Όταν το κράτος γίνεται μια απέραντη επιχείρηση

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανακοίνωσε την πρόθεσή του για αναθεώρηση του Συντάγματος, παρουσιάζοντας μια ευρεία γκάμα ουσιαστικών αλλαγών σε αυτό, φυσικά προς μια νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση.

Και γιατί να μην το κάνει, α0φού απολαμβάνει μια πρωτοφανή ηγεμονία, παρά τις όποιες φθορές -από την ακρίβεια, από σοβαρά ζητήματα με τη δικαιοσύνη, και ο κατάλογος δεν σταματά-, και μια αντιπολίτευση σε πρωτοφανή καθίζηση, κατακερματισμένη σε χίλια κομμάτια.

Ωστόσο, στο συγκεκριμένο άρθρο θα επιχειρηθεί να στρέψουμε το βλέμμα μας στην πρόθεση για αναθεώρηση του άρθρου 103 του Συντάγματος για την άρση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων. Πέραν της όποιας συζήτησης για την ύπαρξη δυνατότητας απόλυσης δημοσίων υπαλλήλων και με το ισχύον συνταγματικό καθεστώς, κάτι το οποίο δεν αναλύθηκε σχεδόν καθόλου είναι η αναφορά στην έννοια της αξιολόγησης, η οποία αν και αποτελεί το άγιο δισκοπότηρο του νεοφιλελεύθερου τρόπου μετασχηματισμού του δημόσιου τομέα, έχει καταστεί κοινός τόπος και για την πλειοψηφία των πολιτικών δυνάμεων.

Βέβαια, ως έννοια ούτε αθώα είναι, ούτε ξεφύτρωσε έτσι απλά, αλλά εντάσσεται σε ένα ολόκληρο πλέγμα προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων του δημοσίου τομέα διοίκησης, το οποίο πρωτοεμφανίστηκε στην Αμερική της δεκαετίας του 1980 και έχει την ονομασία New Public Management (Νέα Δημόσια Διοίκηση).

Πρόκειται για έναν τρόπο οργάνωσης της δημόσιας διοίκησης μεταφέροντας νόρμες και πρακτικές από τον ιδιωτικό τομέα στον δημόσιο, θολώνοντας τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού. Με άλλα λόγια, αποτελεί μια προσέγγιση η οποία βλέπει τον δημόσιο κλάδο ως μια επιχείρηση, με κέρδη και ζημιές, με την στόχο την επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού αποτελέσματος με το μικρότερο δυνατό κόστος. Όροι όπως ανταγωνιστικότητα, κίνητρα και αποτελεσματικότητα κατέχουν περίοπτη θέση σε αυτό. Τέλος, είναι μια κατεξοχήν προσέγγιση της αγοράς και του νεοφιλελευθερισμού.

Ιστορικά, στη δεκαετία του 1970, εν μέσω των τριγμών της χρυσής εποχής του μεταπολεμικού δυτικού θαύματος -πετρελαϊκή κρίση, οικονομική στασιμότητα, κοινωνική επανάσταση κ.α.- στην προσέγγιση της οικονομίας και του τρόπου λύσης των προβλημάτων της προκρίθηκε η νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία των ιδιωτικοποιήσεων και της “ελεύθερης αγοράς” σε όλους τους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης, που εκφράστηκε αρχικά στις ΗΠΑ με τον Reagan και στη Μεγάλη Βρετανία με τη Thatcher. Στη συνέχεια, διαδόθηκε σε μεγάλο μέρος του κόσμου, και φυσικά μέσα σε αυτές είναι η Ε.Ε. και η χώρα μας.

Τι εννοούμε όμως όταν λέμε πως νόρμες και πρακτικές της αγοράς και του ιδιωτικού τομέα μεταπηδούν στον δημόσιο;

Πως το Νέο Δημόσιο Μάνατζμεντ έχει ως βασική του αρχή την αποτελεσματικότητα και το μικρότερο δυνατό κόστος. Σε επίπεδο κράτους, βασικοί στόχοι είναι η μείωση της γραφειοκρατίας -θεμιτή αλλά συνήθως αυτή η εξυγίανση οδηγεί σε έξαρση διαφόρων μορφών γραφειοκρατίας-, η ανταγωνιστικότητα του δημοσίου τομέα, η αποκέντρωση των υπηρεσιών, η εξωστρέφεια, ο περιορισμός της ιεραρχίας και πολλά ακόμη. Με αυτόν τον τρόπο, η λειτουργία του δημοσίου πλησιάζει πολύ αυτή του ιδιωτικού, με τους ανώτατους υπαλλήλους να λειτουργούν ως μάνατζερς και το κράτος ως μια μεγάλη επιχείρηση.

Ουσιαστικά είναι μια λογική του manager, ο οποίος πρωτοστατεί στην αλλαγή και στον “εκσυγχρονισμό” του δημοσίου τομέα.

Ωραία, θα πει κανείς, αν είναι αποτελεσματικότερο ας λειτουργεί έτσι το δημόσιο.

