Γνωρίζοντας τα Δυτικά Βαλκάνια: Ένα ταξίδι αυτογνωσίας
Η φύση σε όλα αυτά τα κράτη είναι καταπληκτική, αλλά επιπλέον και άπειροι πεζόδρομοι που γίνονται απολύτως σεβαστοί
Λέξεις: Χρήστος Ράμμος
Με την Ειρήνη Παπαγεωργίου, γυρίσαμε πριν από λίγες μέρες από ένα 10ημερο αρκετά κουραστικό (αλλάζαμε κάθε βράδυ ξενοδοχείο), αλλά πολύ διδακτικό, μορφωτικό και εμπλουτιστικό ταξίδι στα (τόσο λίγο γνωστά σε όλους μας και υποτιμημένα με βάση ένα – κατά τη γνώμη μου- αδικαιολόγητο συναίσθημα ελληνικής υπεροχής), Δυτικά Βαλκάνια.
Δηλαδή: Βόρεια Αλβανία, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Κροατία (μόνο Ντούμπροβνικ) και Βοσνία Ερζεγοβίνη.
Γνωρίζοντας τους γείτονες σου, γνωρίζεις καλύτερα και τον εαυτό σου. Και αυτό είναι κάτι που δεν κάνουμε εμείς οι Έλληνες. Γνωρίζουμε ίσως το Παρίσι (για την ακρίβεια οι περισσότεροι τις Galeries Lafayette, το Printemps, την Disneyland, τον πύργο του Άιφελ, τα Ηλύσια Πεδία, την Αφροδίτη της Μήλου, τη Νίκη της Σαμοθράκης, άντε και βόλτα με ένα bateau- mouche στον Σηκουάνα), το Λονδίνο (για την ακρίβεια οι περισσότεροι την Oxford Street άντε και τα μάρμαρα του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο και την αλλαγή φρουράς στο Μπάγκινχαμ), κ.ά., αλλά όχι την ενδοχώρα μας. Ίσως γιατί με μια μορφή απατηλού “νεοπλουτίστικου” αισθήματος ανήκειν στην Ευρώπη, θέλουμε οπωσδήποτε να ξεχάσουμε την βαλκανική [άρα σε ένα βαθμό αναγκαστικά και οθωμανική] προϊστορία μας και κοινή μας ιστορική διαδρομή με τους γείτονες μας.
Η φύση σε όλα αυτά τα κράτη είναι καταπληκτική: Καταπράσινα ορεινά και πεδινά τοπία, πυκνά δάση με δένδρα πανύψηλα (πουθενά δεν είδα καμένα δάση), ποτάμια, λίμνες, στενά φαράγγια με καταρράκτες. Και τέλος πλουσιότατο αστικό πράσινο. Πολλές από τις πόλεις διατηρούν πιο καλά το ιστορικό τους παρελθόν σε σχέση με την Αθήνα και την Θεσσαλονίκη. Για παράδειγμα τα τεμένη, τα γεφύρια, οι μεντρεσέδες, τα ιμαρέτ, τα μπεζεστένια, οι μιναρέδες, στην ολότητα τους, έχουν διατηρηθεί και αποκατασταθεί με την βοήθεια της πανταχού παρούσης Τουρκίας, που χρηματοδοτεί αφειδώς τις αναστηλώσεις και αναπαλαιώσεις. Και αυτά όχι μόνο στις χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία (Αλβανία, Κόσοβο, και Κροατομουσουλμανική συνιστώσα της Βοσνίας Ερζεγοβίνης) αλλά και στα κράτη με χριστιανική ορθόδοξη πλειοψηφία (όπως Μαυροβούνιο και Republika Srpska- Σερβικό ομόσπονδο κρατίδιο στην Βοσνία Ερζεγοβίνη).
