Όσα πρέπει να ξέρεις για τη χώρα που λέγεται Ιράν

Λέξεις: Δ.Α. /Εικόνες: Pexels

Ο Ιρανός Έρβαντ Αμπραχαμιάν είναι ίσως ο σημαντικότερος ιστορικός της σύγχρονης ιστορίας του Ιράν. Στα ελληνικά μεταφράστηκε πρόσφατα «Η σύγχρονη ιστορία του Ιράν».

Έχω διαβάσει δύο κεφάλαια από το κλασικό του έργο «Iran Between Two Revolutions» (1982) που αφορούν στην Ιρανική Επανάσταση του 1979 και το συγκλονιστικό βιβλίο του Tortured Confessions (1999) που αναφέρεται στις δημόσιες ομολογίες που αποσπάστηκαν με βασανιστήρια των μελών του κόμματος Μουτζαχεντίν του Λαού και των αριστερών κομμάτων όπως αυτές του Φενταγίν (Φ-πλειοψηφία και Φ-μειοψηφία) και κυρίως του Τουντέχ, του κομμουνιστικού κόμματος του Ιράν. Ομολογίες που μεταδόθηκαν από την ιρανική τηλεόραση. Ο Αμπραχαμιάν γράφει καταπληκτικά.

Θα εστιάσω όμως σε κάτι άλλο εδώ: Στην πρόσφατη συνέντευξή του στο περιοδικό New Left Review που δημοσιεύτηκε στις 27 Φλεβάρη, μία μέρα πριν από την έναρξη της στρατιωτικής επιχείρησης Ισραήλ και ΗΠΑ στο Ιράν. Τη θεωρώ ό,τι καλύτερο έχει γραφτεί για το κοινωνικό μπλοκ της Ισλαμικής Δημοκρατίας, τον πόλεμο, την αντιπολίτευση και το φάντασμα της αποσύνθεσης του Ιράν ως ενιαίου κράτους.

Το κοινωνικό μπλοκ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και οι αντινομίες του

1. Για να κατανοήσει κανείς τη μακροβιότητα του καθεστώτος στο Ιράν δεν αρκεί να το χαρακτηρίσει απλώς «θεοκρατία». Η Ισλαμική Δημοκρατία είναι ένα σύνθετο σύστημα εξουσίας που συνδυάζει θρησκευτική ηγεμονία, θεσμικό πλουραλισμό και μια συγκεκριμένη κοινωνική βάση στήριξης.

Σε αντίθεση με πολλές δικτατορίες της Μέσης Ανατολής, το ιρανικό σύστημα διαθέτει εκλογές, κοινοβούλιο, πρόεδρο κλπ. Σε αντίθεση λοιπόν με καθεστώτα όπως εκείνα του Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ ή της δυναστείας Άσαντ στη Συρία, όπου η εξουσία συγκεντρώνεται σχεδόν ολοκληρωτικά σε ένα πρόσωπο και σε έναν στενό κρατικό μηχανισμό, το ιρανικό σύστημα διαμορφώθηκε μετά το 1979 ως ένα θεσμικά πολύπλοκο πολιτικό καθεστώς με πολλαπλά κέντρα εξουσίας.

Η ύπαρξη εκλογών, προέδρου, κοινοβουλίου και τοπικής αυτοδιοίκησης δίνει την εικόνα ενός συστήματος που διαθέτει στοιχεία δημοκρατικής διαδικασίας. Οι πολίτες ψηφίζουν για τον πρόεδρο, για το κοινοβούλιο, για δημοτικά αξιώματα και για τη Συνέλευση των Ειδικών, το σώμα που επιλέγει τον Ανώτατο Ηγέτη. Αυτή η θεσμική διάταξη δεν είναι τυχαία. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί γνώριζε ότι δεν μπορούσε να αγνοήσει πλήρως τις πολιτικές παραδόσεις του Ιράν, ιδιαίτερα την κληρονομιά της Συνταγματικής Επανάστασης του 1906, η οποία είχε καθιερώσει την ιδέα κοινοβουλίου και συντάγματος. Γι’ αυτό η Ισλαμική Δημοκρατία διατήρησε ορισμένες μορφές αντιπροσώπευσης και εκλογικής διαδικασίας.