Ωστόσο, τα πράγματα είναι ελαφρώς πιο σύνθετα. Πολλά επαγγέλματα στο δημόσιο χρειάζονται για την επιτυχή τους λειτουργία μια άλλη προσέγγιση από αυτής της αγοράς,. Σε επαγγέλματα και κλάδους όπως αυτά των εκπαιδευτικών ή των γιατρών, οι σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα σε αυτούς και τους “πελάτες” (μαθητές-φοιτητές, ασθενείς) είναι πολύ δύσκολο να μετρηθεί με στατιστικά στοιχεία και λογικές αποτελεσματικότητας.

Όταν αρκετοί εργαζόμενοι στον δημόσιο τομέα αναγκάζονται να συμπληρώνουν κατά τη διάρκεια της εργασίας τους κουτάκια, με σκοπό την αποτελεσματικότερη επίδοσή τους στη δουλειά η λογική του αντικειμένου της εργασίας τους έρχεται σε σύγκρουση με τη λογική της αγοράς και της αποδοτικότητας.

Η Beatrice Hibou στο βιβλίο της “Η γραφειοκρατικοποίηση του κόσμου στη νεοφιλελεύθερη εποχή” μας δίνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πως η λογική και οι πρακτικές ενός επαγγέλματος στον δημόσιο τομέα έρχεται σε σύγκρουση με τις νόρμες της αγοράς που εφαρμόζονται τις τελευταίες δεκαετίες στην πλειοψηφία του κρατών της Δύσης. Μας λέει για την Αλίκη, νοσηλεύτρια σε εξωτερικό χειρουργείο σε δημόσιο νοσοκομείο στο Παρίσι:

“Φυσικά, δουλειά της είναι να ασχολείται με του ασθενείς που εισάγονται το πρωί στην υπηρεσία της και παίρνουν εξιτήριο το βράδυ, ακόμα και μετά από μια επέμβαση. Αλλά δεν κάνει μόνο αυτό, ούτε το κάνει τόσο συχνά. Γιατί η Αλίκη έχει επίσης μεταμορφωθεί, δυνάμει των νοσοκομειακών μεταρρυθμίσεων, σε αληθινή γραφειοκράτισσα. Οφείλει αρχικά να ασχοληθεί με τον φάκελο υγείας, ο οποίος περιλαμβάνει τουλάχιστον επτά έγγραφα. Πριν ακόμη εκπληρώσει κάποιο νοσηλευτικό της καθήκον, οφείλει να συμπληρώσει τρία από αυτά”.

Αυτό που κάνει η Αλίκη είναι να θυσιάζει χρόνο από τους ασθενείς για να συμπληρώνει αναρίθμητα έγγραφα για τη μέτρηση της αποδοτικότητάς της, από το ιατρικό ιστορικό του ασθενούς και την παραπομπή ή προγραμματισμό για ραντεβού μέχρι και την ανακεφαλαίωση ολόκληρης της περίθαλψης από την ίδια.

Όλα αυτά τα κουτάκια είναι “φτιαγμένα από υπαλλήλους που δεν έχουν ιδέα από ιατρικά θέματα και, προφανώς, δεν σκέφτηκαν να ρωτήσουν τους άμεσα ενδιαφερόμενους, δηλαδή τους νοσηλευτές“.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η τωρινή κυβέρνηση φυσικά κα πρωτοστατεί στην εφαρμογή τέτοιων λογικών και πρακτικών, σε πλήθος τομέων του δημοσίου. Από την ιδιωτικοποίηση της ΔΕΗ και την εισαγωγή του CEO Στάση -succes story για τη ΔΕΗ και τους managers με τους παχουλούς μισθούς της, όχι για τη πλειοψηφία των πολιτών-, την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών στα σχολεία, στο ΕΣΥ, και σε πλήθος άλλων τομέων του δημοσίου. Το πρότεινε και ως σημαντική “μεταρρύθμιση” για την αλλαγή στο Σιδηρόδρομο…, να φέρει managers από την Ευρώπη για τον εκσυγχρονισμό του.

Η εξαγγελία του πρωθυπουργού για την άρση της μονιμότητας στο δημόσιο εντάσσεται μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Πέρα από το γεγονός πως και η αξιολόγηση η ίδια θα γίνεται όχι με τα κριτήρια που υποστηρίζονται δημόσια, αλλά με κομματικά, κάτι πιο σημαντικό διακυβεύεται, ή θα έπρεπε, στην συγκεκριμένη περίπτωση: Το να θεωρήσουμε τον δημόσιο τομέα, και εμείς και οι εργαζόμενοί του ως αποκλειστικά μια επιχείρηση, με κέρδη και ζημιές.

Η δημόσια συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος και τις παθογένειες του δημόσιου τομέα οφείλει να συμπεριλάβει και τη συγκεκριμένη πτυχή του ζητήματος, για το τι δημόσιο θέλουμε. Φως στον ορίζοντα, και εδώ, δεν φαίνεται.