Δύο φωνές για την ποίηση: Ανάμεσα στην εποχή της ταχύτητας και την ανάγκη της έκφρασης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, η συζήτηση γύρω από τη θέση της λυρικής τέχνης  στη σύγχρονη κοινωνία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, υπερπληροφόρηση και διαρκή ψηφιακή παρουσία, τίθεται το ερώτημα: μπορεί η ποίηση να παραμείνει ουσιαστική και ζωντανή;

Στη συνομιλία με τους ποιητές Θωμά Ιωάννου και Τέλλο Φίλη αναδεικνύονται κρίσιμα ζητήματα που αφορούν τόσο τη δημιουργία όσο και την πρόσληψη της ποίησης σήμερα – από τη σχέση με το αναγνωστικό κοινό και τη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή, μέχρι την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης και τις προοπτικές του μέλλοντος.

Θ. Ιωάννου: «Η ποίηση σώζεται επειδή μένει εκτός κέντρου»

-Ερ.: Κε. Ιωάννου ποια κατά την άποψή σας είναι η θέση της ποίησης σήμερα; 

-Η ποίηση βρίσκεται κάπως εκτός του κέντρου των πραγμάτων – είναι μια εκκεντρική κατάσταση. Ωστόσο, ίσως αυτό ακριβώς να είναι και το πλεονέκτημά της. Το ότι δεν βρίσκεται στον πυρήνα της επικαιρότητας, την προστατεύει και της επιτρέπει να διατηρεί την ουσία της, χωρίς να υποκύπτει πλήρως στους ρυθμούς της εποχής.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει αυξημένο ενδιαφέρον για την ποίηση, αλλά και μια τάση μαζικής παραγωγής. Αυτό έχει και θετικές και αρνητικές πλευρές. Σίγουρα υπάρχουν άνθρωποι που διαβάζουν – όχι απαραίτητα λιγότεροι από παλαιότερα – όμως η θέση της παραμένει ιδιότυπα «εκτός κέντρου». Δεν συμπλέει με όρους επικαιρότητας.

-Ερ.: Άρα παραμένει η ποίηση μια ζωντανή μορφή τέχνης; Και αν ναι, σε ποιο κοινό απευθύνεται; 

-Η ποίηση είναι απολύτως ζωντανή. Δεν θα έλεγα όμως ότι απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο κοινό. Η έννοια του «κοινού» είναι κάπως τεχνητή. Η ποίηση μιλά στον καθένα ξεχωριστά – είναι ένα βαθιά προσωπικό γεγονός δημόσιου διαμετρήματος.

Στην πράξη πολλοί από εκείνους που ασχολούνται με την ποίηση είναι και οι ίδιοι που γράφουν ή θέλουν να γράψουν. Αυτό που ίσως λείπει είναι ένας μεγαλύτερος αριθμός αναγνωστών που να μένουν αποκλειστικά στην ανάγνωση, χωρίς την ανάγκη της γραφής. Αυτό θα ήταν ενδιαφέρον.

-Ερ.: Έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με την ποίηση; 

-Σαφώς. Στο παρελθόν, η επαφή γινόταν κυρίως μέσω βιβλίων ή δημόσιων απαγγελιών. Αργότερα με τις μελοποιήσεις, η ποίηση έφτασε σε ευρύτερα ακροατήρια. Κατά κάποιο τρόπο, έτσι εισήλθαν στα σπίτια μας ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος.

Σήμερα, στην ψηφιακή εποχή, η πρόσβαση είναι πιο εύκολη από ποτέ. Ωστόσο, υπάρχει ο κίνδυνος της επιφανειακής ανάγνωσης, καθώς όλα εντάσσονται σε μια συνεχή ροή πληροφορίας και δείχνουν να λειτουργούν ως μια χρονογραμμή.

Το κρίσιμο στοιχείο στην ποίηση ωστόσο, είναι η επιστροφή στο κείμενο. Η αξία της φαίνεται όταν ο αναγνώστης νιώθει την ανάγκη να επανέλθει, όχι όταν το προσπερνά.