Ωστόσο, η λειτουργία αυτών των θεσμών βρίσκεται μέσα σε ένα αυστηρό πλαίσιο ελέγχου από τον θρησκευτικό πυρήνα του καθεστώτος. Ο κεντρικός θεσμός που εγγυάται αυτόν τον έλεγχο είναι το Συμβούλιο των Φρουρών. Το σώμα αυτό αποτελείται από δώδεκα μέλη: έξι κληρικούς που διορίζονται απευθείας από τον Ανώτατο Ηγέτη και έξι νομικούς που προτείνονται από τον αρχιδικαστή – ο οποίος επίσης διορίζεται από τον Ανώτατο Ηγέτη. Το Συμβούλιο έχει δύο καθοριστικές αρμοδιότητες. Πρώτον, ελέγχει τη νομοθεσία του κοινοβουλίου και μπορεί να ακυρώσει οποιονδήποτε νόμο θεωρεί ότι αντίκειται στο ισλαμικό δίκαιο ή στο σύνταγμα. Δεύτερον, έχει την εξουσία να εγκρίνει ή να απορρίπτει υποψηφίους για τις εκλογές.

Ο ανώτατος πόλος εξουσίας στο σύστημα είναι ο Ανώτατος Ηγέτης. Ο θεσμός αυτός, που βασίζεται στη θεωρία της «επιτροπείας του ισλαμικού νομικού» (velayat-e faqih), δίνει στον ανώτατο κληρικό την τελική εποπτεία του κράτους. Ο Ανώτατος Ηγέτης ελέγχει τον στρατό, τους Φρουρούς της Επανάστασης, τη δικαιοσύνη, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης και βασικούς διορισμούς στο πολιτικό σύστημα. Έτσι δημιουργείται μια ιεραρχική δομή όπου οι εκλεγμένοι θεσμοί λειτουργούν, αλλά μέσα σε ένα πλαίσιο που καθορίζεται από τον θρησκευτικό πυρήνα της εξουσίας. Πρόκειται δηλαδή για ένα σύστημα ελεγχόμενου πλουραλισμού, όπου υπάρχει πολιτική διαδικασία αλλά όχι πλήρης πολιτικός ανταγωνισμός.

2. Η πραγματική αντοχή του καθεστώτος όμως δεν εξηγείται μόνο θεσμικά. Εξηγείται κυρίως κοινωνικά. Η Ισλαμική Δημοκρατία στηρίχθηκε σε ένα κοινωνικό μπλοκ μικροαστικών, κατώτερων μεσαίων στρωμάτων και εργατικών στρωμάτων, ιδιαίτερα στην επαρχία. Μετά την επανάσταση του 1979, μεγάλα τμήματα των φτωχότερων στρωμάτων απέκτησαν πρόσβαση στην εκπαίδευση, στο κράτος πρόνοιας και στη δημόσια διοίκηση. Για αρκετές δεκαετίες, τα έσοδα από το πετρέλαιο χρηματοδότησαν κοινωνικά προγράμματα που ενίσχυσαν την κοινωνική κινητικότητα.

3. Ένας δεύτερος πυλώνας του καθεστώτος είναι οι Φρουροί της Επανάστασης. Έχει τη μορφή μιας στρατιωτικής δύναμης αλλά για είναι και ένας μηχανισμός που εκτείνεται στην οικονομία, στην ασφάλεια και στην πολιτική. Σε αντίθεση με πολλούς στρατούς της περιοχής, οι Φρουροί είναι στενά συνδεδεμένοι με το θρησκευτικό κατεστημένο. Μέσω γάμων κ.ά. μεταξύ των Φρουρών της Επανάστασης με μέλη του κλήρου, υπάρχει έντονη κοινωνική και οικογενειακή διαπλοκή ανάμεσα στις δύο ελίτ, γεγονός που καθιστά το ισλαμικό σύστημα εξαιρετικά ανθεκτικό απέναντι σε πραξικοπήματα.

4. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στη φυσιογνωμία του Χαμενεΐ. Σε αντίθεση με τον Χομεϊνί, που διέθετε το κύρος του επαναστατικού ηγέτη και μπορούσε να θεμελιώσει την εξουσία του σε χαρισματική νομιμοποίηση, ο Χαμενεΐ παρουσιάζεται ως διοικητικός οργανωτής, ένας άνθρωπος χωρίς το θεολογικό και συμβολικό βάρος του Χομεϊνί, που όμως αντιστάθμισε αυτό το έλλειμμα με τη δημιουργία μιας πυκνής γραφειοκρατίας πιστών προσώπων γύρω του. Η εξουσία του δεν προκύπτει από την προσωπική του αίγλη, αλλά από τη δομική ισχύ του μηχανισμού που ελέγχει. Αυτό σημαίνει ότι η Ισλαμική Δημοκρατία μετά τον Χομεϊνί διατήρησε τη σταθερότητά της περισσότερο μέσω θεσμικής πειθάρχησης και λιγότερο μέσω ιδεολογικής έλξης.

