Η μεγαλύτερη ναζιστική θηριωδία στη Μακεδονία: Η σφαγή 318 αμάχων από το «κτήνος» των SS
Η μαύρη επέτειος, η ιστορία που γράφτηκε από αίμα και στάχτη και το θαύμα της «αναγέννησης» ενός μαρτυρικού τόπου
Υπάρχουν σελίδες στην ιστορία που γράφτηκαν με αίμα και στάχτη.
Η 23η Απριλίου του 1944 είναι η πιο μαύρη για την περιοχή της Μακεδονίας. Στους Πύργους Κοζάνης (τη θρυλική βυζαντινή Κατράνιτσα), η σημερινή επέτειος δεν αποτελεί απλά έναν φόρο τιμής για τα θύματα, αλλά μια σπαρακτική κραυγή για ιστορική δικαιοσύνη που παραμένει ζωντανή 82 χρόνια μετά τις φρικαλεότητες που σημειώθηκαν σε αυτή τη μικρή κουκίδα του χάρτη που σημάδεψαν για πάντα όσους τη βίωσαν και επέζησαν.
Με αφορμή την μαύρη αυτή επέτειο, συνομιλήσαμε με τον πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας Πύργων, Δημήτρη Σαμπακίδη, ο οποίος επιχείρησε να ξετυλίξει το κουβάρι μιας ιστορίας που ξεκινά από την απόλυτη φρίκη και φτάνει μέχρι τη σημερινή εντυπωσιακή αναγέννηση του χωριού.
Το «κτήνος» και η επιχείρηση και «Μαγιάτικη Καταιγίδα»
Πίσω (και) από αυτή τη σφαγή βρισκόταν ο διαβόητος συνταγματάρχης των SS και διοικητής του 7ου Συντάγματος της 4ης Τεθωρακισμένης Μεραρχίας Γρεναδιέρων, Karl Schümers, ένας από τους πιο αδίστακτους αξιωματικούς ενδεχομένως σε όλο το Γ’ Ράιχ.
Ο άνθρωπος που με δικές του επιχειρήσεις αιματοκύλησε το Δίστομο (Ιούνιος 1944), την Υπάτη και την Σπερχειάδα (Ιούνιος 1944) εφάρμοσε στους Πύργους τη στρατηγική της «καμένης γης» κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Maigewitter» (Μαγιάτικη Καταιγίδα). Οι ναζί έχοντας υποστεί τεράστιες απώλειες από την Εθνική Αντίσταση στο Βέρμιο, ξέσπασαν με μανία στον άμαχο πληθυσμό.
Σύμφωνα με συγκεκριμένες μαρτυρίες, μια από αυτές τις ενέδρες φέρεται να στήθηκε από αντάρτες σε διερχόμενη φάλαγγα φορτηγών του συντάγματος του Schümers στην Καστανιά, στις 8 Απριλίου 1944. Επίθεση που προκάλεσε βαριές ανθρώπινες και υλικές απώλειες καθώς επίσης και την οργή του Γερμανού συνταγματάρχη που ζήτησε άμεσα αντίποινα.
Εξάλλου η ιστορική έρευνα για τον Schümers, αναφέρει ότι δεν αναζητούσε μαχητές, παρά προτιμούσε να εφαρμόζει τη στρατηγική των συλλογικών αντιποίνων, ξεκληρίζοντας χωριά ολόκληρα. Είχε μάλιστα παρασημοφορηθεί από τη Βέρμαχτ με τον Σταυρό των Ιπποτών, τον οποίο κέρδισε διαπράττοντας μαζικές εκτελέσεις αμάχων, τους οποίους βάφτιζε ένοπλους αντάρτες
Τελικά, ο Γερμανός συνταγματάρχης, σκοτώθηκε λίγους μήνες μετά την καταστροφή των Πύργων, τον Αύγουστο του 1944 στην Άρτα, όταν το αυτοκίνητό του έπεσε σε νάρκη που είχαν τοποθετήσει αντάρτες.
Η «ιεροσυλία» των αριθμών που σοκάρει
Συχνά γίνεται λόγος για τη θέση των Πύργων στη μακάβρια λίστα των Ολοκαυτωμάτων που σημάδεψαν εκείνα τα ταραγμένα χρόνια και εξαφάνισαν από το χάρτη ολόκληρα χωριά.
«Μοιάζει με ιεροσυλία να μιλάμε για αριθμό θυμάτων, γιατί κάθε ψυχή είναι πολύτιμη. Όμως, επί του επιστητού, το Ολοκαύτωμα των Πύργων είναι το πρώτο σε όλη την Ελλάδα σε αριθμό θυμάτων σε έναν και μόνο οικισμό. Τα Καλάβρυτα, έχουν 18 οικισμούς που αθροίζουν τον αριθμό των νεκρών. Εμείς ξέρουμε ότι είμαστε το δεύτερο πανελλαδικά, αλλά πιστέψτε μας η πληγή παραμένει η ίδια».