-Ερ.: Οι νέοι δείχνουν ενδιαφέρον για την ποίηση;

-Υπάρχει ενδιαφέρον, αν και εκφράζεται διαφορετικά. Η ποίηση βασίζεται σε έναν εσωτερικό ρυθμό και στη συνοχή του λόγου – στοιχεία που ίσως δεν βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο των σύγχρονων μορφών έκφρασης, όπου κυριαρχεί η εικόνα.

Παρόλα αυτά, εκδίδονται πολλές ποιητικές συλλογές, γεγονός που δείχνει μια ανάγκη έκφρασης. Βέβαια αυτό χρειάζεται μια άσκηση, μια αναζήτηση με τον εαυτό σου για το αν αξίζει να ασχοληθείς. Δεν είναι χόμπι. Είναι κάτι εσωτερικό που πρέπει να συντονιστεί κάπως και με κάτι ευρύτερο. Να είναι προσωπικό, αλλά να αφορά και άλλους ανθρώπους. Και βέβαια το ζητούμενο είναι η ποίηση να μην αντιμετωπίζεται ως απλή δραστηριότητα, αλλά ως μια βαθύτερη εσωτερική διαδικασία.

Τα κοινωνικά δίκτυα και τα εργαλεία του AI

-Ερ.: Τα Social Media λειτουργούν θετικά ή αρνητικά στην έκφραση της ποίησης σήμερα; 

-Τα  μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευκολύνουν την πρόσβαση και τη διάδοση της ποίησης. Ωστόσο, η υπερβολική ευκολία μπορεί να μειώσει την αξία της ανακάλυψης ή να δημιουργήσει ένα μπούχτισμα. Όχι ότι πρέπει να είναι κάτι πανάκριβο, ένας πάπυρος π.χ. για να διαβάσεις κάτι, αλλά όταν έχεις τα πάντα εύκολα στο χέρι σου δεν το δίνεις πάντα και τόση σημασία.

Η ποίηση απαιτεί προσωπική αναζήτηση. Πρέπει να την ανακαλύπτεις, να την ψάξεις και μόνος σου. Δεν είναι κάτι που απλώς «καταναλώνεται», αλλά κάτι που κατακτάται.

-Ερ.: Αυτή η γρήγορη κατανάλωση περιεχομένου επηρεάζει την ποιότητα της ποίησης; Το ρωτάω αυτό, διότι βλέπουμε συχνά κείμενα κυρίως στο διαδίκτυο, τα οποία τα διαβάζουμε και αμέσως πιάνουμε τον εαυτό μας να αναρρωτιέται εάν αποτελούν όντως προϊόν έμπνευσης -γιατί η έμπνευση έχει και προσωπικό στοιχείο, έχει και συναίσθημα – ή απλά εύκολης προσφυγής στα εργαλεία του AI;

-Αν έχεις σκοπό να βάλεις ένα ποίημα στα Κοινωνικά Δίκτυα – που αυτό είναι μια θεμιτή διαδικασία – για να δεις λίγο και τις αντιδράσεις που θα προκαλέσεις, αν αρκείσαι μόνο σε αυτό, σε μια εύκολη επιβεβαίωση του like και της καρδούλας, αν αυτό σε κάνει να νιώθεις ότι κάτι κατάφερες και σε εφησυχάζει και δεν σε ενδιαφέρει να βελτιώνεσαι, τότε υπάρχει πρόβλημα.

Η άμεση επιβεβαίωση μέσω των Social Media μπορεί να λειτουργήσει καθησυχαστικά για κάποια άτομα. Αν γίνει αυτοσκοπός, ενδέχεται να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση της εξέλιξης.