Και για να μη το ξεχάσω, last but not least σε ΟΛΕΣ αυτές τις χώρας υπάρχουν άπειροι πεζόδρομοι – που γίνονται σεβαστοί – και επιπλέον, με το θα πατήσει πεζός το πόδι του σε διάβαση πεζών κοκκαλώνουν αυτόματα όλα τα αυτοκίνητα και περιμένουν υπομονετικά. Οι συγκρίσεις με τα καθ’ ημάς -ιδίως με την Αθήνα- περιττεύουν.
Η Βοσνία Ερζεγοβίνη υπήρξε υπόδειγμα κατά το παρελθόν, το οποίο ένας άγριος εμφύλιος έχει καταστρέψει, ενός επιτυχημένου σταυροδρομιού πολιτισμών και επιτυχημένης πολυπολιτισμικής συμβίωσης (Χριστιανών Ορθοδόξων, Χριστιανών Καθολικών, Μουσουλμάνων, Εβραίων κ.ά.). Δυστυχώς το παρελθόν αυτό δεν υπάρχει πια.
Ισχύει ο διαχωρισμός και τα τραύματα των σφαγών και του μίσους. Ειδικά οι Σέρβοι έχουν απομονωθεί στη δική τους ζώνη στην Βοσνία. Από το δε Κόσσοβο έχουν αποχωρήσει όλοι, εκτός από ένα μικρό κομμάτι γύρω από την Μιτρόβιτσα. Το κράτος της Βοσνίας Ερζεγοβίνης δεν έχει πραγματική ενότητα και ενιαία κυριαρχία και διατηρείται μόνο χάρη στην πίεση των ξένων (και κυρίως της Δύσης). Στο δε Κόσσοβο διατηρείται η ηρεμία και προστατεύονται τα μεσαιωνικά σερβικά μοναστήρια με την παρέμβαση των Κυανόκρανων του ΟΗΕ.
Μετά το Ντούμπροβνικ πήγαμε οδικώς στο Σαράγεβο. Στην διαδρομή μας αυτή περάσαμε από το σερβικό Τρέμπινιε. Ακολούθησαν το φαράγγι του ποταμού Νερέτβα, το – οθωμανικής και βαλκανικής αρχιτεκτονικής σκαρφαλωμένο σε ένα καταπράσινο λόφο με ένα κάστρο στην κορυφή του – Počitelj και το πασίγνωστο Μόσταρ (μουσουλμάνο-κροατικό) με το περίφημο οθωμανικό γεφύρι του τού 1557 επί του Νερέτβα, το οποίο βομβάρδισαν και κατέστρεψαν οι Κροάτες κατά τον γιουγκοσλαβικό εμφύλιο το 1993 (και το οποίο ξαναχτίστηκε το 2004, χωρίς όμως να ξανακερδίσει την ομορφιά της πατίνας των αιώνων). Τελευταίος σταθμός αυτής της διαδρομής ήταν το Konjic (και αυτό με το επίσης οθωμανικό γεφύρι του του 1682 – 1683).
Τίρανα – Αλβανία
Μια πόλη ζωντανή, αλλά χωρίς χαρακτήρα και ιστορική ανάμνηση.
Σαράντα πέντε χρόνια ακραίου σταλινισμού και αργότερα μια άλλη εξ ίσου καταστροφική αντίληψη γιγαντισμού, άναρχης νεοπλουτίστικης ανοικοδόμησης, με άπειρους πανύψηλους ουρανοξύστες δίπλα στο μουσολινικής έμπνευσης κέντρο της πόλης, κάνουν την πόλη να μοιάζει με ένα βαλκανικό midwest.
Τα καλά: Πολύ πράσινο και κάποιες ευάερες αρτηρίες δενδροφυτευμένες (κάτι που λείπει πολύ από την Αθήνα).
Κόσοβο
Γκρατσάνιτσα
Τα υπέροχα σερβικά μοναστήρια και μετόχια στο Κόσοβο είναι ο βασικός (αν όχι μοναδικός) λόγος να το επισκεφτείς.
