Εσύ ήξερες ότι… Το «αποτύπωμα» μιας αυτοκράτειρας είναι χαραγμένο εδώ και 7 αιώνες σε ένα εμβληματικό σημείο της Θεσσαλονίκης

Η Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.

Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.

Εσύ ήξερες ότι…

Όπως άλλες σύγχρονες ελληνιστικές πόλεις, η Θεσσαλονίκη περιτειχίστηκε αμέσως μετά την ίδρυσή της από τον βασιλιά Κάσανδρο το 315 π.Χ. με στόχο τη δημιουργία ενός νέου αστικού κέντρου με ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία που θα βρισκόταν σε επικοινωνία με τις περιοχές της βαλκανικής, μέσω οδικών και ποτάμιων αρτηριών αλλά και με τον γεωγραφικό χώρο του Αιγαίου και της Μεσογείου, μέσω θαλάσσης.

Τα τείχη στους αιώνες που ακολούθησαν επισκευάστηκαν, συμπληρώθηκαν, επεκτάθηκαν, τμήματά τους καταστράφηκαν και ξαναχτίστηκαν με πρωτοβουλία διαφόρων ρωμαίων και βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Η επικοινωνία της πόλης με την ύπαιθρο γινόταν με τις πύλες που ήταν ανοιγμένες στις τέσσερις πλευρές των τειχών και το βράδυ κλείδωναν για λόγους ασφάλειας.

Το 1355 υπήρχαν στο ανατολικό τμήμα του τείχους πέντε πύλες. Την εποχή αυτή, μετά το τέλος του κινήματος των Ζηλωτών, είχε εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη η αυτοκράτειρα Άννα Παλαιολογίνα. Η αυτοκράτειρα αποφάσισε να ασχοληθεί με την επιδιόρθωση και βελτίωση των τειχών της πόλης, καθώς ήταν η εποχή που η Θεσσαλονίκη ετοιμαζόταν να δεχθεί τις επιθέσεις του Ιωάννη Καντακουζηνού και του Στέφανου Δουσάν, κράλη των Σέρβων. Την ίδια εποχή, με πρωτοβουλία της Άννας ανοίχτηκαν στο τείχος δύο πύλες, στο τείχος που συνδέει τον Πύργο του Τριγωνίου με τον περίβολο της Ακρόπολης.

Η χρονολογία κατασκευής τους ανάγεται στα έτη 1355-1356, ενώ δεν διαφέρουν καθόλου στον τρόπο κατασκευής τους.

Βασίζονται σε δύο μαρμάρινες παραστάδες, σε μια από τις οποίες υπάρχει η παρακάτω χαραγμένη επιγραφή:

«ΑΝΗΓΕΡΘΗ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΠΥΛΗ ΟΡΙΣΜΩ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΑΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΙΑΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΣΠΟΙΝΗΣ ΚΥΡΑΣ ΑΝΝΗΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΙΝΗΣ ΥΠΗΡΕΤΗΣΑΝΤΟΣ ΚΑ[ΣΤΡΟ]ΥΛΑΚΟΣ ΙΩ(ΑΝΝΟΥ) ΧΑΜΑΕΤΟΥ ΤΟΥ ΚΟΙΑ[ΣΤΟΡΟΣ Τ]Ω ϚΩΞ[Δ΄ ΕΤΕΙ] ΙΝΔ(ΙΚΤΙΩΝΙ) Θ΄»

Δηλαδή:

«Η πύλη αυτή κατασκευάστηκε με εντολή της παντοδύναμης και σεβαστής δέσποινάς μας κυράς Άννας της Παλαιολογίνας, την εποχή που υπηρετούσε καστροφύλακας και δικαστικός διοικητής ο Ιωάννης ο Χαμαετός το έτος 6864 (=1355/56), ινδικτιώνα 9η»

Ποια ήταν η Άννα Παλαιολογίνα

Η (Ιωάννα) Άννα της Σαβοϊας (1306-1365) γνωστή και ως Άννα Παλαιολογίνα ή Γιοβάνα είχε γεννηθεί στο Chambery του δουκάτου της Σαβοϊας και ήταν κόρη του Αμεδαίου Ε’ της Σαβοϊας.