Ευτυχώς ή δυστυχώς, ζούμε σε μια εποχή επιβραβεύσεων, δείχνουμε να είμαστε εθισμένοι στις εύκολες νίκες, στις οποίες συχνά λείπει η ουστιαστική κριτική. Δεν έχουμε σκληραγωγηθεί, σε μια συγκριτική γνώμη. Και αυτό δεν βοηθά στην ουσιαστική καλλιτεχνική ανάπτυξη.

-Ερ.: Σας ανησυχεί η ύπαρξη εργαλείων Ai στην ποίηση; 

-Κοιτάξτε, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει κείμενα βασισμένα σε μέσους όρους και μιμείται ύφη. Ωστόσο, η τέχνη – και ιδιαίτερα η ποίηση – βασίζεται στην απόκλιση από τον μέσο όρο. Βασίζεται στην εξαίρεση, στο αιφνίδιο που αυτό το Ai δεν μπορεί να το επιτύχει. Μπορεί δηλαδή να φτιάξει επινοητικά κείμενα, αλλά όχι πρωτότυπα. Συνοψίζει πράγματα, κάνει μια περίληψη, μιμείται ένα ύφος, αλλά δεν μπορεί να κάνει έναν δικό του στίχο.

Η ποίηση περιλαμβάνει το απρόβλεπτο, το βίωμα και το συναίσθημα όπως είπατε και προηγουμένως. Είναι ένας συνδυασμός νόησης και συναισθήματος που δίνει στο κείμενο μια ιδιαίτερη «θερμοκρασία». Αυτό το στοιχείο παραμένει δύσκολο να αναπαραχθεί από την τεχνολογία.

-Ερ.: Πως φαντάζεστε την ποίηση στο μέλλον; 

-Εδώ θα δανειστώ τη φράση: “Όλα τριγύρω αλλάζουν και όλα τα ίδια μένουν”. ‘Εχω την εντύπωση πως παρά τις αλλαγές στα μέσα και τις μορφές, η ουσία της ποίησης δεν πρόκειται να αλλάξει δραματικά. Ο άνθρωπος θα συνεχίσει να έχει την ανάγκη να εκφράζεται μέσω του λογου.

Όσο και αν αλλάζουν τα μέσα, για παράδειγμα παλιά έγραφαν με πένα, πιο παλιά με φτερό, ακόμη και με σήματα μορς ή με κάποιους αλγόριθμους, η ποίηση συνεχίζει να παρέχει μια ανθρώπινη υπόσταση που αυτό θα την διαχωρίζει από τα “προϊόντα” τεχνητής νοημοσύνης τα οποία θα είναι κάπως σαν ρέπλικες.

Η ποίηση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή την ανάγκη. Διαθέτει μια βαθιά ανθρώπινη υπόσταση που τη διαφοροποιεί από κάθε τεχνητή παραγωγή.

Πάντως, όποια κι αν είναι η μορφή της στο μέλλον, θα παραμείνει ένας τρόπος κατανόησης και αφήγησης του κόσμου – και, τελικά, του ίδιου του ανθρώπου.

Τέλλος Φίλης: «Η ποίηση είναι έρωτας – και δεν αντιγράφεται»

Στο ίδιο πλαίσιο ο Τέλλος Φίλης προσεγγίζει το ζήτημα από μια διαφορετική οπτική, εστιάζοντας περισσότερο στη σχέση της ποίησης με τη σύγχρονη εμπειρία και τη μεταβαλλόμενη φύση του λόγου.

–Ερ.: Ποια είναι η θέση της ποίησης στη σημερινή κοινωνία;

-Περιθωριοποιημένη γιατί δεν βολεύει η αναμέτρηση με τον ανθρωπισμό που διαθέτει ακόμη ο καθένας μας στα χρόνια που βασική αξία είναι η Οικονομία κι όχι το Συναίσθημα.