Είναι όλα του 13ου και κυρίως του 14ου αιώνα και απηχούν την σερβική εκδοχή της Παλαιολόγειας Αναγέννησης. Τα προστατεύουν οι ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ λόγω του γνωστού μίσους μεταξύ Αλβανών και Σέρβων και ελέγχουν την είσοδο.
Εδώ η Γκρατσάνιτσα (κοντά στην Πρίστινα)
Ντέτσανι
Δεύτερο σερβικό μοναστήρι του 13ου και 14ου αιώνα στο Κόσοβο, σε ένα υπέροχο ορεινό δασικό τοπίο.
Το καθολικό έχει στοιχεία δυτικού ρομανικού ρυθμού (λόγω της γειτνίασης της Δαλματίας), το εσωτερικό καθαρά βυζαντινό.
Πατριαρχικό Μοναστήρι του Ιπεκίου (Πετς)
Τρίτο σερβικό μοναστήρι στο Κόσσοβο του 13ου – 14ου αιώνα. Σε υπέροχο ορεινό τοπίο δίπλα σε ποτάμι.
Πρόκειται για τα κατάλοιπα του μεσαιωνικού σερβικού Πατριαρχείου του Pecs (πατριαρχείο του Ιπεκίου).
Πρίζρεν – Κόσοβο
Η πόλη στην οποία γεννήθηκε το 1878, η ιδέα ενός ανεξάρτητου αλβανικού κράτους.
Είναι η μόνη πόλη στο Κόσοβο που έχει διατηρήσει ένα ιστορικό χαρακτήρα – οθωμανικό (συγκρινόμενη τουλάχιστον με την Πρίστινα που θυμίζει ένα τεράστιο βαλκανικό mall).
Tην διασχίζει ένα ποτάμι, έχει μια τοξωτή γέφυρα και βρίσκεται στις πλαγιές ενός κατάφυτου βουνού. Σε αυτήν βρίσκεται επίσης και η υπέροχη (δυστυχώς αρκετά φθαρμένη στο εσωτερικό της) σερβική εκκλησία της Παναγίας Ελεούσας (Ljeviska).
Σκόδρα – Αλβανία
Η σημαντικότερη πόλη του αλβανικού βορρά.
Στις όχθες μιας τεράστιας λίμνης, την οποία μοιράζεται η Αλβανία με το Μαυροβούνιο. Την περιβάλλουν επίσης δύο μεγάλα ποτάμια με τους παραπόταμους τους.
Στην κορυφή ενός απότομου λόφου που την περιβάλλει είναι χτισμένο το κάστρο της Rozafa του 14ου αιώνα. Η θέα από εκεί στην πόλη και την γύρω περιοχή είναι μοναδική.
Η “ιταλικότερη” και “ευρωπαϊκότερη” και η λιγότερο βαλκανική πόλη της Αλβανίας.
Ντούμπροβνικ – Κροατία
Θαλάσσια εκδρομή από το παλιό λιμάνι, γύρος των τειχών από την καταγάλανη Αδρατική, διέλευση από το νησί Lokrum και άφιξη στο Cavtat (παλιά αποικία των Κερκυραίων, οι οποίοι μετά το Δυρράχιο έφτασαν ως εδώ και ονόμασαν την αποικία Επίδαυρο).
Το Cavtat είναι το ιδανικό μέρος με ατμόσφαιρα νησιού του Ιονίου για να ηρεμήσει κάποιος από την τουριστική ανθρωποπλημμύρα του Ντούμπροβνικ (έτσι το λένε οι Κροάτες και όχι Ντουμπρόβνικ).
Μαυροβούνιο
Μια μικρή χώρα με δύο σαφώς διακριτά πρόσωπα. Εκεί που από την εποχή του Θεοδοσίου, και εφεξής περνάει η διαχωριστική γραμμή μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ακολούθως μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Χριστιανοσύνης και ακολούθως μεταξύ Αυστροουγγαρίας και Βαλκανίων.
