Τι πιστοποιεί ένα πτυχίο σήμερα;

Λέξεις: Δρ. Άγγελος Ροδαφηνός* 

Σε ένα αμφιθέατρο στην Αθήνα, ο καθηγητής προβάλλει ένα QR για την παρουσία. Το σύστημα είναι καθαρό στη θεωρία: σκανάρεις, δηλώνεις ότι είσαι εκεί, συνεχίζεις το μάθημα. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι η παρουσία δεν δηλώνει πια παρουσία. Δηλώνει… σύνδεση. Γιατί; Επειδή μια φοιτήτρια από τη Θεσσαλονίκη σπουδάζει στην Αθήνα. Τα μαθήματα όμως τα “παρακολουθεί” μέσω μηνυμάτων στο κινητό. Οι συμφοιτητές της της στέλνουν το QR, εκείνη το σκανάρει όπου κι αν βρίσκεται, και το σύστημα καταγράφει μια πραγματικότητα που δεν συνέβη.

Το νέο πράγμα που μαθαίνεις εδώ δεν είναι ότι κάποιοι φοιτητές θα βρουν τρόπο να λουφάρουν. Αυτό είναι ανθρώπινο, σχεδόν αναμενόμενο. Το νέο, το ανησυχητικό, είναι ότι το πανεπιστήμιο αρχίζει να μοιάζει με χώρο όπου η “απόδειξη συμμετοχής” έχει μεγαλύτερη αξία από τη συμμετοχή.

Το μάθημα ως ανάγνωση διαφανειών

Στο επόμενο επεισόδιο αυτής της ιστορίας, ο καθηγητής ανεβαίνει στην έδρα και ανοίγει PowerPoint. Οι διαφάνειες είναι φορτωμένες, σαν σελίδες βιβλίου. Και ο καθηγητής τις διαβάζει λέξη προς λέξη.

Οι φοιτητές δεν θυμώνουν πάντα ούτε παραπονιούνται (δυστυχώς – οι πορείες τους αφορούν άλλα θέματα). Πιο συχνά… απλώς παραιτούνται. Δεν έχουν να νικήσουν κάτι. Έχουν να αντέξουν κάτι. Και κάποια στιγμή κάνουν μια απολύτως λογική σκέψη: αν το μάθημα είναι ανάγνωση κειμένου, μπορώ να το διαβάσω μόνος μου – χωρίς να χάνω δύο ώρες και χωρίς να προσποιούμαι ότι ενθουσιάζομαι.

Έτσι, η αίθουσα αδειάζει. Και τότε εμφανίζεται η ειρωνεία: ο καθηγητής, βλέποντας άδειες καρέκλες, θεωρεί ότι “οι νέοι δεν ενδιαφέρονται”. Οι φοιτητές, βλέποντας ένα μάθημα που δεν τους χρειάζεται, θεωρούν ότι “το πανεπιστήμιο δεν ενδιαφέρεται”. Και οι δύο έχουν, δυστυχώς, λόγους.

Οι φοιτητές προετοιμάζονται για τις εξετάσεις μελετώντας τις σημειώσεις powerpoint – και γίνονται … powerpoint ψυχολόγοι, μηχανικοί, γιατροί. Δεν μελετούν πια τα βιβλία.

Οι αναποτελεσματικές συνελεύσεις

Και μετά υπάρχει το παρασκήνιο: οι συνελεύσεις. Τρίωρες συνελεύσεις κάθε μια ή δύο εβδομάδες, με υποχρεωτική παρουσία δεκάδων μελών ΔΕΠ, για θέματα που είναι καθαρά διεκπεραιωτικά. Θέματα που δεν απαιτούν επιχειρήματα, δεν απαιτούν αντιπαράθεση, δεν απαιτούν καν συζήτηση – απαιτούν απλώς μια έγκριση.

Το σοκ εδώ δεν είναι ότι γίνονται συνελεύσεις. Το σοκ είναι η κλίμακα της σπατάλης: όταν “τρεις ώρες” πολλαπλασιάζονται επί 30 ή 40 ανθρώπους, δεν έχεις μια βαρετή συνάντηση. Έχεις εκατοντάδες εργατοώρες που χάνονται, όχι για γνώση, αλλά για τελετουργία.

Και κάπου εδώ, αρχίζεις να βλέπεις το μοτίβο: η διαδικασία αντικαθιστά την ουσία.

Το μεταπτυχιακό ως πακέτο εξόδων

Σε ένα μεταπτυχιακό, δύο φοιτητές κάνουν τη συζήτηση που συνήθως γίνεται χαμηλόφωνα, σαν ντροπή: «Πόσο πάει;» «Τρεις χιλιάδες.» «Ναι, αλλά αν βάλεις και τις εργασίες που πρέπει να πληρώσω για να μου τις γράψουν, πάει τέσσερις και πάνω.»

