From Birds Eye to Birds Like: Πώς από ένα παγκάκι βλέπεις την πόλη διαφορετικά
Τρεις φοιτητές της Αρχιτεκτονικής ΑΠΘ, ο Μαυριανός, η Δήμητρα και ο Στέργιος μιλούν στην parallaxi με αφορμή το βίντεο που έφτιαξαν για το πάρκο της Ξηροκρήνης
Εικόνες: Δήμητρα Κύρκου
Πάνω στα καλώδια της ΔΕΗ, μερικά πουλιά ισορροπούν πλάι-πλάι. Κοιτούν από ψηλά το πάρκο της Ξηροκρήνης. Χαζεύουν τα παιδιά που κάνουν κούνια και προσπαθούν να τα φτάσουν, κλωτσώντας τον αέρα με τα πόδια τους. Ρίχνουν μια ματιά και στις μανάδες τους, που περιμένουν υπομονετικά, στηρίζοντας τα κουρασμένα τους κορμιά στα κόκκινα παγκάκια, να τελειώσει η ώρα του παιχνιδιού, για να γυρίσουν σπίτι τους.
Μετά, πετούν. Πετούν και συναντούν και άλλα κόκκινα παγκάκια. Μόνο που σε αυτά, κάθονται δύο παππούδες. Έχουν ακουμπήσει τα μπαστούνια δίπλα τους και παίζουν ντόμινο, πάνω σε ένα χάρτινο κουτί που τοποθέτησαν ανάμεσά τους.
Τρεις φοιτητές της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΑΠΘ, ο Μαυριανός Βελέντζας, η Δήμητρα Κύρκου και ο Στέργιος Εμμανουηλίδης, στο πλαίσιο του μαθήματος του Αστικού Σχεδιασμού, προσπάθησαν να ξεφύγουν από την παραπάνω ματιά των πουλιών, που όπως εξηγούν θυμίζει τον κλασικό, παλιό τρόπο, με τον οποίο οι αρχιτέκτονες κοιτούσαν τον χώρο, αποστασιοποιημένα, από πάνω προς τα κάτω, αντιμετωπίζοντας τον απλά σαν ύλη.
Σε ένα ολιγόλεπτο βίντεο, αποτύπωσαν τη θεατή καθημερινότητα που συχνά προσπερνάμε, άκουσαν τους κατοίκους της περιοχής, γίνανε οι ίδιοι παρατηρητές και τα πουλιά μεταμορφώθηκαν σε ανθρώπους που μετακινούνται στον χώρο.
«Κάθε αρχιτέκτονας και κάθε σχεδιαστής, κάθε ομάδα και συλλογικότητα δρα με έναν διαφορετικό τρόπο. Ως επί το πλείστον, βλέπουμε έργα που συνήθως σχεδιάζονται αποκομμένα από την κοινότητα -αυτό που λέμε top down, bird view. Κοιτάμε το περιβάλλον από ψηλά, εντοπίζουμε τι λείπει και αρχίζουμε να τοποθετούμε ή να αφαιρούμε πράγματα. Όταν όμως, πλησιάσεις και δώσεις χρόνο σε μια κοινότητα για να σου πει τι χρειάζεται ουσιαστικά και τι νιώθει, τότε αρχίζουν και προκύπτουν πιο ευρηματικές, πιο ζωντανές και ηθικές, λύσεις. Γιατί, στην τελική αυτοί οι άνθρωποι ζουν το μέρος και όχι αυτός που το σχεδιάζει», αναφέρει αρχικά ο Μαυριανός.
«Η γειτονιά είναι οι άνθρωποί της και όχι απλά ένας χώρος», τονίζει η Δήμητρα διευκρινίζοντας πως «σε εκείνους θα έπρεπε να δίνουμε περισσότερη σημασία, όταν σχεδιάζουμε και σκεφτόμαστε να αλλάξουμε κάτι. Η δημιουργία αυτού του βίντεο ήταν πολύ κομβική για εμένα, καθώς ήταν από τις πρώτες φορές, στο Πανεπιστήμιο, που μιλήσαμε με κόσμο που όντως μένει στο μέρος που μελετούσαμε, παίρναμε τις δικιές τους απόψεις και την εμπειρία. Οπότε, νομίζω πως αυτή η διαδικασία με έκανε να αλλάξω αρκετά τον τρόπο με τον οποίο βλέπω τα πράγματα».
Οι τρεις φοιτητές αναδεικνύουν ως πρωτεύουσα αναγκαιότητα για τον σχεδιασμό των πόλεων, την άμεση και καθολική συμμετοχή των πολιτών που κατοικούν στο σημείο, μια πρακτική που απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό από την Ελλάδα.
