Συνομιλώντας με την ιστορία: Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της γραφής

Υπάρχουν κάποιοι δάσκαλοι που δεν σου διδάσκουν απλώς ένα αντικείμενο, αλλά σου χαρίζουν έναν καινούργιο τρόπο να βλέπεις τον κόσμο.

Για όσους υπήρξαμε φοιτητές στην Θεσσαλονίκη ο Ευθύμιος Λίτσας είναι ο ακαδημαϊκός δάσκαλος που μας έμαθε να διαβάζουμε τα χειρόγραφα και να κατανοούμε την εξέλιξη και την ιστορία της γραφής τους.

Θυμάμαι ακόμα την ατμόσφαιρα στις διάφορες αίθουσες: το βιβλίο με το προς ανάγνωση κείμενο μπροστά μας, την εξιστόρηση της δημιουργίας των διαφόρων ειδών γραφής και της πορείας του χαρτιού ανά τους αιώνας, με τη φωνή του καθηγητή να μας καθοδηγεί, λέξη προς λέξη, στο ταξίδι της αποκρυπτογράφησης.

Χρόνια μετά, επιστρέφω όχι ως φοιτητής που περιμένει βαθμολογία, αλλά ως συνομιλητής που αναζητά τη σοφία του δασκάλου του.

Σήμερα, έχω την τιμή να συνομιλώ με τον καθηγητή Ελληνικής Παλαιογραφίας, κ. Ευθύμιο Λίτσα, για την πορεία του στα μονοπάτια της ελληνικής γραφής.

Τα πρώτα βήματα και οι επιρροές

Κύριε καθηγητά, γυρίζοντας τον χρόνο πίσω, θυμάστε την πρώτη φορά που κρατήσατε στα χέρια σας ένα αυθεντικό χειρόγραφο; Ποια ήταν η αίσθηση και τι ήταν αυτό που σας έκανε να αποφασίσετε ότι αυτός είναι ο δρόμος που θέλετε να ακολουθήσετε; Ποιοι ήταν οι δικοί σας δάσκαλοι και ποια είναι η σημαντικότερη συμβουλή που κρατήσατε από αυτούς;

Όταν ήμουν φοιτητής, έκανα ένα ιδιαίτερο φροντιστήριο για την παλαιογραφία. Στο φροντιστήριο αυτό επόπτης ήταν ο καθηγητής μου Λίνος Πολίτης και διδάσκουσα η τότε βοηθός του και μετέπειτα καθηγήτρια Ελένη Κακουλίδη. Εκεί μάθαμε να μελετούμε τα χειρόγραφα και κυρίως να διαβάζουμε τα περιεχόμενά τους. Από την αρχή αυτής της διδασκαλίας, αντιλήφθηκα ότι το συγκεκριμένο αντικείμενο με ενδιέφερε πολύ και έτσι ξεκίνησα σιγά-σιγά την ενασχόλησή μου.

Πολύ σύντομα εντάχθηκα στο επιστημονικό δυναμικό του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών και άρχισα να μελετώ χειρόγραφα με βάση τα μικροφίλμ που υπήρχαν εκεί. Αργότερα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην βυζαντινολογία, νεοελληνική φιλολογία και παλαιογραφία στην Βιέννη και στο Μόναχο. Στην Βιέννη δίπλα στον καθηγητή Herbert Hunger, τον Otto Kresten και άλλους μυήθηκα στα μυστικά της έκδοσης κειμένων και στην τεχνική της καταλογογράφησης των χειρογράφων.

Η πρώτη φορά που έπιασα χειρόγραφο στα χέρια μου ήταν στη Μονή Βλατάδων, γεγονός που μου άφησε μια πολύ ευχάριστη εντύπωση και αποτέλεσε μια μικρή έκπληξη, καθώς μέχρι τότε καταλάβαινα τα χειρόγραφα μόνο μέσα από τις περιγραφές.

Πόσο διαφορετική ήταν η έρευνα και η πρόσβαση στις πηγές όταν ξεκινούσατε, σε σύγκριση με τη σημερινή εποχή;

Αρκετά παλιά, η μόνη πρόσβαση που μπορούσε να έχει κανείς ήταν να δει το ίδιο το χειρόγραφο μέσα σε κάποια βιβλιοθήκη, καθώς δεν υπήρχε τίποτε άλλο πέρα από ορισμένα albums με δημοσιευμένες φωτογραφίες από χειρόγραφα ανά τον κόσμο· ορισμένα albums ήταν περίφημα για τις ωραίες φωτογραφίες τους.

Τα μαθήματα τότε τα ξεκινούσαμε πάντα με βάση αυτές τις φωτογραφίες, και αμέσως προσπαθούσαμε να πιάσουμε στα χέρια μας ένα χειρόγραφο σε κάποια βιβλιοθήκη. Εκείνη την παλιά εποχή, η Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης διέθετε χειρόγραφα, επιτρέποντας μια μικρή και σύντομη πρόσβαση σε αυτά. Σήμερα, τα χειρόγραφα αυτά έχουν περάσει στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου.

Πέρα τις δημοσιευμένες φωτογραφίες και το ίδιο το χειρόγραφο, τότε δεν υπήρχε άλλο. Σήμερα, στην ψηφιακή εποχή μας, ολόκληρα χειρόγραφα «ξεφυλλίζονται» μπροστά σου, στην οθόνη του υπολογιστή σου, και οι προσλαμβάνουσες παραστάσεις που μπορείς να έχεις είναι τεράστιες.

Επιστημονικό έργο και ερευνητικά ενδιαφέροντα

Έχετε αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής σας στις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους. Πώς θα περιγράφατε την ατμόσφαιρα εργασίας μέσα σε μια μοναστηριακή βιβλιοθήκη; Υπάρχει κάποια στιγμή ή κάποια ανακάλυψη που έχει χαραχτεί στη μνήμη σας;

Η κατάσταση στις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους είναι αρκετά ιδιάζουσα, καθώς, αν και πρόκειται για βιβλιοθήκες, δεν πρέπει να τις σκεφτόμαστε με τη διαρρύθμιση και την λειτουργία μιας μεγάλης ευρωπαϊκής ή ελληνικής βιβλιοθήκης. Λειτουργούν, μέσα στο πλαίσιο της ζωής του μοναστηριού, από καλόγερους που έχουν οριστεί ως βιβλιοθηκάριοι.

Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι απλώς χώροι όπου έχουν τοποθετηθεί σε ράφια ανοιχτά ή κλειστά τα χειρόγραφα και ίσως παλιά έντυπα. Προσωπικά έχω δουλέψει σε πολλές βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους. Η ατμόσφαιρα είναι ιδιαίτερη, και πρέπει να δουλεύεις σύμφωνα με το πρόγραμμα του μοναστηριού, και εφόσον ο αρμόδιος καλόγερος δεν είναι απασχολημένος με άλλα διακονήματα.

Έχω δουλέψει και σε άλλα μοναστήρια. Στην Σαντορίνη σε ένα μοναστήρι, το οποίο αποφάσισα να το επισκεφθώ, επειδή υπήρχε ένα παλιό χειρόγραφο του 12ου αιώνα, ανακάλυψα αυτό που περίμενα, δηλ. και άλλα 39 χειρόγραφα και αργότερα και μερικά ακόμη! Η αλήθεια είναι ότι τέτοιες ευχάριστες εκπλήξεις δεν είναι σπάνιες στην Ελλάδα.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη παλαιογραφική πρόκληση που αντιμετωπίσατε μέσα από τα χρόνια έρευνας;

Η πρώτη συστηματική δουλειά έκανα, έγινε με έναν Γερμανό φίλο και συνάδελφο στην βατοπεδινή Σκήτη του Αγίου Δημητρίου στο Άγιο Όρος, όπου αναλάβαμε την καταλογογράφηση όλων των χειρογράφων. Αρχικά υπολογίζαμε γύρω στα 40 χειρόγραφα, αλλά τελικά, όπως συμβαίνει συχνά, βγήκαν κι άλλα, φτάνοντας τον αριθμό των 73. Δουλέψαμε συστηματικά για αρκετές μέρες σε δύο-τρεις επισκέψεις, κάνοντας την κωδικολογική περιγραφή.

Για τα περιεχόμενα κείμενα, κάναμε την περιγραφή με βάση τα μικροφίλμ, ωστόσο πάντα υπάρχουν λεπτομέρειες που πρέπει να διευκρινιστούν με βάση το ίδιο το χειρόγραφο. Μια δεύτερη μεγάλη δουλειά ήταν στη Μονή της Μεγίστης Λαύρας, όπου προσωπικά είχα και έχω ένα πρόγραμμα πολλαπλών ερευνών.