–Ερ.: Παραμένει μια ζωντανή μορφή τέχνης;

-Φυσικά είναι η σημαντικότερη και πληρέστερη έκφραση Τέχνης με μοναδικό δημιουργό το μυαλό και το βλέμμα του ποιητή. Η ποίηση δεν χρειάζεται εφέ, εικόνα, βίντεο, μουσική είναι τόσο αυτόνομη όσο καμιά άλλη από τις Επτά Τέχνες και τόσο λιτή στα όρια του ανθρώπου. Χρειάζεται μόνο ένας Δημιουργός κι ένας αποδέκτης-αναγνώστης για να λειτουγήσει. Το ξεχνάμε σήμερα αυτό.

–Ερ.: Υπάρχει πλέον αναγνωστικό κοινό για την ποίηση;

Ο κόσμος δεν διαβάζει πλέον γενικά, όχι μόνο ποίηση. Ο κόσμος βλέπει ή ακούει αλλά δεν διαβάζει. Δηλαδή δεν δίνει στον εαυτό την πολυτέλεια να σκεφτεί και τις συνέπειες τις βλέπουμε όλοι μας πια στην καθημερινότητα.

Ημιμαθείς, απόλυτοι, ταμπουρωμένοι στα “εγώ” μας, ακοινώνητοι, αγενείς που μας είναι αδύνατον να δεχθούμε ό,τι δεν μας μοιάζει, ό, τι δεν είναι κατά την άποψη μας ομοιο με μας. Γι’ αυτό και δεν προχωρούμε ανθρωπιστικά. Ίσως ανομολόγητα προς το παρόν, γυρνάμε πίσω σε εποχές που μας οδήγησαν ιστορικά, σε ήττα του ανθρωπισμού.

–Ερ.: Οι νέοι δείχνουν ενδιαφέρον για την ποίηση;

Η νεότης είναι από μόνη της ποιητική. Δεν έχει άνάγκη την ποίηση. Η ποίηση έχει ανάγκη τη νεότητα για να αφουγκραστεί το μέλλον.

«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η …καταστροφή»

–Ερ.: Τα social media βοηθούν ή βλάπτουν την ποιητική έκφραση;

Τα social ομογενοποιούν. Είναι μια μορφή ηλεκτρονικού ολοκληρωτισμού με μια επίφαση δημοκρατικότητας και ισότητας παραπλανητική. Η… καταστροφή που έχουν επιφέρει είναι πλέον ορατή και στους πιο ένθερμους υποστηρικτές τους. Και σε λίγα χρόνια προβλέπω πως η καταστροφή θα είναι ακόμη πιο έντονη.

–Ερ.: Η γρήγορη κατανάλωση περιεχομένου επηρεάζει την ποίηση;

Φυσικά. Στην εποχή του εύπεπτου κι εφήμερου. Η ποίηση όμως, αντιστέκεται ζητώντας τον χαμένο χρόνο της.

-Ερ.: Σας ανησυχεί ή σας εμπνέει η ύπαρξη εργαλείων Ai στην ποίηση;

Την ποίηση την “ανακαλύπτεις”. Γι’ αυτό ποτέ ο ήχος του κύματος που σκάει στην ακρογιαλιά μια νύχτα Πανσέληνη, δε θα γίνει … Μυθιστόρημα. Είναι αίμα μοναξιασμένων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μιμείται, δεν μπορεί να δημιουργήσει συναίσθημα. Είναι όπως ο έρωτας. Κάθε έρωτας είναι μοναδικός. Δεν αντιγράφεται, κι η ποίηση είναι έρωτας.

–Ερ.: Πώς φαντάζεστε την ποίηση στο μέλλον;

-Θα προτιμούσα να με ρωτούσατε αν με όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας, πιστεύω πως στον πλανήτη μας θα υπάρχουν άνθρωποι σε 20 χρόνια. Πιστεύω πως όσο αυτοκαταστροφικοί κι αν γίνουμε, όσο θα υπάρχουν άνθρωποι, θα υπάρχει και ποίηση, είναι αδύνατον να είσαι άνθρωπος και να μην ονειρεύεσαι. Τότε θα ήσουν απλά, μια μηχανή.