«Υπάρχουν βέβαια, πλέον και είναι πολύ θετικό- κάποιες πρωτοβουλίες που εντάσσουν το συμμετοχικό σχεδιασμό και προσπαθούν να βάλουν τους χρήστες και τους κατοίκους μέσα σε αυτό, ωστόσο σε σχέση με άλλες χώρες της Ευρώπης είμαστε αρκετά πιο πίσω και σίγουρα πιο πίσω στο να υλοποιούνται τα πράγματα τα οποία συζητούνται σε τέτοιες διαδικασίες», υπογραμμίζει η Δήμητρα.
Την ίδια ώρα, ο Στέργιος διαπιστώνει πως «ενώ, πολλές φορές ο σχεδιασμός φαίνεται να αντιδράει προς όφελος του του κατοίκου, στην πραγματικότητα ακολουθούν κάποιες άλλες τάσεις της σύγχρονης πραγματικότητας, που κυρίως -έτσι όπως το είδαμε από την εργασία- κρύβουν ιδιωτικό όφελος και όχι τόσο πολύ μία κοινή δημόσια πρακτική. Υπάρχει μια πιο ωφελιμιστική προσέγγιση».
«Γενικότερα, ο στόχος του αρχιτεκτονικού περιβάλλοντος είναι να ενημερώνει την ανθρώπινη εμπειρία, να εμπνέεται από αυτήν και να την εμπλουτίζει με καινούργια ερεθίσματα, με καινούργιες γνώσεις, με καινούργιες εμπειρίες. Αυτό το καινούργιο έρχεται γνωρίζοντας τους ανθρώπους, γνωρίζοντας τις ανάγκες τους, γνωρίζοντας το τι πραγματικά συμβαίνει σε έναν τόπο. Εκεί είναι που μπορείς να προτείνεις μια αρχιτεκτονική λύση», επισημαίνει ο Μαυριανός.
Οι εικόνες της αστικής πραγματικότητας που καταγράφονται μέσα από τη ματιά των φοιτητών σκιαγραφούν -πέρα από το φυσικό χώρο- αλλά και τις διάφορες διαστάσεις της καθημερινής ζωής. Η αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων, κτιρίων, δρόμων και ζώων μετατρέπονται σε φορείς νοημάτων.
«Είναι η πραγματικότητα της συγκεκριμένης περιοχής. Στιγμιότυπα της καθημερινότητας που νομίζω ότι δείχνουν πολύ καλά το κλίμα. Το συναίσθημα της παραίτησης, ας πούμε», αναφέρει ο Στέργιος και προσθέτει πως η εικόνα που ξεχωρίζει ο ίδιος είναι αυτή «με τους παππούδες που παίζουν στο παγκάκι ντόμινο. Αυτό μου δίνει μια φιλοδοξία ότι μπορεί να υπάρξει μια χαρούμενη στιγμή και μια ικανοποιητική εμπειρία στο δημόσιο χώρο, οπουδήποτε και αν είσαι. Όσο άθλιες και αν είναι οι συνθήκες, μπορείς να βρεις αυτήν τη χαρούμενη στιγμή. Υπάρχει ένα πνεύμα, παρόλο που είναι παρατημένη περιοχή, να ανατρέψουν τη μοίρα τους οι κάτοικοι».
Ο Μαυριανός συμπληρώνει, μιλώντας για τη σημασία των κόκκινων παγκακίων στο ελληνικό αστικό τοπίο. «Αν ένας άνθρωπος καθίσει σε ένα παγκάκι, σε οποιαδήποτε γωνία, και απλά παρατηρεί τι συμβαίνει, θα συνειδητοποιήσει ότι θα δει πολύ περισσότερα πράγματα από αυτά που θα περίμενε. Συμβαίνουν πολλές μικρές κινήσεις μέσα στην καθημερινότητα. Ορατές και αόρατες επαφές μεταξύ των ανθρώπων, πραγμάτων, ζώων. Η συγκεκριμένη εικόνα, με το παιχνίδι στο παγκάκι, αποτέλεσε το πιο σημαντικό κομμάτι του βίντεο, γιατί ακριβώς δείχνει ανθρώπους οι οποίοι είναι και από διαφορετικές εθνικότητες, που συνδέονται μέσα από ένα παιχνίδι, πάνω σε ένα κόκκινο παγκάκι. Οπότε αυτή η νύξη μεταξύ των ατόμων από διαφορετικές εθνικότητες που παίζουν ένα αλβανικό παιχνίδι, πάνω σε ένα ελληνικό παγκάκι, θεωρήσαμε πως είναι μια από τις πιο δυνατές εικόνες για να περιγράψουμε το τι συμβαίνει μέσα σε αυτήν την περιοχή».