Εκεί διαπίστωσα ότι η Λαύρα διέθετε, εκτός από τα πολλά γνωστά μεγαλογράμματα χειρόγραφα, και πάρα πολλά μεγαλογράμματα σπαράγματα, δηλαδή είμαι μονωμένα φύλλα διαφόρων χειρογράφων. Η μεγαλύτερη πρόκληση και χαρά μου ήταν η ανακάλυψη και η μελέτη αυτών των σπαραγμάτων. Και αυτό έγινε δυνατό χάρις στο τότε βιβλιοθηκάριο, τον πατέρα Νικοδήμο.

Τα σπαράγματα αυτά αποδείχθηκαν πολύ σημαντικά, καθώς διασώζουν τύπους γραφών που δεν είναι πολύ διαδεδομένοι, επειδή αρκετά χειρόγραφα της μεγαλογράμματης γραφής δεν πέρασαν στην μικρογράμματη, όταν, στον 9ο αιώνα μ. Χ., έγινε η μετάβαση από τα μεγαλογράμματα στα μικρογράμματα χειρόγραφα. Πάνω σε αυτό δημοσίευσα διάφορα άρθρα και πλέον ετοιμάζω έναν αναλυτικό κατάλογο των μεγαλογράμματων χειρογράφων και σπαραγμάτων του Αγίου Όρους, ο οποίος φαίνεται να είναι μοναδικός στη διεθνή βιβλιογραφία.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα μεγαλύτερα ερευνητικά κενά ή προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η επιστήμη της Παλαιογραφίας;

Οι προκλήσεις για την Ελλάδα εστιάζονται στη δημιουργία καταλόγων, καθώς υπάρχουν πάρα πολλά ακαταλογογράφητα ή πολύ πλημμελώς καταλογογραφημένα χειρόγραφα, τόσο στο Άγιο Όρος όσο και σε άλλες βιβλιοθήκες.

Αυτό αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση που πρέπει να θεραπεύσουμε εμείς οι Έλληνες ερευνητές. Ταυτόχρονα, υπάρχει και το θέμα της θεωρητικής έρευνας της παλαιογραφίας, θέμα για το οποίο, λόγω της ανάγκης για καταλογογράφηση, εμείς στην Ελλάδα δεν δίνουμε μεγάλη βαρύτητα. 

Στα θεωρητικά θέματα, οι Ευρωπαίοι και οι λοιποί ερευνητές έχουν μεγαλύτερη εμβέλεια και δραστηριότητα. Παρά τις πιεστικές ανάγκες της καταλογογράφησης, εκτιμώ ότι πρέπει να εισέλθουμε ενεργά και σε αυτόν τον ερευνητικό τομέα.

Εξέλιξη της Παλαιογραφίας και προοπτικές του κλάδου

Πώς βλέπετε την εξέλιξη της επιστήμης της Παλαιογραφίας τα τελευταία χρόνια, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς;

Διεθνώς σήμερα, η επιστήμη της παλαιογραφίας έχει αυτονομηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό. Παρουσιάζεται πλέον ως μια ιστορική επιστήμη που εξετάζει συστηματικά τη δημιουργία του χειρογράφου βιβλίου από την αρχή μέχρι του μέχρι το τέλος του. Ξεκινάει δηλαδή την μελέτη από την δημιουργία ενός χειρογράφου, από πρακτική άποψη, την αντιγραφή του, το εμπόριο του βιβλίου και όλα τα άλλα συναφή θέματα.

Με νέες μεθόδους και νέες προσπάθειες, η επιστήμη της παλαιογραφίας έχει εξελιχθεί πάρα πολύ, και είναι απαραίτητο να ακολουθήσουμε κι εμείς οι Έλληνες ερευνητές αυτόν τον δρόμο. Βεβαίως η παλαιογραφία διατηρεί πάντα, και πρέπει να τον διατηρεί, και τον αρχικό σκοπό της που ήταν η βοήθεια στις θεωρητικές επιστήμες της φιλολογίας, θεολογίας και νομικής κυρίως.

Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις και ευκαιρίες που φέρνει η ψηφιακή εποχή για την Παλαιογραφία;

Στη σημερινή ψηφιακή εποχή υπάρχουν καταστάσεις που ήταν αδιανόητες παλιά, καθώς μπορεί κάποιος να καθίσει στον υπολογιστή του και να δει τη φωτογραφία ολόκληρου του χειρογράφου, εάν είναι διαθέσιμη, στο διαδίκτυο. Και τέτοιες περιπτώσεις συνεχώς αυξάνονται.

Οι δυνατότητες πλέον είναι πολύ μεγάλες, γεγονός που μας βοηθάει στην εξέλιξη γνώσεών μας πάνω στα χειρόγραφα. Παρόλο που αυτό το επίπεδο πρόσβασης είναι εξαιρετικό, απαιτείται προσοχή, ώστε να μην εφησυχάζουμε και μένουμε μόνο στη φωτογραφία. Για μια συστηματική μελέτη ενός χειρογράφου, πρέπει να έχουμε πρόσβαση και στο ίδιο το φυσικό αντικείμενο, το χειρόγραφο, καθώς η διαφορά μεταξύ της εικόνας και φυσικού αντικειμένου, είναι τεράστια.

Ποιες είναι οι καλές πρακτικές που θεωρείτε απαραίτητες για την επιτυχή υλοποίηση έργων ψηφιοποίησης πολιτιστικού περιεχομένου;

Η ψηφιοποίηση αποτελεί ένα πολύ σημαντικό βοήθημα που συνεχώς προχωράει, αλλά τονίζω και πάλι ότι πρέπει απαραιτήτως να γίνεται από ειδικούς ή σε στενή συνεργασία με αυτούς. Δεν νοείται ψηφιοποίηση με το να παίρνουμε απλώς το αντικείμενο και να το βάζουμε στο σκάνερ· πρέπει να γίνεται με αυστηρές προδιαγραφές και με λεπτομερή έλεγχο της ποιότητας του αποτελέσματος.

Εάν ένα χειρόγραφο πρόκειται να ψηφιοποιηθεί, πρέπει πρώτα να έχει προηγηθεί στη μελέτη του ή, αν υπάρχει αναλυτικός κατάλογος, να τον χρησιμοποιήσουμε. Σε αντίθετη περίπτωση, μπορεί να προκύψουν διάφορες «πληροφορίες» που δεν είναι αξιόπιστες. Πρέπει να δίνουμε μεγάλη βαρύτητα στη λεπτομέρεια, καθώς ακόμα και μια τελεία μπορεί να έχει μεγάλη σημασία.

Ποια είναι η θέση σας για τη διεπιστημονική προσέγγιση και τη συνεργασία με άλλες επιστήμες;

Η παλαιογραφία συστηματοποιήθηκε από τις αρχές του 18ου αιώνα ως βοηθητική επιστήμη της ιστορίας, της φιλολογίας και αργότερα της θεολογίας. Αυτόν τον ρόλο συνεχίζει να τον έχει μέχρι σήμερα και θα συνεχίσει να τον έχει, ωστόσο παράλληλα έχει αυτονομηθεί και αποτελεί πλέον μια διακριτή ιστορική επιστήμη.

Με αυτή την ιδιότητα, συνεργαζόμαστε με πολλές άλλες επιστήμες, από τις οποίες αντλούμε τις πληροφορίες που χρειαζόμαστε για να τις επεξεργαστούμε και να αναπτυχθεί περαιτέρω ο κλάδος μας.

Ο ρόλος της Ελληνικής Παλαιογραφικής Εταιρείας

Ποια ήταν τα κίνητρα και οι στόχοι που σας οδήγησαν στην ίδρυση της Ελληνικής Παλαιογραφικής Εταιρείας (ΕΛΠΕ);

Από πολύ παλιά, παρέδιδα μαθήματα σε φοιτητές, κυρίως σε πτυχιούχους θεωρητικών επιστημών (φιλολογίας, θεολογίας και νομικής), οι οποίοι χρειάζονταν την παλαιογραφία για την έρευνά τους. Κάποια στιγμή, μια ομάδα από αυτούς τους μαθητές μου αποφάσισε να ιδρύσει έναν σύλλογο.

