Πόλεις για να Ζούμε ή πόλεις Επενδυτικά Πρότζεκτ;

Λέξεις: Γιώργος Στάμκος

Στο Karl-Marx-Hof, έμβλημα της μεσοπολεμικής “Κόκκινης Βιέννης” (Red Vienna, 1927–1933). Τότε που η κατοικία ήταν δικαίωμα και η πόλη, η αλλοτινή πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, δοκίμαζε κοινωνικές πολιτικές.

Αυτό το τεράστιο στενόμακρο κτίριο στεγάζει ανθρώπους, αλλά και ιδέες, που δεν υψώνονται μόνο από πέτρα και μπετόν, αλλά από συλλογικά οράματα, κοινωνικούς αγώνες και πολιτικές αποφάσεις.

Βρίσκομαι στο περίφημο Karl-Marx-Hof, στο Döbling της Βιέννης. Πρόκειται για μια γραμμική πολιτεία μήκους ενός χιλιομέτρου: ένας κατοικημένος τοίχος μνήμης, αλλά και μια απάντηση που είναι ακόμη επίκαιρη, στο ερώτημα τι σημαίνει να ζεις αξιοπρεπώς μέσα στην πόλη.

Όταν περπατάς κατά μήκος του, δεν νιώθεις δέος αυτοκρατορικό, αλλά κάτι βαθύτερο: τη σιωπηλή αυτοπεποίθηση μιας κοινωνίας που τόλμησε να πει πως η στέγη δεν είναι εμπόρευμα, αλλά κοινωνικό δικαίωμα.

Χτισμένο την περίοδο 1927–1933, στην καρδιά της λεγόμενης “Κόκκινης Βιέννης”, το Karl-Marx-Hof γεννήθηκε από τη σοσιαλδημοκρατική πολιτική βούληση του Δήμου της Βιέννης να τελειώσει η στεγαστική εξαθλίωση της εργατικής τάξης μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η Βιέννη εκείνων των χρόνων, αφού έχασε την Αυτοκρατορία της, δεν επένδυσε σε ουρανοξύστες και real estate, αλλά σε δημοτικά κτίρια με χαμηλά ενοίκια, σε κοινωνική κατοικία, σε ποιοτικές υποδομές καθημερινής ζωής.

Σε μια πόλη για τους πολλούς, όχι για τους λίγους. Ist das klar?

Το Karl-Marx-Hof, σχεδιασμένο από τον Karl Ehn, μαθητή του Otto Wagner, χτίστηκε σε φθηνή γη δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή Franz-Josefs-Bahn και φιλοξένησε 1.382 διαμερίσματα για περίπου 5.000 ανθρώπους! Όχι προσωρινά, ούτε φιλανθρωπικά, αλλά μόνιμα, με αξιοπρέπεια και ποιότητα.

Η πρόσοψή του, όπως φαίνεται στη φωτογραφία, είναι μνημειακή, σχεδόν φρουριακή. Δεν ήταν όμως επίδειξη κυβερνητικής ισχύος.

Αντίθετα οι μεγάλες πύλες, τα τόξα που ενώνουν δρόμους και γειτονιές, οι πύργοι με τα κοντάρια των σημαιών, μιλούσαν τη γλώσσα της συλλογικότητας.

Πίσω από αυτό το επιβλητικό περίβλημα, το συγκρότημα αναπνέει: χαμηλή πυκνότητα, μεγάλες εσωτερικές αυλές, άφθονο πράσινο, φως.

Μια αρχιτεκτονική που δεν φυλακίζει, αλλά απελευθερώνει.

Η καθημερινή ζωή εδώ οργανώθηκε ως κοινότητα. Κεντρικό πλυντήριο, χώροι υγιεινής, κοινωνικές υποδομές. Το πλύσιμο των ρούχων – μια πράξη κουραστική και αόρατη, κυρίως για τις γυναίκες εκείνη την εποχή – έγινε συλλογική υπόθεση. Σήμερα, ειρωνικά και συγκινητικά, σε ένα από αυτά τα πλυντήρια στεγάζεται η μόνιμη έκθεση για την ιστορία της λεγόμενης “Κόκκινης Βιέννης”. Εκεί όπου κάποτε έβραζαν νερά και σαπούνια, τώρα βράζουν ιδέες, κυρίως καλλιτεχνικές.

Το Karl-Marx-Hof γνώρισε και τη βία της ιστορίας. Το 1934, στις μάχες του Φεβρουαρίου, πολιορκήθηκε, μετονομάστηκε, στιγματίστηκε.

Όπως συμβαίνει συχνά, η κοινωνική κατοικία έγινε στόχος όταν άλλαξε η πολιτική εξουσία και η Αυστρία πέρασε στον έλεγχο των Ναζί μέχρι το 1945. Αλλά επέζησε. Στέκει ακόμη, ως προστατευμένο μνημείο, όχι μόνο αρχιτεκτονικό αλλά βαθιά πολιτικό.

Αναπόφευκτα, λοιπόν, επιστρέψουμε στο σήμερα. Στην Ελλάδα και στην Ευρώπη της στεγαστικής κρίσης, των Airbnb, των εξώσεων, των παραφουσκωμένων ενοικίων, των νέων που δεν μπορούν να ζήσουν στις πόλεις τους. Πόλεις που μετατρέπονται σε τουριστικά σκηνικά, θεματικά πάρκα, ιδιωτικά φρούρια, και επενδυτικά προϊόντα. Πόλεις χωρίς κατοίκους και δημόσιους χώρους. Χωρίς δωρεάν, έστω τα βασικά πράγματα, ακόμη κι ένα ποτήρι νερό.

Το Karl-Marx-Hof δεν είναι νοσταλγία για έναν «χαμένο σοσιαλισμό» — Τίποτα δεν πάει Χαμένο, στη Χαμένη σου Ζωή, έτσι;–, αλλά υπενθύμιση ότι οι πόλεις μπορούν να σχεδιαστούν αλλιώς. Δημοτικά κτίρια, μεγάλα πάρκα, κοινωνική κατοικία, φθηνά ενοίκια, όλα αυτά δεν είναι ουτοπία. Είναι ιστορικά δοκιμασμένες πολιτικές και στην περίπτωση της Βιέννης, αρκετά πετυχημένες. Η στέγη δεν λύνεται με επιδόματα και δάνεια, αλλά κυρίως με δημόσια παρέμβαση, με συλλογικό όραμα, με πολιτική τόλμη.

Στη σκιά του Karl-Marx-Hof, καταλαβαίνεις πως η αρχιτεκτονική –αυτή η τέχνη του να χειρίζεσαι το χώρο– δεν είναι ουδέτερη. Παίρνει θέση. Βιοπολιτική θέση. Και μας ρωτά, σχεδόν επιτακτικά: Θέλουμε πόλεις για να ζούμε ή πόλεις επενδυτικά πρότζεκτ;