Εσύ ήξερες ότι… Στη σκιά του Αγίου Δημητρίου, στη Θεσσαλονίκη, υπήρχε ένα εκκλησάκι γεμάτο θρύλους και χαμένα κειμήλια
Η οδός που κρύβει μια ξεχασμένη ιστορία της πόλης - Ο ναΐσκος με τους τάφους στην αυλή του και τους αστικούς μύθους με τις κραυγές και τα ποδοβολητά
Η Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.
Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.
Εσύ ήξερες ότι…
Κάποτε στη Θεσσαλονίκη, σε κοντινή απόσταση από τον Ιερό Ναό του Πολιούχου της Θεσσαλονίκης, τον Άγιο Δημήτριο, υπήρχε ένα μικρό εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου.
Το μοναδικό που απέμεινε να θυμίζει κάτι από το συγκεκριμένο ναΐσκο είναι η οδός που βρίσκεται εκεί.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από το… τέλος προς την αρχή.
Το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου έπαψε να υπάρχει το 1890 όταν και καταστράφηκε από τη μεγάλη πυρκαγιά.
Την περίοδο που λειτουργούσε ο Άγιος Νικόλαος, ο σημερινός Άγιος Δημήτριος ήταν τζαμί.
Επομένως η παρουσία του εκεί έδινε μια ιδιαίτερη διάσταση στο μεταβαλλόμενο θρησκευτικό και πολεοδομικό περιβάλλον της πόλης, με τους Χριστιανούς της Θεσσαλονίκης να βρίσκουν «καταφύγιο» εκεί, μιας και το εκκλησάκι από τους λιγοστούς ενεργούς χώρους λατρείας και μάλιστα σε άμεση γειτνίαση με το μεγάλο μνημείο.
Ένας από τους αστικούς μύθους που συνόδευαν το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου ήταν ότι η ίδρυσή του συνδέθηκε με τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α’ και τον φρικτό σφαγιασμό χιλιάδων αμάχων στο Ιπποδρόμιο.
Επειδή δηλαδή ο Θεοδόσιος Α’ μετάνιωσε για την πράξη του αυτή, προχώρησε στην κατασκευή του ναΐσκου.
Το παραπάνω, συνόδευε ακόμη ένας αστικός μύθος που ήθελε όποιον περνούσε έξω από το εκκλησάκι να ακούει απελπισμένες κραυγές, αλλά και ποδοβολητά αλόγων.
Βέβαια, δεν υπάρχουν ιστορικές πηγές που να επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο.
Το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου φαίνεται να χτίστηκε λίγα χρόνια μετά το θάνατο του Θεοδόσιου Α’, όπως μαρτυρούσε μία από τις αγιογραφίες, η οποία ιστορούσε τον άγιο Θεοδόσιο τον Κοινοβιάρχη, που άκμασε το 457 επί Λέοντος του Θρακός.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση αρχαίου οικοδομικού υλικού στο δάπεδο του ναΐσκου, το οποίο ήταν στρωμένο με ενεπίγραφες μαρμάρινες πλάκες. Η πρακτική αυτή της επαναχρησιμοποίησης (spolia), ευρύτατα διαδεδομένη κατά την ύστερη αρχαιότητα και τη βυζαντινή περίοδο, υποδηλώνει τόσο τη συνέχεια της υλικής παράδοσης όσο και τη συμβολική ενσωμάτωση παλαιότερων μνημειακών στοιχείων σε νέο λατρευτικό πλαίσιο.
Στο προαύλιο του, υπήρχαν τάφοι κληρικών, αλλά και λαϊκών και έμοιαζε σαν ένα μικρό νεκροταφείο.
Η καταστροφή του ναού επήλθε με τη μεγάλη πυρκαγιά του 1890, η οποία έπληξε εκτεταμένα την περιοχή γύρω από τον Άγιο Δημήτριο και επέφερε ριζικές μεταβολές στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης. Μετά την πυρκαγιά και την επακόλουθη αναδιαμόρφωση της περιοχής, ο ναΐσκος δεν ανοικοδομήθηκε, με αποτέλεσμα την οριστική εξαφάνισή του από το τοπίο της πόλης.
Στα ερείπια της εκκλησίας έγιναν ανασκαφές, με τον τότε Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, Σωφρόνιο, να ανακοινώνει ότι σε μεγάλο βάθος εντοπίστηκε κάτω από εκεί όπου ήταν η Αγία Τράπεζα, ένα κολονάκι όπου μέσα του υπήρχε ύλη που χρησιμοποιήθηκε κατά τα εγκαίνια του ναού.
Τα χρόνια πέρασαν, αλλά τα κειμήλια αυτά παρέμειναν άφαντα, αφού φαίνεται ότι στην προσπάθεια τους οι πιστοί να σώσουν οτιδήποτε αν σώζεται κατά τη διάρκεια της φωτιάς, τα πήραν και εν συνεχεία τα μοίρασαν σε άλλους ναούς της πόλης, ενώ πολλά από αυτά κατέληξαν σε χέρια ιδιωτών, με αποτέλεσμα τα ίχνη τους να χαθούν, παρά τις μεγάλες προσπάθειες του Πέτρου Ν. Παπαγεωργίου για να βρεθούν.
Στον Πέτρο Ν. Παπαγεωργίου (1859-1914) οφείλουμε και τις όποιες λιγοστές πληροφορίες έχουν διασωθεί γύρω από την ιστορία του Αγίου Νικολάου.
Ήταν φιλόλογος, ερευνητής και «βαθύς γνώστης της ιστορίας της Θεσσαλονίκης την οποία είχε συνθέσει ψηφίδα προς ψηφίδα».
Μέσα από τις έρευνες του αποκτήσαμε σημαντικές γνώσεις για το βυζαντινό παρελθόν της πόλης και τα χριστιανικά της μνημεία.
«Ο Παπαγεωργίου ήταν εκείνος που μας δίδαξε ότι η Θεσσαλονίκη υπήρξε βυζαντινή πόλη. Στην εποχή του είχε τη δυνατότητα να αναζητήσει τα βυζαντινά ίχνη μέσα στο οθωμανικό περιβάλλον, που όσο και αν είχε διαταράξει την προκάτοχη κατάσταση, σε μεγάλο βαθμό τη συντηρούσε», έχει γράψει ο Ευάγγελος Χεκίμογλου.
Η ονομασία της οδού, η τοπική παράδοση και οι αποσπασματικές ιστορικές μαρτυρίες αποτελούν τα μόνα τεκμήρια της ύπαρξής του, υπενθυμίζοντας την πυκνή και πολυστρωματική θρησκευτική ζωή της παλαιάς Θεσσαλονίκης.
Μέσα από τέτοιες περιπτώσεις καθίσταται φανερό ότι η ιστορία της πόλης δεν αποτυπώνεται μόνο στα μεγάλα σωζόμενα μνημεία, αλλά και στα ίχνη εκείνων που χάθηκαν, αφήνοντας ωστόσο διακριτά αποτυπώματα στη συλλογική μνήμη και στην τοπογραφία της.
Δες όλες τις γνωστές ή άγνωστες ιστορίες της στήλης Εσύ ήξερες ότι… πατώντας ΕΔΩ
*Πηγές:
Γραφείο Αναδείξεως και Προβολής των Ιερών Προσκυνημάτων της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης
Το παμπάλαιο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου που εξαφανίστηκε στην πυρκαγιά του 1890 και ο σοφός Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου / tetysolou.wordpress.com
