Εσύ ήξερες ότι… Το μοναδικό ελληνιστικό μνημείο της Θεσσαλονίκης συνδέεται με έναν μυστηριώδη αστικό θρύλο

Η Θεσσαλονίκη κρύβει ιστορίες σε κάθε γωνιά της. Από κτίρια και σημεία που προσπερνάμε καθημερινά μέχρι ιστορίες και μικρές λεπτομέρειες της πόλης που δύσκολα προσέχει κανείς ή δεν έχει ακούσει κάτι γι’ αυτές.

Αυτή η στήλη ξεψαχνίζει μικρά και μεγάλα μυστικά της πόλης.

Εσύ ήξερες ότι…

Στη Θεσσαλονίκη, επί της Αγίου Δημητρίου, θα συναντήσεις το μοναδικό ελληνιστικό μνημείο που διασώζεται στην πόλη και γύρω από αυτό είχε δημιουργηθεί ένας αστικός μύθος.

Πρόκειται για το Μάρμαρο του Φιδιού ή περισσότερη γνωστή στους Θεσσαλονικείς ως Στήλη των Όφεων που βρίσκεται πάνω στο πεζοδρόμιο έξω από το κτίριο της ΔΕΗ που βρίσκεται στην περιοχή.

Ένα σημείο που το προσπερνάς καθημερινά, αλλά ίσως να μη γνώριζες την ύπαρξη της συγκεκριμένης στήλης, την ιστορία του και τους θρύλους με τους οποίους έχει συνδεθεί.

Ο Χατζή-Ιωαννου στο έργο του Θερμαΐς, ήτοι περί Θεσσαλονίκης, Μέρος Α’ Ιστορία και Αρχαιολογία,(1879) αναφέρει πως το μνημείο ονομαζόταν όφεος μάρμαρον-Yilan mermer και αποδίδει ο ίδιος την ονομασία στο ενδεχόμενο να βρισκόταν τοποθετημένο στην κορυφή του ένα φίδι, ενώ και ο Gabriele Cavazza γραμματέας του Βενετού βάιλου Lorenzo Bernardo (Μάιος 1591 επισκέπτεται την πόλη) συνδέει το μνημείο με όφι τοποθετημένου επ’αυτού και καθιστάμενου αντικείμενο λατρείας. Όμως ο βενετός γραμματέας τοποθετεί το μνημείο με το φίδι σε περιοχή διαφορετική από τη σημερινή του μνημείου ενώ λέει πως ήταν κατασκευασμένη από πορφυρίτη. Η ταύτιση του μνημείου αυτού και κάθε ανάλογου με φίδια συνδέεται με λαϊκές δοξασίες σχετικές με την κατοίκιση τέτοιων μνημείων από δαίμονες με μορφή φιδιού.

Ο συγγραφέας και ερευνητής, Μάριος Μαρίνος Χαραλάμπους, στο βιβλίο του «Η μυστική ιστορία της Θεσσαλονίκης» μιλάει για τη Στήλη λέγοντας:

«Μην πλησιάζετε σ’ αυτά τα μάρμαρα γιατί… θα βγουν τα φίδια και θα σας φάνε».

Ο Χατζή-Ιωαννου κάνει λόγο για ένα «παράδοξον και άφωνον τούτο μνημείον».

Στην έρευνα της για το θέμα η καθηγήτρια του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, Θεοδοσία Στεφανίδου – Τιβερίου έχει γράψει:

«για το φίδι, που συνδέθηκε τόσο με την κολόνα από πορφυρίτη όσο και με τον Κίονα των Όφεων (Yılan Mermer), μπορούμε να πούμε ότι έχει να κάνει με μία λαϊκή δοξασία, σύμφωνα με την οποία κάποιος δαίμων με τη μορφή φιδιού κατοικούσε σε κάθε τέτοιου είδους μνημείο. Γύρω από τα αντίστοιχα μνημεία της Κωνσταντινούπολης δημιουργήθηκαν, ως γνωστόν, διάφορες παραδόσεις, στις οποίες οι κίονες αποκτούσαν απειλητικό χαρακτήρα ή ενίοτε προστατευτικές δυνάμεις».

Η Στεφανίδου-Τιβερίου εκτιμά πως αποτελούσε βάση ελεύθερου στημένου ανδριάντα, πιθανώς αυτοκράτορα, της περιόδου από τον 4ο έως τον 6ο αι. Έτσι προβαλλόταν ο τιμώμενος αυτοκράτορας και σημαδευόταν η πολεδομική εικόνα της πόλης.