Αν και αρχικά υπήρχε μια εύθυμη διάθεση για τη δημιουργία ενός συλλόγου νέων, τελικά καταλήξαμε σε μια σοβαρή πρωτοβουλία και ιδρύσαμε μια επιστημονική εταιρεία, την Ελληνική Παλαιογραφική Εταιρεία. Αυτή η εταιρεία έγινε επίσημο σωματείο με καταγραφή της στο Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης και σήμερα πλησιάζει περίπου τα 30 χρόνια δράσης της με μέλη 100 περίπου ειδικούς από όλη την Ελλάδα.

Πώς αξιολογείτε τη συμβολή της ΕΛΠΕ στην προώθηση της Παλαιογραφίας στην Ελλάδα και διεθνώς;

Από την εποχή της ίδρυσης της Εταιρείας, ξεκινήσαμε δραστηριότητες με διάφορα σεμινάρια κυρίως στο πλαίσιο της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Λίγο αργότερα τα σεμινάρια άρχισαν να γίνονται και στην Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα.

Πραγματοποιήσαμε εκπαιδευτικές εκδρομές με σκοπό την ανεύρεση και καταλογογράφηση χειρογράφων. Από τότε μέχρι σήμερα, συνεχίζουμε πολύ συστηματικά τα μαθήματα σε πτυχιούχους θεωρητικών επιστημών.

Σήμερα τα μαθήματα αυτά γίνονται διαδικτυακά και έχουμε μαθητές από όλο τον κόσμο: από την Βραζιλία, την Ιταλία, την Αγγλία την Τουρκία κι από αλλού.

Επίσης, έχουμε πλέον καθιερώσει τα «Εαρινά σεμινάρια», που σήμερα γίνονται επίσης διαδικτυακά, ενώ προχωρήσαμε και στην έκδοση εννέα περίπου παλαιογραφικών μονογραφιών και συλλογικών τόμων. Η Ελληνική Παλαιογραφική Εταιρεία έχει καταστεί διεθνώς γνωστή. Έχουμε αναπτύξει διάφορες συνεργασίες με άλλους συναδέλφους από την Ευρώπη και την Αμερική.

Η διδασκαλία και η σχέση με τους φοιτητές

Ως δάσκαλος, τι είναι αυτό που προσπαθείτε πρωτίστως να μεταδώσετε στους φοιτητές σας;

Στα μαθήματα τονίζω ιδιαίτερα δύο πράγματα. Πρώτον, δεν μπορεί να γίνει παλαιογραφική μελέτη, εάν δεν υπάρχει η ικανότητα απόλυτης και επαρκούς ανάγνωσης του χειρογράφου (σε ποσοστό 100%), γι’ αυτό και κάνουμε συνεχώς ασκήσεις ανάγνωσης.

Δεύτερον, τονίζω πως όταν κατακτηθεί η γνώση της ανάγνωσης, δεν τελειώνει η ενασχόληση με την παλαιογραφία, αλλά ουσιαστικά τότε αρχίζει, κάτι που οι φοιτητές μου το αντιλαμβάνονται και το εφαρμόζουν.

Πώς νιώθετε όταν βλέπετε παλιούς φοιτητές σας να συνεχίζουν το έργο σας; Πιστεύετε ότι υπάρχει ακόμα η φλόγα στους νέους φιλολόγους;

Έχω μεγάλη ικανοποίηση βλέποντας συναδέλφους να συνεχίζουν τις παλαιογραφικές δουλειές και έρευνες. Διαπιστώνω με χαρά πως υπάρχουν διάδοχοι και στη θέση μου στο πανεπιστήμιο που συνεχίζουν αυτό το έργο. Αισθάνομαι ιδιαίτερη συγκίνηση όταν συναντώ παλιούς μαθητές μου, που μου αναφέρουν τη μαθητεία τους κοντά μου, καθώς διαπιστώνω ότι υπάρχει όντως μία φλόγα που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη συνέχιση της έρευνας.

Πώς βλέπετε τον ρόλο των πανεπιστημιακών εγχειριδίων στη διαμόρφωση της επιστημονικής γνώσης;

Τα εγχειρίδια της ελληνικής παλαιογραφίας δεν είναι πολλά. Στα ελληνικά υπάρχουν κυρίως δύο μεταφρασμένα (ένα παλιότερο και ένα νεότερο), τα οποία όμως έχουν πλέον παλιώσει και υπάρχει μεγάλη ανάγκη για καινούργια.

Στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία υπάρχουν περισσότερα διαθέσιμα εγχειρίδια, τα οποία, ιδανικά, θα έπρεπε να μεταφράζονται. Μέσω της Παλαιογραφικής Εταιρείας έχουμε κάνει προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, μεταφράζοντας ένα πολύ καλό ιταλικό εγχειρίδιο για την γραφή των χειρογράφων από τον 4ο αιώνα μέχρι τον 16ο αιώνα.

Το μέλλον της Παλαιογραφίας

Δεδομένου ότι ζούμε στην εποχή των ψηφιακών βιβλιοθηκών, πιστεύετε ότι η οθόνη μπορεί να υποκαταστήσει την επαφή με την περγαμηνή και το χαρτί;

Η βοήθεια που προσφέρεται από την ψηφιακή εποχή είναι τεράστια, ωστόσο ο ερευνητής δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να απομακρυνθεί από την επαφή με το ίδιο το αντικείμενο, δηλαδή τον περγαμηνό και χαρτώο κώδικα.

Όλη η προεργασία της έρευνας μπορεί να γίνει ψηφιακά πάνω σε μια οθόνη, αλλά στο τελικό στάδιο η προσφυγή και η μελέτη πάνω στο ίδιο το φυσικό χειρόγραφο είναι απολύτως απαραίτητη.

Ποια είναι η ελπίδα σας για το μέλλον του κλάδου στην Ελλάδα; Υπάρχει κάτι που θέλετε να δείτε να υλοποιείται, για παράδειγμα μια συγκεκριμένη έκδοση;

Το μέλλον της παλαιογραφίας διαγράφεται μάλλον καλό, καθώς αυξάνονται διαρκώς οι γνώσεις, οι μελετητές –οι «θεράποντες»– και η σχετική βιβλιογραφία. Ένα μεγάλο ζητούμενο, ωστόσο, παραμένει για εμένα η έκδοση κριτικών κειμένων.

Ενώ τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων και των Βυζαντινών μελετώνται σε όλο τον κόσμο, τα κείμενα των μεταγενέστερων Ελλήνων (όπως π. χ. των λεγομένων «Λογίων της Τουρκοκρατίας») απαιτούν πολλή δουλειά και συστηματικές, κριτικές εκδόσεις. Αν και βγαίνουν κάποιες καλές εκδόσεις, δυστυχώς δεν είναι πολλές και ο σκοπός των παλαιογραφικών μας μελετών είναι να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε να αυξηθούν.

Ποιες πρωτοβουλίες ή δράσεις θεωρείτε απαραίτητες για την ενίσχυση της έρευνας, της εκπαίδευσης και της διάδοσης της Παλαιογραφίας;

Όλες οι προαναφερθείσες δραστηριότητες (όπως τα μαθήματα, τα σεμινάρια, οι εκδόσεις) εντάσσονται στους βασικούς σκοπούς της Ελληνικής Παλαιογραφικής Εταιρείας, μέσω της οποίας προσπαθούμε πάντα να βοηθάμε όσους το ζητούν. Παράλληλα, διαπιστώνω ότι η διδασκαλία της παλαιογραφίας στα ελληνικά πανεπιστήμια συνεχώς διευρύνεται.

Εφόσον αυτή η διεύρυνση δεν οδηγεί σε πτώση της ποιότητας, αποτελεί ένα πολύ θετικό σημάδι που πρέπει να το ενισχύουμε συνεχώς.

Ποιο μήνυμα θα θέλατε να απευθύνετε στους νέους που ενδιαφέρονται να ασχοληθούν με την Παλαιογραφία;

Το μήνυμα μου κυρίως προς τους συναδέλφους που έχουν περάτωση τις σχετικές σπουδές στο πανεπιστήμιο ή τον κύκλο των μαθημάτων της Ελληνικής Παλαιογραφικές Εταιρείας είναι η τεράστια σημασία της συνεχούς επαφής με το χειρόγραφο.

Αυτή η επαφή μπορεί να ξεκινάει, όπως είπαμε, από την οθόνη του υπολογιστή και τα ψηφιακά τεκμήρια, αλλά οπωσδήποτε πρέπει να καταλήγει σε επαφή με τα ίδια τα φυσικά αντικείμενα, τα χειρόγραφα. Ταυτόχρονα απαιτείται και συστηματική μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας.