Το κακό, είναι ένα απλό ατύχημα;
Σκέψεις πάνω στην ομότιτλη ταινία του Ζαφάρ Παναχί.
Καθώς ξεκινώ να γράφω για την ταινία του Ιρανού σκηνοθέτη Ζαφάρ Παναχί, Ένα απλό ατύχημα (2025), διαβάζω τις ζωντανές ενημερώσεις ότι το Ιράν ορκίζεται αντίποινα για την κατάσχεση πλοίου από τις ΗΠΑ, καθώς αυξάνονται οι αμφιβολίες για τις ειρηνευτικές συνομιλίες. H ειδησεογραφία έρχεται να επιβεβαιώσει το αρχικό μου σχέδιο να μιλήσω φιλοσοφικά για τα κεντρικά θέματα της ταινίας όπως η απλότητα, το ατύχημα, η εκδίκηση, και η διαφθορά, και να με ταρακουνήσει από την πασχαλιάτικη απουσία μου από το γράψιμο.
Η ταινία, λοιπόν, ένα αρκετά διασκεδαστικό και σε σημεία ξεκαρδιστικά αστείο, πολιτικό θρίλερ, ακολουθεί μια ομάδα πρώην Ιρανών πολιτικών κρατουμένων που έρχονται αντιμέτωποι με το ερώτημα αν πρέπει να πάρουν εκδίκηση από έναν άνδρα που πιστεύουν ότι μπορεί να είναι ο βασανιστής τους. Όπως θα δούμε, πρόκειται για ένα έργο που μιλάει στο όνομα των απλών εννοιών της δικαιοσύνης, της ελευθερίας και του σεβασμού της ανθρωπότητας χωρίς όμως να διακηρύσσει την απόλυτη επιταγή του νόμου κατά της εκδίκησης.
Ευθύς εξαρχής, η ελληνική μετάφραση, από τα γαλλικά ή τα περσικά, του τίτλου της ταινίας «Ένα απλό ατύχημα» είναι ακριβέστερη της αγγλικής «It was just an accident» (στα ελληνικά «Ήταν απλώς ένα ατύχημα»), γιατί σε αντιδιαστολή με τον επιρρηματικό προσδιορισμό, ο επιθετικός ούτε προϊδεάζει τον θεατή για κάτι αυτονόητο, ούτε εισάγει κάποιου είδους περιορισμό, αντίθεση, ή έστω, απλοποίηση της έννοιας του ατυχήματος.
Ο Παναχί έχει επαινεθεί για την αξιοσημείωτη ικανότητά του να διαχειρίζεται με απλότητα τους περιορισμούς που του επιβάλλονται από το καταπιεστικό σύστημα του Ιράν. Για παράδειγμα, στην ταινία του Ταξί (2015) χρησιμοποιεί το φαινομενικά συνηθισμένο σκηνικό ενός ταξί στην Τεχεράνη, για να ενσωματώσει διακριτικά πολιτικά σχόλια και κριτικές των κοινωνικών κανόνων, έξυπνα καμουφλαρισμένα μέσα σε φαινομενικά περιστασιακές, απροσχεδίαστες, συναντήσεις με επιβάτες. Ως στρατηγική προσέγγιση, η απλότητα, τόσο της αφήγησης όσο και της παραγωγής, του επιτρέπει να είναι λιγότερο ευάλωτος στη λογοκρισία.
Ο Παναχί αναμφίβολα γνωρίζει ότι η παρόρμηση για εκδίκηση ή τουλάχιστον για αναζήτηση εκδίκησης πάντoτε επιστρέφει, επειδή η εκδίκηση καθοδηγείται από την πιο βασική βεβαιότητα: δηλαδή, ότι η βλάβη που υφίσταται κάποιος, στη συγκεκριμένη περίπτωση τα βασανιστήρια, και οι δύο γυναίκες της ιστορίας τον βιασμό, είναι έργο ενός ολόκληρου όντος, και μάλιστα περισσότερο από το έργο του: είναι η ίδια του η ύπαρξή, η φύση του ή η ουσία του. Σε αυτή την κάπως ενστικτώδη βεβαιότητα βρίσκεται και ο πυρήνας της πίστης: κάποιος πιστεύει ότι έχει να κάνει με δυνάμεις, δαίμονες ή πνεύματα.
[Επιτρέψετέ μου πριν προχωρήσω να διευκρινίσω τί είναι ο βιασμός. Ο βιασμός δεν περιμένει μια αμοιβαία επιθυμία. Δεν περιμένει ένα αμοιβαίο παιχνίδι δυνάμεων· θέλει ένα παιχνίδι στο οποίο υπάρχει μόνο μία δύναμη. Τόσο σε φυσικό όσο και συμβολικό επίπεδο, ο βιασμός ακυρώνει το σεξ: καταστέλλει τη σχέση. Φυσικά, ανακαλεί στη μνήμη τη δυναμική της σχέσης, αλλά η ικανότητα ανάκλησης στη μνήμη αυτο-ακρωτηριάζεται από το πραγματικό παιχνίδι δυνάμεων.]