Το Μάρμαρο του Φιδιού βρίσκεται στο δυτικό τμήμα της οδού Αγίου Δημητρίου, σε απόσταση 430 μ. περίπου από το δυτικό τείχος της πόλης της Θεσσαλονίκης και πάνω στην πορεία του αρχαίου οδικού άξονα που ξεκινούσε από τη Ληταία Πύλη και κατέληγε στη Νέα Χρυσή Πύλη.

Ήταν ενταγμένο σε μια πλατεία που ανοιγόταν στη νότια πλευρά του δρόμου, γνωστή ως Πλατεία Όφεων, εξαιτίας του αρχαίου μνημείου το οποίο έφερε την ονομασία Μάρμαρο του Φιδιού.

Στις αρχές του 20ου αι. από φωτογραφίες της εποχής φαίνεται πως πάνω του στηρίχθηκε φωτιστικός φανός.

Σε παλαιότερες φωτογραφίες στην άκρη του βάθρου υπήρχε δημόσια κρήνη και γούρνα για να δροσίζονται περαστικοί και υποζύγια.

Η πυρκαγιά του 1917 δεν το κατέστρεψε, όμως η κρηπίδα του καταχώθηκε λόγω της ανόδου της στάθμης του δρόμου.

Το 1975 μετακινήθηκε από την αρχική του θέση λόγω της διαπλάτυνσης της οδού Αγίου Δημητρίου.

Ο ΟΤΕ τη χρησιμοποιούσε ως τηλεφωνική κολώνα, ενώ μέχρι και σήμερα πέφτει «θύμα» βανδαλισμών από ανεγκέφαλους που αφήνουν πάνω μουτζούρες ως… αποτύπωμα τους.

Πρόκειται για ορθογώνιο μονολιθικό πεσσό, ύψους 3,50 μέτρων και 0,95 μέτρων πλάτους της κάθε πλευράς. Είναι πάνω σε βαθμιδωτό βάθρο αποτελούμενο από έξι βαθμίδες και πιθανότατα χρησίμευε ολόκληρη η κατασκευή ως βάση για την στήριξη μνημειακού κίονα, ο οποίος ιδρύθηκε ίσως για ανάμνηση κάποιου σημαντικού γεγονότος

Η κρηπίδα αποτελείται από λιθόπλινθους λαξευμένους τα κενά μεταξύ των οποίων γέμιζαν από μικρούς αργούς λίθους και κονίαμα. Κάτω από την έκτη και κατώτερη βαθμίδα βρίσκεται η θεμελίωσή του, η οποία είναι κατασκευασμένη από ισχυρό λιθόδεμα.

Μαζί με την κρηπίδα το συνολικό ύψος της κατασκευής είναι 5,80 μ. Όλες οι όψεις του βάθρου είναι διακοσμημένες με ορθογώνιο πλαίσιο από κυμάτιο. Στην επίστεψη διαμορφώνεται χαμηλότερα πλατιά ταινία και πάνω από αυτή κυματιοφόρο γείσο με οδόντες, ενώ ένα υψυλό κοίλο κυμάτιο όμοι με cavetto (σχήμα τεταρτοκύκλιο). Επάνω στην επίστεψη αυτή εδράζεται μια υψηλή πλίνθος για τη στήριξη της βάσης του κίονα, η οποία αποτελείται από σπείρα, χαμηλή σκοτία και ένα κυλινδρικό στοιχείο στη θέση της δεύτερης σπείρας. Στην επιφάνεια έδρασης του κίονα υπάρχει τόρμος γόμφου, και μια μικρότερη οπή. Μια κατακόρυφη ρωγμή διατρέχει το βάθρο σε ολόκληρο το ύψος της βόρειας και νότιας πλευράς του, ενώ καλύτερα διατηρημένη όψη είναι η βόρεια.

Η διάμετρος της βάσης είναι περίπου 0,80 μ. και ο κορμός εκτιμάται πως είχε ύψος 6,50 μ.με το συνολικό ύψος του μνημείου να είναι 13μ.

Οι δεισιδαιμονίες γύρω από την ύπαρξη της ενισχύθηκαν και από το γεγονός ότι η Στήλη καταφέρνει να διατηρείται μέχρι και σήμερα σε πείσμα των αιώνων που εξαφάνισαν οτιδήποτε άλλο συνδέονταν σε κτιριακό επίπεδο μ΄αυτήν. Διέφυγε από τους Βυζαντινούς, την σεβάστηκαν οι Τούρκοι, που απέδιδαν υπερφυσικές ιδιότητες στους αρχαίους κίονες, και τελικά αποφασίστηκε η τύχη της με το πέρασμα στην αιώνια ανωνυμία και αφάνεια στη μοντέρνα εποχή.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Θεσσαλονικέα ιδιοκτήτη του ρεστοράν “Σουτζουκάκια Ρογκότη” (παλαιά στην οδό Ρογκότη, τώρα στην οδό Βενιζέλου) κ. Γεωργίου Βαϊρλή, υπήρχε ένας ακόμη θρύλος γύρω από την περίφημη Στήλη.