«Ήμασταν το κέντρο αναφοράς, γι’ αυτό μας ρήμαξαν»
Ο κ. Σαμπακίδης αναδεικνύει μια πτυχή που συχνά παραβλέπεται: τον πλούτο της τότε Κατράνιτσας που προκάλεσε τον φθόνο των Ελλήνων συνεργατών των Γερμανών που δρούσαν κυρίως στα γύρω χωριά. «Η Κατράνιτσα ήταν το κέντρο αναφοράς – εμπορικό, κοινωνικό και οικονομικό. Είχε δικαστήρια, βιομηχανία, ήταν η έδρα του Δεσπότη. Οι συνεργάτες των Γερμανών εκμεταλλεύτηκαν την οργή των κατακτητών για να καταστραφεί το χωριό μας και να αρπάξουν αυτόν τον πλούτο», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι Γερμανοί αναζητούσαν εκδίκηση αλλά οι συνεργάτες τους διψούσαν για πλιάτσικο.
Το χρονικό της σφαγής: Ανήμερα της Κυριακής του Θωμά και της γιορτής του Αγίου Γεωργίου
Ήταν ξημερώματα της 23ης Απριλίου του 1944. Οι κάτοικοι ετοιμάζονταν για τη διπλή γιορτή (Κυριακή του Θωμά και Αγίου Γεωργίου). Τα γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν από τρία σημεία, πιάνοντας τους κατοίκους απροετοίμαστους, την ώρα που άλλοι φρόντιζαν τα ζωντανά τους, άλλοι ετοιμάζονταν για την εκκλησία και άλλοι βρισκόταν ακόμη στο κρεβάτι τους. Ο απολογισμός τραγικός: 318 ψυχές χάθηκαν, κυρίως γυναίκες και παιδιά που κάηκαν ζωντανοί σε αχυρώνες.
1.400 επιζήσαντες από τους Πύργους και το Μεσόβουνο οδηγήθηκαν πεζοί, ως όμηροι, σε χάνι της Πτολεμαΐδας. Καταστράφηκαν τα 365 από τα 385 σπίτια, δημόσια κτήρια και εκκλησίες (εκτός από τρεις) και κατασχέθηκαν οικοσκευές, ζώα, τουλάχιστον 10 τόνοι σιτάρι, 12.000 γιδοπρόβατα, 3.500 ιπποειδή και βοοειδή.
Επίσης διαπράχθηκαν βιασμοί οι οποίοι κατ’ άλλες μαρτυρίες συνέβησαν μέσα στον ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και κατ’ άλλους στην πλατεία του χωριού.
Η αγριότητα δεν είχε προηγούμενο. Άνθρωποι κάθε ηλικίας συγκεντρώθηκαν στην πλατεία, ενώ δεκάδες άλλοι, κυρίως γυναίκες, παιδιά και βρέφη, οδηγήθηκαν σε διάφορα σημεία και αρχοντικά όπου απανθρακώθηκαν.
Σύμφωνα δε με πηγές, οι Γερμανοί δεν έδρασαν μόνοι αλλά είχαν στο πλευρό τους:
- Ιταλούς που είχαν ενταχθει δια της βίας ή εθελοντικά στη Βέρμαχτ, μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας το φθινόπωρο του 1943
- Μουσουλμάνους εθελοντές από το Τουρκμενιστάν
- Μισθοφόρους Έλληνες του «Ελληνικού Εθελοντικού Σώματος Γεώργιος Πούλος» που έδρευε στην Πτολεμαΐδα
- Έλληνες «εθνικιστές» από τους γύρω οικισμούς, στα χωριά των οποίων είχαν επιτεθεί προηγουμένως οι αντάρτες του ΕΛΑΣ
- Έλληνες συνεργάτες των Γερμανών, κυρίως τουρκόφωνοι πρόσφυγες.
Εκτός από τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο, κανείς από τους υπευθύνους της σφαγής των Πύργων και της Εορδαίας γενικότερα, Γερμανούς, Τουρκμένιους και Έλληνες, δεν τιμωρήθηκε αργότερα από τις ελληνικές αρχές.