Συνεχίζω: Λέω «αναμφίβολα» γιατί στην ταινία του ο Παναχί επιλέγει να παρουσιάσει τον βασανιστή με προσθετικό πόδι! Τί σημαίνει αυτό; Οι πρώην κρατούμενοι απαγάγουν τον υποτιθέμενο τιμωρό τους και ξεκινούν μια ευτράπελη περιπέτεια σωστής αναγνώρισης του προσθετικού του ποδιού κατά τη διάρκεια της οποίας πρέπει να εγκαταλείψουν την πίστη τους στις δυνάμεις του καλού και του κακού – δηλαδή, την πίστη γενικά. Αυτή η εγκατάλειψη θα είναι δύσκολη, και θα περάσει μέσα και από το φαινόμενο της διαφθοράς. Όσο προχωρούν, θα τους δούμε να αναγκάζονται να δωροδοκούν διάφορα δευτερεύοντα πρόσωπα (αστυνομικούς, νοσοκόμες) και κάποιοι από εμάς θα αναρωτηθούμε αν η διαφθορά είναι συνώνυμη ενός αυταρχικού καθεστώτος ή η ουσία της ίδιας της δημοκρατίας.
Η ταινία μας δείχνει ότι η εγκατάλειψη της εκδίκησης είναι ο μακρύς δρόμος του «πολιτισμού», αλλά αυτός ο δρόμος δεν έχει τέλος επειδή η έννοια του «ανθρώπου» της οποίας τον σεβασμό επιδιώκουν οι πρώην κρατούμενοι να διασφαλίσουν δεν είναι κάτι δεδομένο, κάτι προκαθορισμένο. Δεν είναι φύση, και δεν είναι δύναμη – και αυτό συμβαίνει κυρίως επειδή αυτή η έννοια είναι γενική και όχι συγκεκριμένη.
Όσο και αν οι ήρωες της ταινίας, προς δική μας ευθυμία, εμμονικά ψηλαφούν το προσθετικό πόδι του άνδρα για να αντιληφθούν την ταυτότητά του, η έννοια του «ανθρώπου» παραμένει κάτι οικουμενικό χωρίς απτή πραγματικότητα και αξίζει μόνο όσο αξίζει η αναστολή της πίστης.
Με την αναστολή της εκδίκησης, αναστέλλεται και ο φόβος των δαιμόνων, αλλά και η ικανοποίηση που θα μπορούσε να βρει κάποιος κατατροπώνοντάς τους με τη βοήθεια άλλων δαιμόνων. Αναστέλλεται, έτσι, η αναγνώριση των δυνάμεων και ορίζεται μια άλλη ισχύς, η πιθανότητα μιας άλλης σχέσης μεταξύ εκείνων που στερούνται «φυσικής» δύναμης και δαιμονικής βοήθειας. Στην ταινία, εν μέσω συσκέψεων και αντιπαράθεσης, η ομάδα των πρώην κρατουμένων θα επισκεφθεί και το σπίτι του βασανιστή και θα μεταφέρει την αβοήθητη κόρη του με τη λιπόθυμη εγκυμονούσα μητέρα της στο νοσοκομείο, όπου η μητέρα θα γεννήσει έναν γιο. Αυτή, λοιπόν, η νέα ισχύς ονομάζεται «άνθρωπος» και γνωρίζουμε ότι αυτή η έννοια δεν σημαίνει ένα ιδανικό, αλλά μια αόριστη οντότητα την οποία πρέπει να εμπιστευτεί κανείς, για να μην ανανεώσει και αναβιώσει φυσιοκρατικές καταλογίσεις.
Σε μια συνέντευξή του ο Παναχί έχει δηλώσει ότι τo σινεμά του δεν συνδέεται με πολιτικά κόμματα και παρατάξεις και ότι οι ταινίες του δεν έχουν συγκεκριμένη πολιτική ατζέντα. Και ενώ αυτή η δήλωση μοιάζει με αποκήρυξη αυτό που εύκολα ονομάζουμε «ιδεολογία» αλλά και «ιδεαλισμό» με όλες τις επαγωγές τους, ταυτόχρονα είναι και αναγνώριση της ίδιας της «ιδέας» της ανθρώπου, στο βαθμό που η ζωή αυτής της ιδέας έγκειται στην άρνηση του Παναχί να την φυσικοποιήσει, να την αναπαραστήσει, και να την ενσαρκώσει σε ένα πρόσωπο ή σε έναν θεσμό. Δεν σημαίνει ότι, ελευθερώνοντας τον βασανιστή τους, οι ήρωες διορθώνουν το «καλό» της ανθρωπότητας – και κατά συνέπεια το «κακό» που πρέπει να καταπολεμηθεί.
Η ταινία τελειώνει όπως άρχισε με το αυτοκινητιστικό ατύχημα του βασανιστή: Ένα παρόμοιο λευκό αυτοκίνητο φαίνεται να μπαίνει στην περιοχή του γκαράζ, ενώ ο κύριος ήρωας, ο μηχανικός αυτοκινήτων, μπαίνει στο σπίτι του για να πάρει κάτι. Ξαφνικά σταματάει ακίνητος.
Ακούγεται ένας τριγμός που μοιάζει πάλι με θόρυβο προσθετικού ποδιού, το οποίο αρχικά πλησιάζει αργά και μετά απομακρύνεται πάλι αργά.
Ο Παναχί κλείνει την ταινία προειδοποιώντας μας για το εξής: η αναστολή της εκδίκησης πρέπει να παραμείνει ένα πρόβλημα για το οποίο δεν πρέπει ποτέ να πάψουμε να είμαστε σε εγρήγορση.