Αυτό δεν είναι απλώς αστείο. Είναι μια μικρή κοινωνιολογική βόμβα: όταν η αγορά “εργασιών” γίνεται προβλέψιμο έξοδο, τότε η εκπαίδευση παύει να είναι άσκηση σκέψης και γίνεται οικονομικός προγραμματισμός. Δεν ρωτάς “τι θα μάθω;”. Ρωτάς “πόσο θα μου κοστίσει να φαίνεται ότι έμαθα;”.

Ευτυχώς όλοι αποφοιτούν με εννέα ή δέκα, έστω και εάν μπήκαν με πτυχίο έξι.

Η εργασία που γράφτηκε από άλλον – και το σύστημα που έκανε πως δεν είδε

Ένας φοιτητής καταθέτει εργασία στατιστικής. Είναι καλοδουλεμένη. Ίσως υπερβολικά καλοδουλεμένη. Ο καθηγητής κοιτάζει τις ιδιότητες του αρχείου και βλέπει κάτι που δεν θα έπρεπε να υπάρχει εκεί: διαφορετικό όνομα συγγραφέα. Ένας μαθηματικός, επί πληρωμή.

Ο καθηγητής κάνει αυτό που θα περίμενες από ένα ίδρυμα που σέβεται τον εαυτό του: ενημερώνει, ζητά αρχικό έλεγχο. Ο πρόεδρος του τμήματος αδρανεί. Το ίδιο και ο κοσμήτορας. Ο χρόνος περνά. Ο φοιτητής, 1,5 χρόνο μετά, έχει αποφοιτήσει – και μάλιστα αξιοποιώντας έναν κανονισμό που του επιτρέπει να καλύψει πιστωτικές μονάδες με άλλα μαθήματα.

Αν ψάχνεις το “viral” στοιχείο, είναι εδώ: η αδράνεια δεν είναι παθητική. Είναι επιλογή με αποτέλεσμα. Δεν είναι ότι “δεν πρόλαβαν”. Είναι ότι η μη-αντίδραση έγινε ο μηχανισμός που παράγει πτυχία, ακόμη και όταν υπάρχει ξεκάθαρη ένδειξη απάτης.

Η ομαδική εργασία και η κατάργηση της ευθύνης

Σε μια ομαδική εργασία, ένας φοιτητής κάνει σχεδόν όλη τη δουλειά. Ένας δεύτερος βοηθά. Ο τρίτος δεν κάνει τίποτα. Ο τέταρτος δεν εμφανίζεται ούτε στην παρουσίαση. Όταν ο καθηγητής επιχειρεί να βαθμολογήσει ανάλογα με τη συνεισφορά, κάποιοι επιμένουν ότι όλοι πρέπει να πάρουν τον ίδιο βαθμό “επειδή ήταν ομάδα”.

Αυτό είναι κάτι που ακούγεται μικρό, σχεδόν φοιτητικό-χαριτωμένο. Όμως εκπαιδεύει έναν πολύ συγκεκριμένο ενήλικα: τον ενήλικα που θα λέει αργότερα “μην με αξιολογείς ”, τον επαγγελματία που θα κρύβεται πίσω από συλλογικότητες για να αποφύγει την προσωπική ευθύνη.

ΤΝ παντού, πολιτική πουθενά

Και μετά μπαίνει στη σκηνή η τεχνητή νοημοσύνη. Οι φοιτητές γράφουν εργασίες με εργαλεία ΤΝ χωρίς να το αναφέρουν. Οι καθηγητές δεν έχουν εκπαιδευτεί. Το πανεπιστήμιο δεν έχει δώσει σαφείς οδηγίες, δεν έχει δημιουργήσει συνεκτική πολιτική χρήσης, δεν έχει ορίσει τι θεωρείται αποδεκτό και τι όχι.

Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: οι διδάσκοντες αξιολογούν κείμενα που μπορεί να είναι προϊόν ενός μοντέλου, ενώ οι φοιτητές συνηθίζουν στην ιδέα ότι η παραγωγή λόγου δεν χρειάζεται να περνάει από το μυαλό τους.

Εδώ είναι το σημείο που αφορά τον αναγνώστη – όχι αφηρημένα, αλλά πρακτικά. Γιατί αυτά τα πτυχία δεν είναι κορνίζες. Είναι άδειες εισόδου στην κοινωνία.

Όταν ένας απόφοιτος Ιατρικής δεν έχει πραγματικά κατακτήσει τη γνώση που υποτίθεται ότι πιστοποιείται, το πρόβλημα δεν είναι “πανεπιστημιακό”. Είναι κλινικό. Όταν ένας μηχανικός έχει περάσει μαθήματα με εργασίες που δεν έγραψε, το πρόβλημα δεν είναι “ακαδημαϊκή ηθική”. Είναι στατικό φορτίο, είναι υλικά, είναι ασφάλεια. Όταν ένας δικηγόρος έχει μάθει να αντικαθιστά τη σκέψη με έτοιμο κείμενο, το πρόβλημα δεν είναι “δημιουργική γραφή”. Είναι δικαιοσύνη.

