μια εποχή κατά την οποία περισσότεροι από εκατό εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως έχουν αναγκαστεί να εκτοπιστούν, η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων αποτελεί αφορμή μνήμης αλλά και κριτικού προβληματισμού.
Πίσω από κάθε προσφυγική διαδρομή δεν βρίσκεται ένας αριθμός, αλλά μια ιστορία που αξίζει να ακουστεί. Και συχνά , όπως δείχνουν οι παραπάνω περιπτώσεις ,η τέχνη γίνεται το πεδίο που η απώλεια δεν παραμένει σιωπηλή , αλλά μετατρέπεται σε λόγο που διεκδικεί χώρο στο παρόν και τη συλλογική μνήμη.
*O Νικόλαος Φουντάς είναι Υποψήφιος Διδάκτορας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Μέλος της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πηγές
Αρχείο Α.Ε. 40/02, Διδώ Σωτηρίου – φάκελος 22, Γενικά Αρχεία ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ (GR ELIA-MIET).
ΕΡΤ, Παρασκήνιο: Διδώ Σωτηρίου, τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ, σκηνοθεσία Τάκης Χατζόπουλος, 1982.
Campbell, Charlie. «When We See Refugees, We Should See Opportunity: Inside Efforts to Harness the Potential of the Displaced». TIME Magazine, 1 Αυγούστου 2025. https://time.com/7306870/refugees-opportunity-solutions-from-the-start-unhcr-ethiopia-faduma-abukar/.
Καραβίδας, Κώστας. «Χρονολόγιο Διδώς Σωτηρίου (1909–2004)». Αντί 889 (23 Φεβρουαρίου 2007): 30–34.
Jaureguilorda Beltran, Mariana. «Empowerment through Art with Sara Shamsavari». University of the Arts London, 18 Ιανουαρίου 2022. Πρόσβαση [ημερομηνία πρόσβασης], https://www.arts.ac.uk/study-at-ual/short-courses/stories/empowering-the-disempowered-with-sara-shamsavari.
Nabi, Widad. «Die Syrerin Widad Nabi über ihre Flucht und ihr Ankommen in Deutschland». Der Spiegel, 9 Σεπτεμβρίου 2017.
Nabi, Widad. «Weiterschreiben. jetzt: Syrische Autorin erinnert an Gebäude in Aleppo und Berlin». 9 Νοεμβρίου 2017.
Nabi, Widad. «Writer Widad Nabi: “Integration Is the Search for Common Ground”». Qantara.de, 13 Σεπτεμβρίου 2017.
Nabi, Widad. «Kriegstrauma: Ich habe Flügel, endlich». Die Zeit, 10 Σεπτεμβρίου 2018.
Nabi, Widad. «Kopftuch: Die Freiheit, den Hijab zu tragen – oder eben nicht». Die Zeit, 4 Οκτωβρίου 2022.
Nayeri, Dina. «The Ungrateful Refugee: “We Have No Debt to Repay”». The Guardian, 4 Απριλίου 2017.
Romero, Christiane Zehl. «Anna Seghers». The Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women, τελευταία τροποποίηση 5 Ιουλίου 2021.
Shamsavari, Sara. «Sara Shamsavari, Artist». The Guardian, 2 Φεβρουαρίου 2012.
Σωτηρίου, Διδώ. Ματωμένα Χώματα. Αθήνα: Κέδρος, 1962.
