Η σύλληψη δεν είναι μοναχικό γεγονός

Το πρωινό αμήχανο τηλεοπτικό επεισόδιο με τη Μαρία Καρυστιανού με μια ερώτηση απρόσμενη, σχεδόν ακατάλληλη για τον χώρο και τον χρόνο που τέθηκε, έσπασε τη γραμμικότητα του λόγου και ανάγκασε μια γυναίκα να μιλήσει χωρίς προετοιμασία για κάτι που δεν χωρά ούτε σε τηλεοπτικό πλατό ούτε σε γρήγορες βεβαιότητες. Η επίκληση από την πλευρά δε της Καρυστιανού, της «δημόσιας διαβούλευσης», δεν είναι θέση. Είναι αναβολή θέσης. Είναι ο τρόπος με τον οποίο κάποιος ζητά χρόνο όταν αντιλαμβάνεται ότι η απάντηση, όποια κι αν είναι, θα τον μετατρέψει σε σύμβολο, σε στόχο, σε σημαία. Και όταν η ίδια, λίγο αργότερα, παραδέχεται ότι ως παιδίατρος δεν ξέρει «τι υπερτερεί», αποκαλύπτεται ότι εδώ δεν έχουμε πολιτικό τακτικισμό, αλλά σύγκρουση ρόλων: επιστημονικός λόγος, ανθρώπινη εμπειρία, δημόσια έκθεση.

Αυτό που δεν λέγεται καθαρά, αλλά λειτουργεί υπόγεια, είναι ότι το θέμα των αμβλώσεων δεν αντέχει τη μορφή της δημόσιας διαχείρισης γνώμης. Η δημόσια διαβούλευση, ως θεσμός, προϋποθέτει συμμετρία: ότι όλοι όσοι μιλούν διακινδυνεύουν περίπου το ίδιο. Στην άμβλωση, όμως, η συμμετρία αυτή καταρρέει. Το σώμα, ο κίνδυνος, η ψυχική και βιογραφική συνέπεια βαραίνουν πρωτίστως ένα πρόσωπο. Όταν η κοινωνία «συζητά», στην πραγματικότητα αποφασίζει για σώματα που δεν της ανήκουν. Και εκεί η δημοκρατία κινδυνεύει να μετατραπεί σε πλειοψηφικό καταναγκασμό. Γι’ αυτό το ζήτημα δεν μπορεί να τίθεται ως άποψη προς έγκριση ή απόρριψη. Τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν μπαίνουν σε ψηφοφορία, δεν επαναδιαπραγματεύονται ανάλογα με τη συγκυρία, δεν εξαρτώνται από τη συναισθηματική θερμοκρασία της κοινωνίας. Αν η σωματική αυτοδιάθεση, η ιατρική επιλογή, η προστασία από καταναγκασμό μπορούν να τεθούν σε «διαβούλευση», τότε παύουν να είναι δικαιώματα και γίνονται προσωρινές άδειες. Αυτό είναι το βαθύ πολιτικό πρόβλημα της λέξης που ειπώθηκε σχεδόν αθώα στο πρωινό: δεν περιγράφει διάλογο, αλλά ανοίγει ρήγμα στη νομική και ηθική σταθερότητα. Κι όμως, η συζήτηση δεν εξαντλείται εκεί. Υπόγεια, και συχνά αποσιωπημένα, υπάρχει κάτι ακόμη πιο άβολο: η άμβλωση παρουσιάζεται συστηματικά ως υπόθεση ενός μόνο προσώπου, ενώ είναι γεγονός σχέσης.

Η κύηση βιώνεται στο σώμα της γυναίκας κι αυτό δεν αμφισβητείται. Αλλά η σύλληψη δεν είναι μοναχικό γεγονός. Υπάρχει και ένας πατέρας, που ο δημόσιος λόγος προτιμά να εξαφανίζει για να απλοποιήσει την ηθική εξίσωση. Όχι γιατί δεν υπάρχει, αλλά γιατί η παρουσία του περιπλέκει την αφήγηση της απόλυτης αυτονομίας. Η ευθύνη όμως δεν είναι μονοπρόσωπη. Η διαγραφή του πατέρα δεν είναι πρόοδος. Είναι ευκολία. Η ζωή δεν είναι ιδιοκτησία, ούτε καν του σώματος που τη φέρει. Είναι γεγονός που προηγείται της βούλησης, που δεν υπακούει πλήρως στον σχεδιασμό μας, που μας εκθέτει στο απρόβλεπτο. Η Εκκλησία, όταν δεν κραυγάζει αλλά στοχάζεται, δεν μιλά με όρους ποινικοποίησης αλλά με όρους ευθύνης απέναντι στο μυστήριο. Η άμβλωση, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς δικαίωμα ή απαγόρευση. Είναι τραύμα σχέσης, ρήξη με κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε πλήρως. Έτσι, η φράση της παιδιάτρου Καρυστιανού «δεν ξέρω τι υπερτερεί» παύει να ακούγεται αδύναμη. Γίνεται ένδειξη ότι το ζήτημα αντιστέκεται στην ιδεολογική καθαρότητα. Ότι δεν χωρά σε εύκολες απαντήσεις. Ότι η τηλεοπτική απαίτηση για θέση είναι συχνά πιο βίαιη από τη σιωπή. Η Καρυστιανού, εκείνη τη στιγμή, δεν μίλησε ως πολιτικό υποκείμενο, αλλά ως άνθρωπος που έχει δει την αρχή της ζωής και την απώλειά της από πολύ κοντά. Και αυτός ο λόγος, ακριβώς επειδή δεν είναι τακτοποιημένος, ενοχλεί. Το πραγματικό ερώτημα, νομίζω, δεν είναι αν το θέμα των αμβλώσεων πρέπει να «συζητηθεί». Το ερώτημα είναι πώς και από ποιον. Αν θα το αντιμετωπίζουμε ως αντικείμενο δημόσιας διαχείρισης γνώμης ή ως ζήτημα θεμελιωδών δικαιωμάτων και βαθιάς ηθικής ευθύνης. Αν θα μιλάμε μόνο για σώματα ή και για δεσμούς. Αν θα επιμένουμε στην ευκολία της μονοφωνίας ή θα αντέχουμε την πολυπλοκότητα χωρίς να την κάνουμε θέαμα. Εκεί, μακριά από πρωινά πλατό και γρήγορες απαντήσεις, αρχίζει η μόνη συζήτηση που αξίζει να γίνεται. Νομίζω…