Όλα βαίνουν καλώς (εκτός από την πραγματικότητα)

Λέξεις: Ιωάννης Μπαξεβάνος

Ζούμε, σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις, σε μια περίοδο αξιοθαύμαστης σταθερότητας, ανάπτυξης και προόδου. Οι δείκτες ευημερίας χαμογελούν, οι αριθμοί ευθυγραμμίζονται πειθαρχημένα προς τα πάνω και τα προβλήματα –όσα τυχόν υπάρχουν– οφείλονται κατά κανόνα σε εξωγενείς παράγοντες, σε διεθνείς συγκυρίες, στον καιρό, στην αντιπολίτευση, ή σε μια γενικότερη παρεξήγηση της πραγματικότητας από τους πολίτες.

Η κυβέρνηση μάς διαβεβαιώνει ότι όλα πάνε καλά. Αν, παρ’ όλα αυτά, δυσκολευόμαστε να το αντιληφθούμε, ίσως φταίει η προσωπική μας οπτική. Άλλωστε, η οικονομία «αντέχει». Το ότι τα νοικοκυριά μετρούν τα ψιλά στο τέλος του μήνα, πιθανότατα είναι μια δημιουργική άσκηση δημοσιονομικής αυτογνωσίας. Η ακρίβεια δεν είναι ακρίβεια· είναι μια προσωρινή «αναπροσαρμογή τιμών». Και αν ο μισθός εξανεμίζεται πριν φτάσει το δεύτερο δεκαπενθήμερο, αυτό αποδεικνύει την ταχύτητα με την οποία κινείται το χρήμα στην αγορά.

Στον τομέα της δημόσιας διοίκησης, επίσης, όλα λειτουργούν ρολόι. Αν κάποια υπηρεσία καθυστερεί μήνες να απαντήσει, αυτό συμβαίνει επειδή εργάζεται μεθοδικά. Η γραφειοκρατία δεν είναι πρόβλημα· είναι μια παραδοσιακή μορφή εθνικής κληρονομιάς. Και αν οι πολίτες αισθάνονται ότι χάνονται μέσα σε πλατφόρμες, αιτήσεις και «εκκρεμεί η επεξεργασία σας», ίσως είναι γιατί δεν εκτιμούν επαρκώς τον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Στα ζητήματα καθημερινότητας, η εικόνα είναι ακόμη πιο καθησυχαστική. Οι συγκοινωνίες βελτιώνονται διαρκώς – τουλάχιστον σε επίπεδο εξαγγελιών. Τα έργα προχωρούν με σταθερό ρυθμό, συχνά μάλιστα προλαβαίνουν να ανακοινωθούν περισσότερες φορές απ’ όσες ολοκληρώνονται. Αν προκύπτουν δυσλειτουργίες, πρόκειται για «μεμονωμένα περιστατικά». Αν επαναλαμβάνονται, τότε πρόκειται για «συμπτώσεις». Σε κάθε περίπτωση, δεν πρόκειται για ευθύνη της κυβέρνησης.

Η ανάληψη ευθύνης είναι, εξάλλου, μια παρεξηγημένη έννοια. Σε μια σύγχρονη διακυβέρνηση, η ευθύνη είναι συλλογική, διάχυτη, σχεδόν αόρατη. Αν κάτι πάει καλά, οφείλεται στον στρατηγικό σχεδιασμό. Αν κάτι πάει στραβά, οφείλεται σε χρόνιες παθογένειες, σε προηγούμενες διοικήσεις ή –στην πιο προχωρημένη εκδοχή– στην κακή στιγμή. Η κυβέρνηση δεν ευθύνεται· απλώς διαχειρίζεται τις συνέπειες των πάντων.