Το παραθαλάσσιο, το Αδριατικό μέτωπο (όπου υπάρχει ένα φιόρδ αντάξιο των νορβηγικών, το φιόρδ του Κότορ) που κοιτάει προς την Δύση, που έζησε επί αιώνες υπό βενετσιάνικη και ακολούθως υπό αυστριακή κατοχή. Μια υπέροχη ακτογραμμή, που όμως έχει υποστεί μια έντονη αλλοίωση από αλόγιστη τουριστική “ανάπτυξη”.
Τα υπέροχα καταπράσινα τοπία, όπου απόκρημνα βουνά βυθίζονται απότομα στην θάλασσα κατακλύζονται από ξενοδοχεία από 10 έως 20 ορόφους και οι ιστορικοί οικισμοί (Ulcinj, Bar, Budva, Tivat) περιτριγυρίζονται ασφυκτικά από μπετόν. Μια πραγματική περιβαλλοντική καταστροφή. Ο γρήγορος πλουτισμός σε πλήρη ανάπτυξη. Μόνη σχετικά απείρακτη νησίδα, ο περιτοιχισμένος οικισμός του Κότορ, στον μυχό του ομώνυμου φιορδ. Εκεί τα πράγματα λόγω και προστασίας της UNESCO είναι περισσότερο υπό έλγχο.
Υπάρχει και το άλλο Μαυροβούνιο στα ενδότερα. Το φτωχότερο, το πιστό στην σερβική και ορθόδοξη παράδοση. Το ορεινό, με βουνά που δίνουν μια αλπική εικόνα, με αραιούς οικισμούς οι οποίοι ερημώνουν σιγά σιγά. Ένα Μαυροβούνιο που αποτέλεσε ένα πριγκιπάτο που αντιστάθηκε στην οθωμανική κατάκτηση και εκπροσωπήθηκε από τον γραφικό και θρυλικό βασιλιά Νικήτα, μέχρι που απορροφήθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο από την Σερβία αρχικά και την Γιουγκοσλαβία αργότερα. Μια χώρα με δομές κοινωνικές, που θυμίζουν την Βόρεια Αλβανία. Και σε ένα βαθμό και την δική μας Μάνη, ή την ορεινή Κρήτη. Με κλειστές “φάρες”, όπου κυριάρχησε επί αιώνες η πίστη και προσκόλληση στην ευρύτερη οικογένεια και οι βεντέτες.
Ο διχασμός στα δύο αυτά πρόσωπα είναι έντονος. Τα παράλια θυμίζουν Δαλματία και Ιόνιο.
Στο εσωτερικό η πρωτεύουσα Ποντγκόριτσα (το παλιό Τίτογκραντ), η παλιά πρωτεύουσα, το Τσέτινιε (ελληνιστί Κεττίγνη, όπου και το λιλιπούτειο ανάκτορο του Νικήτα και ένα μεγάλο ορθόδοξο μοναστήρι), και τα απρόσιτα πανύψηλα βουνά του Ντούρμιτορ προς την Σερβία και την Βοσνία στον βορρά και στο Νότο οι Αλβανικές Άλπεις και η λίμνη της Σκόδρας (η μεγαλύτερη σε έκταση λίμνη των Βαλκανίων).
Ο διχασμός και το δισυπόστατο της χώρας αποτυπώνονται και στο σχίσμα που έχει επέλθει στο εσωτερικό της Μαυροβουνιακής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η μεγάλη πλειοψηφία των Μαυροβουνίων παραμένει πιστή στο Σερβικό Πατριαρχείο του Βελιγραδίου και θεωρούν τον εαυτό τους εθνικά Σέρβους. Ένα μικρότερο όμως τμήμα των Ορθοδόξων, που δεν θέλει να έχει σχέση με την Σερβία (την θεωρεί αδιόρθωτη Ανατολή και ενοχλείται από τη ρωσική επιρροή), που θέλει να ενσωματωθεί το ταχύτερο δυνατό στην Δύση και επιμένει στην Μαυροβουνιακή ταυτότητα ακολουθεί την σχισματική (και μη αναγνωρισμένη από καμία άλλη Ορθόδοξη Εκκλησία) αυτοκέφαλη Εκκλησία του Μαυροβουνίου.