5. Ένα από τα μυστικά της μακροβιότητάς της Ισλαμικής Δημοκρατίας ήταν η δημιουργία ενός σχετικά εκτεταμένου κοινωνικού κράτους μετά την επανάσταση. Χάρη στα έσοδα από το πετρέλαιο, το καθεστώς μπόρεσε για δεκαετίες να επενδύσει στην εκπαίδευση, στις αγροτικές περιοχές, στην κοινωνική πρόνοια και στην άνοδο φτωχότερων στρωμάτων. Όμως οι σκληρές κυρώσεις, ιδίως από τη δεκαετία του 2010 και μετά, αποσάθρωσαν αυτή τη βάση. Η μισθωτή μεσαία τάξη καταστράφηκε οικονομικά, τα λαϊκά στρώματα βυθίστηκαν σε συνθήκες σχεδόν επιβίωσης, το κράτος αναγκάζεται να τυπώνει χρήμα, ο πληθωρισμός καλπάζει και ενισχύεται ένα καθεστώς πελατειακών και παρακρατικών προνομίων. Επιπλέον, η επέκταση της ανώτατης εκπαίδευσης γέννησε μια μορφωμένη νεολαία χωρίς επαρκείς επαγγελματικές προοπτικές, κάτι που τροφοδοτεί τόσο τη δυσαρέσκεια όσο και τη μαζική μετανάστευση επιστημόνων και επαγγελματιών. Υπάρχει ένα “περίσσευμα” μορφωμένων στρωμάτων με πολλες απαιτήσεις και λίγες “θέσεις” που δημιουργεί ένα εκρηκτικό κοινωνικό δυναμικό θα έλεγε ο Peter Turchin.

6. Η πολιτική σταθερότητα του καθεστώτος οικοδομήθηκε μέσα από μια βίαιη διαδικασία εξόντωσης των πολιτικών αντιπάλων του. Στα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση, το Ιράν δεν ήταν μονολιθικό. Υπήρχαν ισχυρές πολιτικές οργανώσεις που είχαν παίξει σημαντικό ρόλο στην ανατροπή του Σάχη.

Η σημαντικότερη από αυτές ήταν οι Μουτζαχεντίν του Λαού (MEK), μια ιδιόμορφη οργάνωση που συνδύαζε ισλαμική ρητορική με επαναστατικό ριζοσπαστισμό. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 διέθετε μεγάλη απήχηση μεταξύ των νέων και των φοιτητών. Η σύγκρουση μεταξύ των ΜΕΚ και του καθεστώτος κορυφώθηκε το 1981. Όταν το καθεστώς τους απέκλεισε από τις εκλογές, οι Μουτζαχεντίν κατέβηκαν στους δρόμους και ξεκίνησαν μια ένοπλη αντιπαράθεση με το κράτος. Η απάντηση ήταν μια τεράστια καταστολή. Χιλιάδες μέλη και υποστηρικτές τους εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν. Μετά την ήττα τους, η οργάνωση κατέφυγε στο εξωτερικό και αργότερα συνεργάστηκε με το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν κατά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Σταδιακά μετατράπηκε σε μια ιδιόμορφη πολιτική σέκτα χωρίς πραγματική κοινωνική βάση μέσα στο Ιράν.

7. Παράλληλα, το καθεστώς στράφηκε εναντίον της ιρανικής αριστεράς. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Τουντέχ και άλλες αριστερές οργανώσεις είχαν αρχικά στηρίξει την επανάσταση, ελπίζοντας ότι θα εξελιχθεί σε ένα αντιιμπεριαλιστικό καθεστώς. Όμως όταν άσκησαν κριτική σε βασικές επιλογές της ηγεσίας –όπως τη συνέχιση του πολέμου με το Ιράκ– αντιμετωπίστηκαν ως εχθροί. Στις αρχές του 1983 τα μέλη και στελέχη του Τουντέχ συνελήφθησαν. Κάποιες χιλιάδες αριστεροί (Φενταγίν, Τουντεχ και άλλων ομάδων) εκτελέστηκαν, ενώ οι αρχηγοί (Μουτζαχεντίν, Φενταγίν αλλά ιδιαίτερα εκείνοι του Τουντέχ) υποχρεώθηκαν μετά από βασανιστήρια σε τηλεοπτικές «ομολογίες».

