Τα Σαχνισιά, οι χάρτες και το σχολείο επί κατοχής – Όλα σε ένα κτίριο της Άνω Πόλης

Στην Άνω Πόλη και συγκεκριμένα στην οδό Δημητρίου Πολιορκητού 37, ανάμεσα στα εντυπωσιακά και ιστορικά κτίρια βρίσκεται και το Αρχείο Χαρτογραφικής Κληρονομιάς ή αλλιώς “Το Σπίτι του Χάρτη”!

Η είσοδος του είναι από την βορειοδυτική πλευρά της Άνω Πόλης, κοντά στην συνοικία Τσινάρι, όπου σήμερα λειτουργούν διάφορα εστιατόρια ενώ έξω από την είσοδο υπάρχει μια κρήνη.

Το κτίριο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της Μακεδονίτικης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, τα περισσότερα κτίρια της περιοχής εκείνη την περίοδο περιλάμβαναν δύο ή τρεις ορόφους.

Ο όρος «ισόγειο» δεν υπήρχε εκείνη την εποχή και αντίστοιχα υπήρχε το υπόγειο που χρησιμοποιούνταν ως χώρος αποθήκευσης ή κελάρι, ενώ οι επάνω όροφοι κατασκευάζονταν με λίθους, ξύλα και ένα μείγμα φυσικών υλικών.

Το κύριο χαρακτηριστικό του κτιρίου είναι οι αρχιτεκτονικές προεξοχές (τα Σαχνισιά) που πρόκειται για κλειστούς στεγασμένους χώρους που “βγαίνουν” έξω από την οικοδομική γραμμή.

Παρόμοια στοιχεία, συναντά κανείς σε χώρες των Βαλκανίων της Μέσης Ανατολής και ο σκοπός αυτών είναι ο καλύτερος φωτισμός, ο περισσότερος αερισμός και η καλύτερη εποπτεία του εξωτερικού χώρου του κτιρίου.

Αρχικά το κτίριο λειτούργησε ως ιδιωτική κατοικία, κατά την περίοδο της κατοχής ως σχολείο και έκτοτε στεγάζει το Αρχείο Χαρτογραφικής Κληρονομιάς.

Κατασκευάστηκε περίπου τα τέλη του 19ου αιώνα – δίχως να υπάρχει ακριβή ημερομηνία – ως κατοικία Μουσουλμανικής οικογένειας. Στην αρχή με την ανταλλαγή πληθυσμού ζούσαν αυθαίρετα αλλά αργότερα ζούσαν καταγεγραμμένα οικογένειες προσφύγων, αναλογικά μια οικογένεια ανά ένα δωμάτιο.

Έπειτα το κτίριο κρίθηκε ανταλλάξιμο και αγοράστηκε από δύο προσφυγικές οικογένειες.

Κατά την περίοδο της κατοχής το κτίριο επιτάχθηκε και λειτουργούσε ως σχολείο και μετά την απελευθέρωση επιστράφηκε στους ιδιοκτήτες οι οποίοι έζησαν εκεί ως την δεκαετία του ’70. Τελικά όμως – και ενώ βρισκόταν σε κακή κατάσταση – αγοράστηκε από το δημόσιο και έχει την σημερινή του μορφή.

Διαχρονικά στοιχεία που υπάρχουν ακόμα είναι τα δέντρα της συκιάς και της μουριάς της οποίας τα κλαδιά φτάνουν μέχρι τον δεύτερο όροφο.

Στην αρχική φάση του κτιρίου πιθανολογείται πως υπήρχαν τέσσερις τρόποι εισόδου.

Μια στο υπόγειο που υπάρχει ακόμα, δύο στον πρώτο όροφο -η κεντρική και μια που οδηγούσε στον προαύλιο χώρο – και η τέταρτη μιας εξωτερικής σκάλας που οδηγούσε στον δεύτερο όροφο που δεν υπάρχει πλέον καθώς στην θέση του υπάρχει ένα παράθυρο.

Υπάρχει και η φήμη πως όταν ηχούσαν οι σειρήνες στην κατοχή, τα παιδιά – για να βγουν γρήγορα έξω – κατέβαιναν από τα δύο παράθυρα και από το δέντρο της μουριάς.

Στην είσοδο υπάρχουν προβολείς που δείχνουν το κτίριο στην αρχική του μορφή και στον ίδιο χώρο υπάρχει ο πίνακας του Σωτήρη Ζήση “Ο Ψαράς”.

Ο Σωτήρης Ζήσης ήταν ένας λαϊκός ζωγράφος της παλιάς Θεσσαλονίκης, εφευρέτης και αυτοδίδακτος χαρτογράφος στην εφημερίδα Μακεδονία.

Στον πίνακα διακρίνουμε τα Σαχνισιά και την μουριά.

Στο αρχείο παράλληλα φιλοξενείται και το φόρεμα που είναι κατασκευασμένο από ανακυκλώσιμα υλικά και χάρτες και φορέθηκε στην πασαρέλα της Νέας Παραλίας.

Ο βασικός σκοπός του Αρχείου είναι η: διαχείριση, διατήρηση, πρόσβαση και χρήση του χαρτογραφικού αρχειακού υλικού και επίσης μεριμνά για την διάδωση της πολιτιστικής, πνευματικής, εκπαιδευτικής και καλλιτεχνικής των χαρτών και της χαρτογραφίας

Η αποκατάσταση του κτιρίου 

Το 1997 η Θεσσαλονίκη ορίζεται ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης και στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της ξεκινά η αποκατάσταση σχεδόν 15 κτιρίων στην Άνω Πόλη.

Στις εργασίες του κτιρίου έγιναν προσπάθειες να παραμείνει η αρχική διαρρύθμιση του χώρου λαμβάνοντας υπόψιν την νέα χρήση και τα νέα δεδομένα με πάντα σεβασμό στην αρχική δομή και υλικά που ήταν παρόμοια με τα αρχικά.

Οι οροφές και τα δάπεδα γεφυρώθηκαν με ξύλινες τάβλες, χαρακτηριστικό της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής ενώ δεν χρησιμοποιήθηκε πουθενά μπετόν.

Οι όροφοι, ενοποιήθηκαν, καθαιρέθηκε το εξωτερικό κλιμακοστάσιο (η σκάλα που υπήρχε παλιότερα) και προστέθηκε μια ξύλινη εσωτερική σκάλα. Όσον αφορά τις νέες εργασίες, προστέθηκε μια μεταλλική προέκταση και διαχωρίζεται από το κτίριο παρόλα αυτά μπορεί εύκολα να αφαιρεθεί και δεν παρεμβαίνει στην φύση του κτιρίου.

Η προέκταση του κτιρίου

Η προέκταση του κτιρίου ολοκληρώθηκε το 1998 και ουσιαστικά με την νέα χρήση έγιναν προσπάθειες να φιλοξενηθούν διάφορες εκπαιδευτικές δράσεις, σεμινάρια για εκπαιδευτικούς και εργαστήρια από το Αρχείο.