Ακόμη και όταν οι πολίτες διαμαρτύρονται, η εικόνα παραμένει ενθαρρυντική. Οι κινητοποιήσεις δεν είναι ένδειξη δυσαρέσκειας· είναι απόδειξη ζωντανής δημοκρατίας. Η κριτική δεν είναι προειδοποίηση· είναι απόδειξη ότι ο διάλογος λειτουργεί. Και αν ο διάλογος δεν αλλάζει τίποτα, αυτό σημαίνει ότι οι αποφάσεις ήταν ήδη οι σωστές.

Στο πεδίο της διαφάνειας, επίσης, υπάρχει πλήρης διαύγεια. Όλα ανακοινώνονται με σαφήνεια – κυρίως τα επιτεύγματα. Τα δύσκολα ζητήματα αντιμετωπίζονται με υπευθυνότητα, δηλαδή με προσεκτική επιλογή λέξεων. Άλλωστε, η πολιτική είναι σε μεγάλο βαθμό θέμα αφήγησης. Και η αφήγηση είναι πειστική: η χώρα προχωρά, η κοινωνία αντέχει, το μέλλον διαγράφεται λαμπρό.

Αν τώρα κάποιοι επιμένουν να επικαλούνται στατιστικά στοιχεία που δεν συνάδουν με την αισιοδοξία, ίσως πρόκειται για υπερβολική προσήλωση στους αριθμούς. Διότι οι αριθμοί, ως γνωστόν, είναι ψυχροί. Η πραγματική εικόνα αποτυπώνεται στις δηλώσεις, στις παρουσιάσεις, στις προοπτικές. Και οι προοπτικές είναι πάντα καλύτερες από το παρόν – ιδίως όταν μετατίθενται λίγο πιο πέρα.

Είναι αξιοσημείωτη, πάντως, η σταθερότητα του βασικού επιχειρήματος: τίποτα από τα αρνητικά δεν οφείλεται στην κυβέρνηση. Η ενεργειακή κρίση είναι διεθνής. Η ακρίβεια είναι παγκόσμια. Οι φυσικές καταστροφές είναι αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής. Οι καθυστερήσεις είναι δομικές. Οι αντιδράσεις είναι υπερβολικές. Οι ευθύνες, κάπου αλλού.

Και όμως, μέσα σε αυτό το τοπίο γενικευμένης επιτυχίας, οι πολίτες συνεχίζουν να ανησυχούν. Ίσως επειδή βιώνουν την πραγματικότητα με λιγότερη επικοινωνιακή επιμέλεια. Ίσως επειδή, όσο κι αν τους διαβεβαιώνουν ότι «όλα πάνε καλά», εκείνοι βλέπουν ότι πολλά δεν πάνε. Η καθημερινότητα δεν μετριέται με δελτία τύπου, αλλά με λογαριασμούς, μετακινήσεις, προσδοκίες.

Η ειρωνεία είναι ότι σε μια εποχή όπου η ευθύνη διαχέεται τόσο εύκολα, η ανάγκη για λογοδοσία γίνεται ακόμη πιο έντονη. Διότι η διακυβέρνηση δεν είναι μόνο διαχείριση αφηγήσεων. Είναι και διαχείριση συνεπειών. Και οι συνέπειες, όσο κι αν βαφτίζονται «συγκυρίες», αγγίζουν συγκεκριμένους ανθρώπους.

Ίσως, τελικά, το πρόβλημα να μην είναι ότι η κυβέρνηση λέει πως όλα πάνε καλά. Το πρόβλημα είναι ότι το επαναλαμβάνει με τέτοια βεβαιότητα, ώστε κάθε διαφορετική εμπειρία να μοιάζει με σφάλμα αντίληψης. Κι όμως, η πραγματικότητα έχει την κακή συνήθεια να επιμένει.

Μέχρι τότε, ας καθησυχαστούμε: όλα βαίνουν καλώς. Αν δεν το βλέπουμε, πιθανότατα φταίει η οπτική μας. Ή, στην έσχατη περίπτωση, η ίδια η πραγματικότητα που αρνείται πεισματικά να ευθυγραμμιστεί με τις ανακοινώσεις.

*Ο Ιωάννης Μπαξεβάνος είναι Φιλόλογος.