Ο εκκλησιαστικός αυτός διχασμός όσο και αν φαίνεται παράξενο παθιάζει πολύ τους Μαυροβούνιους. Όχι για λόγους δογματικούς, αλλά για λόγους ιστορικούς και βαθύτερα πολιτιστικούς. Είναι, όπως είπαμε, μια χώρα με δύο ταυτότητες, που αναλογούν στην βαθιά δισχιλιετή διαίρεση μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Τόσο η Ποντγκόριτσα όσο και το Τσέτσινιε είναι δύο πόλεις χωρίς ιδιαίτερη γοητεία, με την πρώτη να περιλαμβάνει ένα πολύ μικρό δείγμα ιστορικού πυρήνα, με φαρδιές λεωφόρους με δενδροστοιχίες (από την περίοδο του Τιτοϊκού Σοσιαλισμού) άπειρα πάρκα, άνετους πεζόδρομους, μεγάλα αγοραστικά κέντρα. Διασχίζεται από δύο ποτάμια, έχει πάμπολλες γέφυρες επ’ αυτών (δύο από τις οποίες είναι κατασκευής Calatrava)
Δίπλα στην Ποντγκόριτσα βρίσκεται και ο αρχαιολογικός χώρος της αρχαίας Διόκλειας με ιλλυρικά και ρωμαϊκά ερείπια.
Ραντίμλια
Η Ραντίμλια (Radimlja), η σημαντικότερη από τις 28 θέσεις στα Δυτικά Βαλκάνια όπου απαντώνται τα stećci, ιδιόμορφες επιτύμβιες στήλες της μεσαιωνικής περιόδου (12ου-16ου αι.) με ανάγλυφο διάκοσμο (Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO).
Στις μεσαιωνικές νεκροπόλεις της Βοσνίας & Ερζεγοβίνης έχουν ανακαλυφθεί μονολιθικές ταφόπλακες και πάνω τους έχουν χαραγμένα πλήθος ηλιακών και σεληνιακών συμβόλων, καθώς και αναπαραστάσεις από σκηνές κυνηγιού, χορού, και εργασίας.
Λίμνη Σκόδρα
Την τελευταία ημέρα του δεκαήμερου περίπλου μας στα Δυτικά Βαλκάνια βρεθήκαμε στη λίμνη της Σκόδρας, στην οποία περιηγηθήκαμε με πλεούμενο.
Είναι η μεγαλύτερη σε έκταση λίμνη των Βαλκανίων (μεγαλύτερη και από την Οχρίδα και από την Μεγάλη Πρέσπα) και όλης της Νότιας Ευρώπης. Την μοιράζονται η Αλβανία και το Μαυροβούνιο (στο τμήμα του τελευταίου έγινε η περιήγηση).
Σημαντικότατος υδροβιότοπος, με μεγάλο αριθμό πτηνών, λιμναίο πλούτο, νούφαρα και γαλήνη. Αν και είναι κοντά στην Αδριατική, η οποία έχει πιο ήπιο και θερμό (αλλά και υγρό) κλίμα, περιβάλλεται από πανύψηλες οροσειρές των Αλβανικών Άλπεων, που είναι τμήμα των Διναρικών Άλπεων, που ξεκινούν από τη Σλοβενία, διασχίζουν την Κροατία, την Βοσνία Ερζεγοβίνη, αυξάνουν σε ύψος στο Μαυροβούνιο και ακόμη πιο πολύ στην Αλβανία, όπου σχηματίζουν και τα όρια της με την Βόρεια Μακεδονία.
*Ο Χρήστος Ράμμος είναι δικαστής και πρώην επικεφαλής της ΑΔΑΕ