“Μετά τη μεγάλη πυρκαϊά του 1917, από ψηλά στα μπαΐρια όπου μέναμε, (εξ ου και το επίθετο Βαϊρλής), μπορούσε κανείς να ιδεί τη Θεσσαλονίκη από τη μία άκρη έως την άλλη πέρα-πέρα σαν πλάκα, τα σπίτια που είχαν σωθεί, το λιμάνι, το Μπεχτσινάρ. Όλα κάτω μας φαίνονταν προσιτά. Κατεβαίναμε λοιπόν αρκετά παιδιά από τη γειτονιά μας και φτάναμε έως το Βαρδάρη, τη φράγκικη συνοικία, το λιμάνι, τη θάλασσα, περιδιαβαίνοντας και σταματώντας εδώ κι εκεί σε διάφορες γειτονιές για να παίξουμε με τα παιδιά που έμεναν εκεί. Τα παιδιά των διάφορων γειτονιών, μας είχαν μάθει πια και μας περίμεναν με ενθουσιασμό. Ξεκινούσαμε από το πρωί και γυρίζαμε στα σπίτια μας όταν βράδιαζε. Στο γυρισμό συχνά σταματούσαμε στην εβραϊκή γειτονιά του Γιλάν Μερμέρ, στην τωρινή Αγίου Δημητρίου με την αρχαία σχισμένη στήλη και το μεγάλο δέντρο δίπλα της και παίζαμε εκεί με τα Εβραιόπουλα. Δύο μάλιστα με είχαν συνηθίσει και άρεζαν να παίζουν μαζί μου”.

Και συνεχίζει τη διήγηση για τον θρύλο με τα φίδια:

“Όταν όμως άρχιζε να σκοτεινιάζει τα παιδάκια των Εβραίων έδειχναν φοβισμένα και άρχιζαν να απομακρύνονται από τη Στήλη αυτήν αποφεύγοντάς την, διότι υπήρχε ένας θρύλος συνδεδεμένος μαζί της, ότι κάποτες γέμισε η πόλη φίδια, τα οποία υπήρχαν αμέτρητα και με μεγάλη πυκνότητα γύρω της, ώστε θεωρήθηκε ότι έβγαιναν από αυτήν. Έτσι απέκτησε και την όνομα “Στήλη των Όφεων”. Μέσα στην απελπισία του ο κόσμος κάλεσε τότε ένα εξορκιστή Χότζα, ο οποίος και απομάκρυνε τα ερπετά, χρησιμοποιώντας τις μαγικές του δυνάμεις!”.

Την επόμενη φορά λοιπόν που θα περπατήσεις στην Αγίου Δημητρίου κάνε μια στάση στο νούμερο 36 και πρόσεξε καλά μην βγει από τη σχισμή της στήλης κάποιο φίδι…

Δες όλες τις γνωστές ή άγνωστες ιστορίες της στήλης Εσύ ήξερες ότι… πατώντας ΕΔΩ

*Πηγές:

«Yılan Mermer (Στήλη των ΄Οφεων): Ένα απαξιωμένο Μνημείο της Θεσσαλονίκης | ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ». www.auth.gr.

Κύα Τζήμου,  «Αστικοί Μύθοι: Η στήλη των Όφεων – Parallaxi Magazine»

Θεοδοσία Στεφανίδου-Τιβέριου, «Το Μάρμαρο του Φιδιού στη Θεσσαλονίκη: ένα μνημείο για τον αυτοκράτορα», Αρχαιολογική Εφημερίς,τομ.154 (2015)

Αικατερίνη Ρωμιοπούλου,«Μακεδονία-Ανασκαφαί-Νομός Θεσσαλονίκης-Θεσσαλονίκη-Πεσσός επί βαθμιδωτού βάθρου επί της οδού Αγίου Δημητρίου», Αρχαιολογικόν Δελτίον, τομ.30(1975)Β2-Χρονικά, Αθήναι, 1983,

Διπλωματική εργασία «Αόρατες Πόλεις: Ανακαλύπτοντας το παλίμψηστο της Θεσσαλονίκης με τη χρήση των νέων τεχνολογιών» της αρχαιολόγου Ελευθερίας Θεοδωρούδη

Μάριος Μαρίνος Χαραλάμπους, «Η μυστική ιστορία της Θεσσαλονίκης», Εκδόσεις Αρχέτυπο, 2002