Στοχασμοί για το 2026 μέσα από τη Hannah Arendt και τη Nina Simone

Με την είσοδο του 2026, αξίζει να αναστοχαστούμε την έννοια της ελευθερίας και της πολιτειότητας μέσα από δύο φωνές που δεν συναντήθηκαν ποτέ θεωρητικά, αλλά συνομιλούν βαθιά: εκείνες της Hannah Arendt και της Nina Simone.

Η πρώτη μας προσφέρει το στοχαστικό πλαίσιο μιας πολιτικής που θεμελιώνεται στην πράξη, στην ευθύνη και στην αγάπη για τα κοινά. Ενώ, η δεύτερη, μέσα από τη μουσική και τη ζωή της, μετατρέπει την ελευθερία σε βιωμένη εμπειρία, σε κραυγή ενάντια στον φόβο και τη σιωπή. Μαζί, οι δύο αυτές φωνές φωτίζουν την ελευθερία όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως στάση ζωής και πολιτικής ύπαρξης.

Η Arendt προσέγγισε την πολιτική ως χώρο εμφάνισης και δράσης. Για εκείνη, η πολιτειότητα δεν αποτελεί απλώς μια νομική ιδιότητα, αλλά η ενεργή συμμετοχή στα κοινά. Ο άνθρωπος γίνεται πολιτικό ον όταν τολμά να βγει από την ιδιωτικότητά του και να σταθεί δημόσια, με λόγο και πράξη. Κεντρική σε αυτή τη σκέψη είναι η έννοια του «amor mundi», δηλαδή της αγάπης για τον κόσμο. Όμως, η έννοια αυτή στον αρεντιανό λόγο αποδίδεται όχι ως μιας συνηθισμένης ρομαντικής αγάπης μεταξύ δύο προσώπων, αλλά μιας συνειδητής επιλογής να μην εγκαταλείψουμε τον κόσμο ακόμη και όταν είναι άδικος, βίαιος ή απογοητευτικός.

Η αγάπη αυτή συνδέεται άρρηκτα με την ευθύνη, γιατί δεν πρόκειται για ένα συναίσθημα παρηγοριάς ή συμφιλίωσης, αλλά για μια στάση ύπαρξης απέναντι στον κόσμο. Να αγαπάς τον κόσμο, όπως θα έλεγε η Arendt, σημαίνει να τον αναγνωρίζεις ως κοινό τόπο, όχι ως κάτι ξένο ή δεδομένο. Σημαίνει να αποδέχεσαι ότι είσαι μέρος του και, άρα, συνυπεύθυνος για τη μορφή που λαμβάνει. Η αγάπη αυτή δεν απαλλάσσει από την κρίση· αντίθετα, την απαιτεί. Προϋποθέτει τη διαρκή ικανότητα να διακρίνεις, να κρίνεις, να λες «όχι» όταν ο κόσμος εκτρέπεται από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η ευθύνη αυτή εκδηλώνεται ως παρουσία. Όχι ως βεβαιότητα ή ηθική ανωτερότητα, αλλά ως άρνηση της φυγής. Να παραμένεις παρών μέσα στον κόσμο σημαίνει να μην παραδίδεις τη σκέψη σου σε έτοιμα σχήματα, να μην αντικαθιστάς την πολιτική κρίση με τεχνικές λύσεις ή με τυφλή υπακοή. Είναι η επιλογή να μιλήσεις όταν η σιωπή γίνεται συνενοχή και να αμφισβητήσεις όταν η κανονικότητα νομιμοποιεί την αδικία.

Χωρίς αυτή την αγάπη, η πολιτική χάνει το ανθρώπινο μέτρο της. Εκφυλίζεται είτε σε τεχνοκρατική διαχείριση, όπου οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως αριθμοί, προβλήματα προς επίλυση και όχι ως φορείς λόγου και πράξης, είτε σε καθαρή σύγκρουση ισχύος, όπου η εξουσία αποκόπτεται από κάθε έννοια κοινού κόσμου και μετατρέπεται σε επιβολή. Και στις δύο περιπτώσεις, η πολιτική παύει να είναι χώρος συνύπαρξης και μετατρέπεται σε μηχανισμό ελέγχου ή κυριαρχίας.

Σε αυτό το σημείο αναδύεται η φωνή της Nina Simone, όχι ως θεωρητικό σχήμα ή φιλοσοφική κατασκευή, αλλά ως βιωματική μαρτυρία μιας πολιτικής ζωής. Δεν έρχεται να ερμηνεύσει την ελευθερία από απόσταση, αλλά να τη διατυπώσει από μέσα, ως εμπειρία που χαράχτηκε στο σώμα, στη φωνή και στη σιωπή της. Είναι μια φωνή που δεν στοχάζεται απλώς την πολιτική, αλλά την έχει υποστεί και γι’ αυτό την καθιστά απολύτως αληθινή.

Όταν η Simone λέει ότι ελευθερία σημαίνει για εμένα έλλειψη φόβου («freedom is no fear»), δεν περιγράφει μια αφηρημένη έννοια ελευθερίας. Αντίθετα, μιλά για τη ζωή ενός ανθρώπου που βίωσε τον ρατσισμό, την καταστολή, τη βία και την ποινικοποίηση της φωνής του. Για τη Simone, ο φόβος είναι ο μηχανισμός που καθηλώνει το σώμα, φιμώνει τη φωνή και καθιστά την ύπαρξη ανεκτή αλλά όχι ελεύθερη.

Η έλλειψη φόβου, λοιπόν, δεν σημαίνει απουσία κινδύνου. Σημαίνει άρνηση της εσωτερικευμένης υποταγής. Σημαίνει να μιλάς ακόμη κι όταν γνωρίζεις το κόστος. Εδώ συναντάται ουσιαστικά με την Arendt: χωρίς την απελευθέρωση από τον φόβο, δεν μπορεί να υπάρξει δημόσιος χώρος· και χωρίς δημόσιο χώρο, δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική. Τα ολοκληρωτικά και αυταρχικά συστήματα, όπως μας δείχνει η Arendt, δεν επιδιώκουν μόνο την υπακοή, αλλά την εσωτερική σιωπή. Ο φόβος γίνεται κανονικότητα, και η απουσία δράσης εμφανίζεται ως «φυσική». Η Nina Simone έρχεται να απογυμνώσει αυτή τη συνθήκη: όσο ο φόβος ρυθμίζει τη ζωή, η ελευθερία είναι ψευδής, ακόμη κι αν διακηρύσσεται θεσμικά.

Το 2026 μας βρίσκει σε έναν κόσμο όπου νέες μορφές φόβου, κοινωνικού, οικονομικού, τεχνολογικού απειλούν ξανά τον δημόσιο χώρο. Η σκέψη της Arendt μας καλεί να αγαπήσουμε τον κόσμο αρκετά ώστε να μη τον εγκαταλείψουμε. Η φωνή της Nina Simone μας καλεί να τον κατοικήσουμε χωρίς φόβο.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό νόημα της νέας χρονιάς να μην είναι μια ακόμη υπόσχεση προόδου, αλλά μια βαθύτερη πολιτική και υπαρξιακή δέσμευση:

να αγαπήσουμε τον κόσμο αρκετά ώστε να εμφανιστούμε μέσα σε αυτόν, και να τολμήσουμε να είμαστε ελεύθεροι, όχι γιατί δεν κινδυνεύουμε, αλλά γιατί αρνούμαστε να ζήσουμε φοβισμένοι.