Η αναστήλωση μέσα από τις στάχτες: «Έκαναν την καρδιά τους πέτρα»
Παρά την ολοκληρωτική καταστροφή, κατά την οποία τίποτα στο χωριό δεν έμεινε όρθιο, στο πέρασμα των ετών οι Πύργοι κατάφεραν να ορθοποδήσουν. Ο κ. Σαμπακίδης περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο την επόμενη ημέρα: «Οι άνθρωποι έκαναν την καρδιά τους πέτρα. Κάποιες οικογένειες ξεκληρίστηκαν, σε άλλες έμεινε μόνο ένας επιζών, κάποια παιδιά έμειναν ορφανά και τα μεγάλωσαν οι γείτονες. Αλλά οι ζωντανοί έπρεπε να σηκωθούν και να συνεχίσουν. Να δημιουργήσουν κάτι πάνω σε αυτό το τίποτα που δεν είχε μείνει όρθιο. Έπρεπε να ζήσουν για τα παιδιά που απέμειναν. Και τα κατάφεραν. Με πόνο ψυχής, με πολύ κόπο, αλλά τα κατάφεραν».
Η σκληρή θέση για το «σήμερα» και τις γερμανικές αποζημιώσεις
Ο πρόεδρος της Τοπικής Κοινότητας Πύργων δεν κρύβει την πικρία του για τη σύγχρονη στάση της Γερμανίας, αλλά και για τη διαχείριση της μνήμης από άλλες μαρτυρικές πόλεις, ξεκαθαρίζοντας γιατί ο ίδιος τηρεί μια πιο σκληρή στάση:
«Οι Γερμανός κατακτητής δεν έφυγε ποτέ πραγματικά. Παραμένει αμετανόητος και ό,τι δεν ολοκλήρωσε με τον Χίτλερ, το υλοποιεί σήμερα οικονομικά, χωρίς σφαίρες. Γι’ αυτό εγώ δεν καλώ ποτέ στο χωριό μου Γερμανό πρόξενο, όπως κάνουν κάποιοι άλλοι. Θεωρώ ακραία υποδούλωση να καλούνται σε εκδηλώσεις ιστορικής μνήμης αυτοί που δεν έχουν μετανοήσει και δεν αποδίδουν αυτά που το Διεθνές Δίκαιο επιβάλλει στην Ελλάδα» υπογραμμίζει.
Να σημειωθεί ότι φέτος, λόγω του Πασχαλινού τυπικού (καθώς δεν τελούνται μνημόσυνα μέχρι την Κυριακή του Θωμά), αλλά και επίσημης γιορτής στη Μητρόπολη Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας, οι επίσημες εκδηλώσεις μνήμης θα πραγματοποιηθούν την Κυριακή 3 Μαϊου.
Οι Πύργοι σήμερα: Ένα οικονομικό και δημογραφικό «θαύμα»
Σήμερα οι Πύργοι εκτός από ένας τόπος μνήμης, αποτελούν κι ένα από τα πιο ζωντανά χωριά της Ελλάδας καταγράφοντας:
Δημογραφική ανάκαμψη: Από την πλήρη διάλυση που προκάλεσε το Ολοκαύτωμα, το χωριό σήμερα μετρά 920 κατοίκους και είναι το μοναδικό στη Δυτική Μακεδονία, με θετικό δημογραφικό πρόσημο σε παιδιά δημοτικού.
Οικονομική σταθερότητα: Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Οικονομικής Ανάπτυξης, τα οποία επικαλέστηκε ο κ. Σαμπακίδης, οι Πύργοι βρίσκονται στα τρια κορυφαία χωριά πανελλαδικά σε επίπεδο οικονομικών μεγεθών και επενδύσεων στον πρωτογενή τομέα (καλλιέργειες μήλου και κερασιών).
Πόλος έλξης: Όπως σημειώνει ο πρόεδρος της Τοπικής Κοινότητας, μαθητές από όλη τη Μακεδονία επισκέπτονται πλέον το χωριό για να μάθουν την ιστορία του, ενώ τις εκδηλώσεις της κοινότητας έχουν τιμήσει με την παρουσία τους δύο πρόεδροι της Δημοκρατίας (Κωστής Στεφανόπουλος, Κάρολος Παπούλιας).
Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Σαμπακίδης απευθύνει ανοιχτή πρόσκληση σε όλους όσους ενδιαφέρονται να επισκεφθούν το χωριό κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων προκειμένου να δουν από κοντά πως ένας τόπος που σφραγίστηκε από τον θάνατο, κατάφερε να γίνει σύμβολο ζωής.
«Χαιρόμαστε πραγματικά που βλέπουμε γυμνάσια και λύκεια να επισκέπτονται τον τόπο μας. Τα παιδιά θέλουν να μάθουν. Ο αγώνας για ανάδειξη της ιστορίας μας, βρίσκει ανταπόκριση. Στις 3 Μάη θα είμαστε όλοι εδώ, για να τιμήσουμε αυτούς που χάθηκαν και να δείξουμε ότι οι Πύργοι δεν λύγισαν ποτέ».