Έπειτα από συνοικέσιο, είχε παντρευτεί τον Ανδρόνικο τον Γ’ Παλαιολόγο. Άσκησε μεγάλη επιρροή στο σύζυγό της και στη βυζαντινή αυλή, στην οποία εισήγε στοιχεία του δυτικού πολιτισμού, δυτικές συνήθειες και ιπποτικά έθιμα, όπως οι κονταρομαχίες. Μετά το θάνατο του συζύγου της, η Άννα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή της Αυτοκρατορίας. Κατά τα έτη 1341-1347, εγινε αντιβασίλισσα του ανήλικου γιου της Ιωάννη Ε’.

Την περίοδο αυτή θα έρθει σε σύγκρουση με τον Ιωάννη Στ’ Καντακουζηνό, ο οποίος αναγορεύτηκε αυτοκράτορας στη Θράκη από τον στρατό. Η Άννα, υποχείριο δύο φιλόδοξων ανδρών, του πατριάρχη Καλέκα και του Αλέξιου Απόκαυκου, θα οδηγηθεί σε άστοχες ενέργειες, όπως η υποθήκευση των αυτοκρατορικών κοσμημάτων, η φυλάκιση του Γρηγορίου Παλαμά και η δήλωση υποταγής στον πάπα Ουρβανό Ε’.

Μετά την επικράτηση του Καντακουζηνού, ο γιος της Άννας, Ιωάννης Ε’ στέλνεται στη Θεσσαλονίκη, ως δεύτερος, κατώτερος αυτοκράτορας προκειμένου να αποφευχθεί νέα εμφύλια σύρραξη. Καθώς αυτός δεν άργησε εκεί να βρει υποστηρικτές με πιο σημαντικό τον Στέφανο Δουσάν, ο Καντακουζηνός θα στείλει την Άννα να μεσολαβήσει στον γιό της και στον Σέρβο ηγεμόνα για να μην προχωρήσουν σε επίθεση εναντίον του.

Μέσω των διαπραγματεύσεων που διεξήγε, η Θεσσαλονίκη σώθηκε από την επίθεση του Στέφανου Δουσάν. Έκτοτε και για δεκατέσσερα χρόνια η Άννα Παλαιολογίνα θα βασιλεύσει ως αυτοκράτειρα στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Θα εκδίδει διατάγματα, θα κόψει δικό της νόμισμα, ενώ μια σειρά αρχαιολογικών τεκμηρίων πιστοποιούν ως σήμερα την ιδιότητα και την εξουσία της, καθώς απεικονίζεται σε αυτά εστεμμένη με το μονόγραμμα Α, δηλαδή Αυγούστα.

Ως αυτοκράτειρα, έκανε διάφορες δωρεές σε μοναστήρια της πόλης με πιο σημαντική αυτήν στους Αγίους Ανάργυρους το 1360. Οι δωρεές αυτές την κατέστησαν αγαπητή στους Ορθόδοξους ιερείς, όπως ο Νικόλαος Καβάσιλας, ο οποίος συνέθεσε εγκώμιο προς τιμήν της. Πέθανε το 1365 ως μοναχή Αναστασία.

Δες όλες τις γνωστές ή άγνωστες ιστορίες της στήλης Εσύ ήξερες ότι… πατώντας ΕΔΩ

Πηγές:

Μονοπάτια της Ιστορίας του Δήμου Νεάπολης-Συκεών – info-neapolis-sykeon.gr

Γ. Γούναρη (1976), Τα τείχη της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη: Ι.Μ.Χ.Α., Γ. Βελένη, (1988) Τα τείχη της Θεσσαλονίκης: Από τον Κάσσανδρο ως τον Ηράκλειο, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, Ν. Πούλου (2012), ‘Τείχη’ στο Αποτυπώματα: Η βυζαντινή Θεσσαλονίκη σε φωτογραφίες και σχέδια της Βρετανικής Σχολής Αθηνών (1888-1910),  Λ. Ασπιώτη (2003), Τα κάστρα της Θεσσαλονίκης, 3η, Θεσσαλονίκη: Αφοι Κυριακίδη, Κ. Νίγδελη (2016), Δήμος Νεάπολης-Συκεών «Ο μεγάλος Καλλικρατικός Δήμος»