8. Με αυτόν τον τρόπο το καθεστώς προχώρησε σε μια διαδικασία σταδιακής σαλαμοποιητικής εξάλειψης όλων των αντιπάλων: πρώτα τα στελέχη του Σάχη (1979-1980), μετά τους φιλελεύθερους και τους ισλαμιστές αντιπάλους (1981-1988), μετά στη συνέχεια τα διάφορα κόμματα της αριστεράς (1983-1988) και τελικά ακόμη και τους μεταρρυθμιστές μέσα στο ίδιο το σύστημα. Το μοτίβο που επαναλαμβάνεται είναι ότι το καθεστώς λειτουργεί με τη λογική «αν δεν είσαι 100% μαζί μας, είσαι εναντίον μας». Αυτή η στρατηγική του επέτρεψε να επιβιώσει, αλλά το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός πολιτικού συστήματος με πολύ στενή κοινωνική βάση. Σήμερα, η ενεργή υποστήριξη του καθεστώτος εκτιμάται περίπου στο 20% του πληθυσμού.

9. Παράλληλα, οι οικονομικές κυρώσεις, το εμπάργκο των τελευταίων δεκαετιών, αλλά ιδιάιτερα μετά το 2009, έχουν διαβρώσει το κοινωνικό συμβόλαιο της επανάστασης. Η μεσαία τάξη έχει πληγεί σοβαρά, ο πληθωρισμός έχει εκτοξευθεί και η μορφωμένη νεολαία αντιμετωπίζει μαζική ανεργία. Η μαζική μετανάστευση επιστημόνων και επαγγελματιών είναι μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές συνέπειες.

10. Έτσι προκύπτει ένα παράδοξο: το καθεστώς παραμένει ισχυρό κατασταλτικά και θεσμικά, αλλά κοινωνικά και ιδεολογικά αποδυναμωμένο. Αυτό εξηγεί γιατί η Ισλαμική Δημοκρατία συνεχίζει να επιβιώνει, αλλά χωρίς την ευρεία κοινωνική νομιμοποίηση που διέθετε τις πρώτες δεκαετίες μετά την επανάσταση.

Το Ιράν σήμερα: ανάμεσα στην εξωτερική πολιορκία και την εσωτερική κρίση

1. Πρώτο κρίσιμο στοιχείο είναι η γεωπολιτική σχέση ΗΠΑ–Ισραήλ. Από το 1979 και μετά, η αμερικανική πολιτική απέναντι στο Ιράν διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από ισραηλινές στρατηγικές εκτιμήσεις. Η αμερικανική πρεσβεία στο Ιράν έχει κλείσει από το 1979, οι διπλωματικοί δίαυλοι διακόπηκαν και σταδιακά εξαφανίστηκε ένα μεγάλο μέρος της θεσμικής γνώσης που είχαν οι ΗΠΑ για το Ιράν. Σε αυτό το κενό, σύμφωνα με τον ίδιο, η Ουάσιγκτον άρχισε να βασίζεται όλο και περισσότερο στις εκτιμήσεις του Ισραήλ για την κατάσταση στο Ιράν.

Σήμερα, υπό την ηγεσία του Τραμπ, το Στεητ Ντηπαρτμέντ είναι αποψιλωμένο από ανάλογους ειδικούς. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του Ρόμπερτ Μάλεϊ, ενός από τους βασικούς διαπραγματευτές της συμφωνίας του 2015. Όταν ένα κράτος χάνει την εσωτερική του γνώση για μια χώρα, είναι πιο πιθανό να βασιστεί στις εκτιμήσεις των συμμάχων του. Ο Αμπραχαμιάν εκτιμά ότι η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ απέναντι στο Ιράν έχει δοθεί outsourcing στο Ισραήλ. Οι ΗΠΑ παραμένουν η μεγάλη δύναμη που διαθέτει τα μέσα, στρατιωτικά και οικονομικά αλλά η βασική κατεύθυνση της πολιτικής συχνά προκύπτει από τις ισραηλινές ανησυχίες για την ασφάλεια και την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων. Φυσικά οι ΗΠΑ έχουν στρατηγικές βλέψεις και επιδιώξεις αλλά μέχρι εκεί.

Η μοναδική σημαντική απόκλιση στην πολιτική των ΗΠΑ ήταν η πυρηνική συμφωνία του 2015 (JCPOA) του Μπαρακ Ομπάμα, που επιχείρησε να περιορίσει το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα μέσω διεθνούς επιτήρησης. Η συμφωνία όμως ακυρώθηκε από τον Ντόναλντ Τραμπ το 2018, επαναφέροντας τη στρατηγική της «μέγιστης πίεσης».

2. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος είναι ο πραγματικός στόχος του Ισραήλ και του Ντόναλντ Τραμπ Η λεγόμενη «αλλαγή καθεστώτος» δεν φαίνεται ιδιαίτερα ρεαλιστική. Η επιστροφή της μοναρχίας είναι πρακτικά αδύνατη χωρίς ξένη στρατιωτική κατοχή, ενώ ένα πραξικόπημα θα μπορούσε εύκολα να φέρει στην εξουσία ακόμη πιο σκληρούς κύκλους των Φρουρών της Επανάστασης.

3. Έτσι ο Αμπραχαμιάν φοβάται ότι ο πραγματικός στόχος ίσως είναι κάτι διαφορετικό: η αποσταθεροποίηση και ενδεχομένως η αποσύνθεση του ιρανικού κράτους. Ένα τέτοιο σενάριο θα είχε τεράστιες συνέπειες. Το Ιράν είναι μια χώρα περίπου 90 εκατομμυρίων ανθρώπων με σημαντικές εθνοτικές διαφοροποιήσεις. Κούρδοι, Μπαλούχοι, Άραβες και κυρίως οι Αζέροι που αποτελούν το 20% του πληθυσμού θα μπορούσαν να αποτελέσουν εστίες αποσχιστικών συγκρούσεων σε περίπτωση βαθιάς πολιτικής κρίσης, όπως έγινε στη Γιουγκοσλαβία (υπάρχει αναφορά στους Σέρβους και Κροάτες). Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να μοιάζει περισσότερο με Συρία ή Λιβύη παρά με μια ομαλή δημοκρατική μετάβαση.

4. Ταυτόχρονα, οι οικονομικές κυρώσεις και το εμπάργκο έχουν δημιουργήσει μια εκρηκτική κοινωνική κατάσταση. Η μεσαία τάξη έχει αποδυναμωθεί, τα εισοδήματα έχουν μειωθεί δραματικά και ο πληθωρισμός διαβρώνει την καθημερινή ζωή. Η δυσαρέσκεια απέναντι στο καθεστώς είναι ευρεία, αλλά δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί μια ενιαία πολιτική εναλλακτική.

5. Επιπλέον, η αντιπολίτευση στο εξωτερικό είναι βαθιά διαιρεμένη. Η ιρανική διασπορά αριθμεί εκατομμύρια ανθρώπους, αλλά δεν αποτελεί ενιαίο πολιτικό μπλοκ. Μοναρχικοί, φιλελεύθεροι, αριστεροί και εθνοτικές οργανώσεις έχουν διαφορετικές στρατηγικές και στόχους. Η άλλοτε εμφανής ισχύς των Μουτζαχεντίν φαίνεται να έχει υποχωρήσει και δεν αποτελούν προνομιακός συνομιλητής των ΗΠΑ όπως στο πρόσφατο παρελθόν.

Οι πιο ορατοί σήμερα είναι οι φιλομοναρχικοί κύκλοι γύρω από τον γιο του Σάχη, με ισχυρή παρουσία στα διεθνή μέσα ενημέρωσης και στο διαδίκτυο. Δεν είναι τυχαία η εμφάνιση συμβόλων του μοναρχικού καθεστώτος του Σάχη στις πρόσφατες διαδηλώσεις. Ωστόσο, η πραγματική επιρροή τους μέσα στο Ιράν παραμένει αβέβαιη.

6. Παράλληλα, η ισλαμική ιδεολογία του καθεστώτος έχει χάσει μεγάλο μέρος της απήχησής της, ιδιαίτερα στους νέους και στις μεγάλες πόλεις. Η γλώσσα της διαμαρτυρίας σήμερα είναι πολύ πιο κοντά σε έννοιες όπως ελευθερία, ισότητα και ατομικά δικαιώματα. Έτσι το Ιράν βρίσκεται σε ένα παράδοξο σημείο: το καθεστώς παραμένει θεσμικά και κατασταλτικά ισχυρό, αλλά ιδεολογικά αποδυναμωμένο, ενώ η κοινωνία είναι δυσαρεστημένη αλλά πολιτικά κατακερματισμένη. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν μπορεί να καταρρεύσει εύκολα, αλλά ούτε μπορεί να ανακτήσει την παλιά της νομιμοποίηση.

7. Σε αυτές τις συνθήκες, το πιο επικίνδυνο σενάριο είναι το ενδεχόμενο μιας ανεξέλεγκτης αποσταθεροποίησης που θα μπορούσε να μετατρέψει το Ιράν σε νέο πεδίο γεωπολιτικού χάους, με συνέπειες όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή αλλά και για ολόκληρο τον κόσμο.