Ποινές-ρουλέτα για τη λογοκλοπή

Ένας φοιτητής εντοπίζεται για λογοκλοπή. Ένας καθηγητής τον επιπλήττει και του χαμηλώνει τον βαθμό. Ένας άλλος μηδενίζει την εργασία. Ένας τρίτος τον κόβει από το μάθημα. Επειδή δεν υπάρχει σαφές decision tree, δεν υπάρχει συνέπεια. Και επειδή δεν τηρείται κεντρικό αρχείο, κάποιος που έχει επαναλάβει την ίδια πράξη σε τέσσερα μαθήματα μπορεί να αντιμετωπίζεται κάθε φορά σαν να είναι “η πρώτη”. Χαμογελά με την αποτυχία του συστήματος.

Το σοκ εδώ δεν είναι η λογοκλοπή. Είναι η απουσία μνήμης του συστήματος. Ένα σύστημα χωρίς μνήμη δεν μπορεί να βελτιωθεί. Μπορεί μόνο να επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη με καινούργιους πρωταγωνιστές.

Όταν η ακαδημαϊκή ανεντιμότητα ανταμείβεται

Κι έπειτα υπάρχουν οι πιο βαριές ιστορίες: μέλη ΔΕΠ με διαπιστωμένες αντιγραφές που προάγονται, επειδή “είναι δικοί μας”. Άλλοι που μοιράζουν σύγγραμμα ξένου εκδοτικού οίκου σε μετάφραση ως δικό τους και απολαμβάνουν αμοιβές επί χρόνια. Και μια κουλτούρα όπου προτείνονται παλιά συγγράμματα – μερικές φορές και των ίδιων – όχι επειδή είναι τα καλύτερα, αλλά επειδή είναι μηχανισμός είσπραξης. Η ζημιά εδώ είναι διπλή. Πρώτον, η γνώση μένει πίσω. Δεύτερον, στέλνεται το πιο κυνικό μήνυμα σε όλους: ότι η ακεραιότητα είναι διακοσμητικό χαρακτηριστικό, όχι προϋπόθεση.

Μεταπτυχιακά που δεν αλλάζουν, ενώ ο κόσμος αλλάζει

Προγράμματα μεταπτυχιακών που σχεδιάστηκαν πριν 5 ή 10 χρόνια παραμένουν σχεδόν αμετάβλητα. Σε πρόσφατο δειγματοληπτικό έλεγχο της ύλης σύγχρονου μεταπτυχιακού διαπιστώθηκε ότι το πιο σύγχρονο βιβλίο ήταν του 2017 – τότε που πρωτο-δημιουργήθηκε το πρόγραμμα. Συγγράμματα δεκαετίας, ύλη που δεν ανανεώνεται, μαθήματα που επαναλαμβάνονται σαν ριπλέι. Η επιστήμη όμως δεν είναι ριπλέι. Είναι ροή. Όταν η ροή συνεχίζει κι εσύ μένεις ακίνητος, δεν “κρατάς το επίπεδο”. Απλώς παλιώνεις.

Το μοτίβο που ενώνει όλα τα παραπάνω

Αν τα βάλεις σε μια σειρά, μοιάζουν με διαφορετικές ιστορίες. Αν τα δεις σαν σύνολο, αποκαλύπτουν κάτι πολύ συγκεκριμένο: ένα οικοσύστημα όπου οι μηχανισμοί πιστοποίησης είναι πιο σημαντικοί από την πραγματική κατάκτηση της γνώσης.

Αυτές οι ιστορίες δεν αφορούν “τους άλλους”. Αφορούν την καθημερινότητά μας. Αφορούν τον επαγγελματία που θα συναντήσουμε, τον άνθρωπο που θα μας χειρουργήσει, τον μηχανικό που θα υπογράψει, τον νομικό που θα μας εκπροσωπήσει.

Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν λαμπροί φοιτητές και σοβαροί καθηγητές. Υπάρχουν, και μάλιστα πολλοί. Το ερώτημα είναι αν το σύστημα είναι φτιαγμένο για να τους ενισχύει ή για να τους εξαντλεί. Γιατί όταν το σύστημα επιβραβεύει την παράκαμψη, οι έντιμοι γίνονται οι “γραφικοί” και οι κυνικοί γίνονται οι “ρεαλιστές”.

Και τότε το πτυχίο, που κάποτε ήταν υπόσχεση, αρχίζει να μοιάζει με απόδειξη συναλλαγής: πήρες χαρτί, όχι απαραίτητα γνώση.

*Ο Δρ Άγγελος Ροδαφηνός είναι Καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και διδάσκει Νέες Τεχνολογίες. Σπούδασε και εργάστηκε σε 13 πανεπιστήμια στην Αμερική, Αυστραλία, Κύπρο και Ελλάδα.

**Σημείωση του συγγραφέα: Το άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια TN (GPT 5.2). Ό,τι λάθος είναι της ΤΝ. Ό,τι έξυπνο, ανθρώπινο και χρήσιμο ανήκει στον Δρ Ρο, που έκανε τις σωστές προτροπές, τη σωστή επεξεργασία, και τις σωστές ερωτήσεις.