Ζώντας και σπουδάζοντας στη Θεσσαλονίκη, οι τρεις φοιτητές μιλούν για τις αλλαγές που θεωρούν οι ίδιοι απαραίτητες για την πόλη.
«Η Θεσσαλονίκη έχει το δικό της παλίμψηστο, εννοώντας ότι περπατώντας απλά σε έναν δρόμο φανερώνονται όλες οι διαφορετικές χρονικότητες της πόλης. Βλέπουμε παντού αυτήν τη μίξη. Από τη μια έχεις ένα χάνι και ακριβώς δίπλα είναι ένα μεσοπολεμικό κτίριο και λίγο πιο πέρα μια πολυκατοικία της αντιπαροχής. Ουσιαστικά, εμείς αυτό που λέμε είναι να μπορείς να το αναλύεις, να το διαβάζεις το τοπίο.
Με απογοητεύει πάρα πολύ λοιπόν, το ότι επί χρόνια ολόκληρα, εκατοντάδες φοιτητές βγάζουμε προτάσεις και ιδέες και όλη αυτή η δημιουργικότητα, η νεανική ματιά, τα πιστεύω, τα θέλω μιας άλλης γενιάς, δεν λαμβάνονται υπόψιν. Όσο είμαστε φοιτητές, δεν γνωρίζουμε ό,τι ισχύει για το χώρο, κάθε νομοθεσία, οπότε ουσιαστικά φανταζόμαστε ένα διαφορετικό τρόπο για να κατοικούμε. Και όλοι αυτοί οι διαφορετικοί τρόποι που σκιαγραφούν ένα καινούργιο νομοθετικό, θεωρητικό πλαίσιο, απλά χάνονται. Οπότε, από τη στιγμή που η πόλη είναι ένα κέντρο με τόσους φοιτητές οι οποίοι ασταμάτητα αγωνίζονται, κάνουν ερευνητικές και διπλωματικές εργασίες, και ασχολούνται με τους χώρους της πόλης, θα ήθελα να δω όντως να παίρνουν οι αρμόδιοι αυτή τους την προσπάθεια σοβαρά.
Ο κάθε άνθρωπος, ο οποίος ζει σε μια πόλη, έχει σημασία και θα έπρεπε να έχει λόγο σε αυτά που συμβαίνουν. Ειδικά, όταν μας απασχολούν θέματα που αφορούν χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, πρέπει να δίνεται και σε αυτούς τους ανθρώπους τρόπος για να μιλήσουν, και πολλές φορές αυτός ο τρόπος δεν είναι ένα μεγάλο συνέδριο. Χρειάζεται μια πιο λεπτή προσέγγιση σε αυτά τα ζητήματα, μια δια ζώσης, πιο συμμετοχική δράση που να δίνεται σε όλους τους ανθρώπους μια ευκαιρία στο να εκφραστούν», καταλήγει ο Μαυριανός.
Η Δήμητρα προσθέτει: «Να ρωτάμε περισσότερο τους ανθρώπους. Σαν αρχιτέκτονες και σχεδιαστές γενικότερα, έχουμε μια τάση να τα βλέπουμε όλα από πάνω και λίγο από τη δική μας πλευρά, χωρίς να έχουμε ζήσει τον τόπο. Είναι πολύ σημαντικό να ακούσεις αυτούς που λειτουργούν κάθε μέρα μέσα σε ένα χώρο, γιατί κάπως έτσι καταλήγουμε να αδειάζουν γειτονιές και στο να εκτοπίζονται άνθρωποι από γειτονιές που έμεναν καιρό, γιατί ακριβώς κάνουμε αλλαγές χωρίς να σκεφτόμαστε τι υπάρχει ήδη εκεί και πως αυτό θα συντηρηθεί».
Ο Στέργιος, τέλος, λέει πως θα έβαζε και άλλο πράσινο. «Είναι πολύ απλό για εμένα. Οι άνθρωποι θέλουν πράσινο για να νιώθουν πιο ήρεμοι, πιο συνδεδεμένοι με τον κόσμο γύρω τους. Νομίζω πως το πράσινο είναι μια πάρα πολύ καλή αρχή για οτιδήποτε άλλο».
Δείτε το βίντεο που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του μαθήματος Αστικού Σχεδιασμού του ΑΠΘ:
